लघु-गुरू संकल्पना, १२ अक्षरगणवृत्ते (भुजंगप्रयात, शार्दूलविक्रीडित), मात्रावृत्ते व छंद (ओवी, अभंग)
पद्याची रचना विशिष्ट नियमांना अनुसरून नियमित अक्षरांची किंवा मात्रांची मोजणी करून केली जाते, त्या रचनेला 'वृत्त' म्हणतात. लघु (अर्धचंद्र चिन्ह ∪ = १ मात्रा), गुरू (आडवी रेषा — = २ मात्रा)...
🎯 वृत्त, छंदविचार व काव्यप्रकार: लघु-गुरू नियम व गणरचना (Prosody Master Class)
पद्याची रचना विशिष्ट नियमांना अनुसरून नियमित अक्षरांची किंवा मात्रांची मोजणी करून केली जाते, त्या रचनेला 'वृत्त' म्हणतात. लघु (अर्धचंद्र चिन्ह ∪ = १ मात्रा), गुरू (आडवी रेषा — = २ मात्रा), 'यमाताराजभानसलगा' हे ८ गणांचे त्रिकूट सूत्र, अक्षरगणवृत्ते (भुजंगप्रयात, शार्दूलविक्रीडित, वसंततिलका, मालिनी, मंदाक्रांता, शिखरिणी, पृथ्वी), मात्रावृत्ते (दिंडी, पादाकुलक, नववधू) आणि संत साहित्यातील ओवी व अभंग यावर आयोगात सखोल प्रश्न विचारले जातात.
१. लघु-गुरू ठरवण्याचे ५ मूलभूत नियम (Laghu-Guru Rules)
📌 लघु अक्षर (चिन्ह: ∪, १ मात्रा):
- र्हस्व स्वरयुक्त अक्षरे (अ, इ, उ, ऋ, ॡ युक्त अक्षरे - क, कि, कु, कृ).
- जोडाक्षरातील र्हस्व उच्चार असणारे अक्षर.
📌 गुरू अक्षर (चिन्ह: —, २ मात्रा):
- दीर्घ व संयुक्त स्वरयुक्त अक्षरे (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ युक्त अक्षरे - का, की, कू, के, कै, को, कौ).
- अनुस्वारयुक्त व विसर्गयुक्त अक्षरे: अं, अः युक्त (उदा. कंधी, दुःख).
- जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर: जोडाक्षराचा आघात मागील अक्षरावर पडत असल्यास ते अक्षर र्हस्व असले तरी गुरू होते (उदा. 'भक्त' मधील 'भ' गुरू).
- काव्यपंक्तीच्या चरणातील शेवटचे अक्षर नेहमी गुरू मानले जाते.
२. आठ गणांचे सूत्र: 'यमाताराजभानसलगा' (Master Mnemonic Chart)
| गण | सूत्रातील शब्द | लघु-गुरू खूण | लक्षण व स्वरूप |
|---|---|---|---|
| य | यमाता | ∪ — — | आद्य लघु (पहिला लघु, पुढील दोन गुरू) |
| म | मातारा | — — — | सर्व गुरू (तीन्ही अक्षरे गुरू) |
| त | ताराज | — — ∪ | अंत्य लघु (शेवटचा लघु, पहिले दोन गुरू) |
| र | राजभा | — ∪ — | मध्य लघु (मधला लघु, आजूबाजूचे गुरू) |
| ज | जभान | ∪ — ∪ | मध्य गुरू (मधला गुरू, आजूबाजूचे लघु) |
| भ | भानस | — ∪ ∪ | आद्य गुरू (पहिला गुरू, पुढील दोन लघु) |
| न | नसल | ∪ ∪ ∪ | सर्व लघु (तीन्ही अक्षरे लघु) |
| स | सलगा | ∪ ∪ — | अंत्य गुरू (शेवटचा गुरू, पहिले दोन लघु) |
३. प्रमुख अक्षरगणवृत्ते (Major Aksharaganavrittas Table)
| वृत्ताचे नाव | प्रत्येक चरणातील अक्षरे | गणरचना सूत्र | यती स्थान (विश्रांती) व प्रसिद्ध काव्य उदाहरण |
|---|---|---|---|
| १. भुजंगप्रयात | १२ | य-य-य-य | यती: ६ व्या व १२ व्या अक्षरावर (समर्थ रामदासांचे 'मनाचे श्लोक' - "मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे..."). |
| २. वसंततिलका | १४ | त-भ-ज-ज-गा-गा | यती: ८ व्या व १४ व्या अक्षरावर. ("द्रव्यात्मका जगति या नरकास नेती..."). |
| ३. मालिनी | १५ | न-न-म-य-य | यती: ८ व्या व १५ व्या अक्षरावर. ("पसरवि गगनी या मेघमाळा सुरंगी..."). |
| ४. मंदाक्रांता | १७ | म-भ-न-त-त-गा-गा | यती: ४ थ्या, १० व्या व १७ व्या अक्षरावर (कालिदासाचे 'मेघदूत' - "कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा..."). |
| ५. शार्दूलविक्रीडित | १९ | म-स-ज-स-त-त-गा | यती: १२ व्या व १९ व्या अक्षरावर ("माझे माहेर पंढरी, आहे भिवरेच्या तीरी..."). |
| ६. पृथ्वी | १७ | ज-स-ज-स-य-ल-गा | यती: ८ व्या व १७ व्या अक्षरावर. |
वृत्त, छंदविचार व मात्रावृत्ते: लघु-गुरू नियम, ८ गण, प्रमुख १२ अक्षरगणवृत्ते व मात्रावृत्तांचा सखोल अभ्यास
पद्यरचनेमध्ये अक्षरांचे मोजमाप, उच्चारांचा तोल आणि रचनेचे नियम पाळून जी विशिष्ट शब्दयोजना केली जाते, त्यास 'वृत्त' (Metre) म्हणतात. वृत्ताचे मुख्य तीन प्रकार पडतात: १) अक्षरगणवृत्ते (अक्षरांची संख्या व गणांचा क्रम ठराविक असणारे), २) मात्रावृत्ते (मात्रांची संख्या निश्चित असणारे), आणि ३) छंदवृत्ते (ओवी, अभंग इत्यादी).
१. लघु-गुरू संकल्पना व नियम (Rules of Prosody)
१) लघु अक्षर (खूण: U, मूल्य: १ मात्रा):
ज्या अक्षराचा उच्चार आखूड किंवा कमी वेळेत होतो.
- र्हस्व स्वरयुक्त अक्षरे: अ, इ, उ, ऋ, ॡ (उदा. क, कि, कु, कृ).
- जोडाक्षरातील र्हस्व अक्षर ज्यावर आघात पडत नाही.
२) गुरू अक्षर (खूण: -, मूल्य: २ मात्रा):
ज्या अक्षराचा उच्चार लांबट किंवा दीर्घ होतो.
- दीर्घ स्वरयुक्त अक्षरे: आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ (उदा. का, की, कू, के, कै, को, कौ).
- अनुस्वारयुक्त (ं) व विसर्गयुक्त (:) अक्षरे (उदा. पं, तः).
- जोडाक्षराच्या अगोदरचे अक्षर (ज्यावर आघात पडतो - उदा. 'पुस्तका' मधील 'पु' हे लघु असूनही गुरू मानले जाते).
- कवितेच्या चरणातील शेवटचे अक्षर उच्चारानुसार बहुधा गुरू मानले जाते.
२. गण संकल्पना (८ गण) - सूत्र: 'यमाताराजभानसलगा'
कवितेतील अक्षरांचे तीन-तीन अक्षरांचे गट करून 'गण' पाडले जातात. गणांचे ८ प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:
| गण | स्वरूप (लघु-गुरू) | चिन्ह | उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| य-गण | आद्य लघु (पहिले लघु, दोन गुरू) | U - - | यमातो |
| म-गण | सर्व गुरू (तिन्ही गुरू) | - - - | मातारा |
| त-गण | अंत्य लघु (दोन गुरू, शेवटचे लघु) | - - U | ताराज |
| र-गण | मध्य लघु (गुरू, लघु, गुरू) | - U - | राजभा |
| ज-गण | मध्य गुरू (लघु, गुरू, लघु) | U - U | जभान |
| भ-गण | आद्य गुरू (पहिले गुरू, दोन लघु) | - U U | भानस |
| न-गण | सर्व लघु (तिन्ही लघु) | U U U | नसल |
| स-गण | अंत्य गुरू (दोन लघु, शेवटचे गुरू) | U U - | सलगा |
३. प्रमुख १२ अक्षरगणवृत्ते (MPSC परीक्षेचे मुख्य आकर्षण)
| वृत्ताचे नाव | अक्षरे संख्या | गण रचना | यती (विश्रांती) | प्रसिद्ध उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| १. भुजंगप्रयात | १२ | य य य य | ६ व्या अक्षरावर | मना सज्जना भक्ती पंथेचि जावे (मनाचे श्लोक) |
| २. इंद्रवज्रा | ११ | त त ज ग ग | ५ व्या अक्षरावर | गातो तयाचे गुण मी सदैव |
| ३. उपेन्द्रवज्रा | ११ | ज त ज ग ग | ५ व्या अक्षरावर | जया न वाटे भय मृत्युचेही |
| ४. वसंततिलका | १४ | त भ ज ज ग ग | ८ व्या अक्षरावर | झाली वसंतसमयी सुरम्य लीला |
| ५. मालिनी | १५ | न न म य य | ८ व्या अक्षरावर | पवन वहत मंद मंद हा शांत रम्य |
| ६. शिखरिणी | १७ | य म न स भ ल ग | ६ व ११ व्या अक्षरावर | नये जे सामर्थ्ये सकल जन या मानवरुपी |
| ७. मंदाक्रांता | १७ | म भ न त त ग ग | ४ व १० व्या अक्षरावर | मेघाने आच्छादियले नभ हे रम्य फार (मेघदूत) |
| ८. शार्दूलविक्रीडित | १९ | म स ज स त त ग | १२ व्या अक्षरावर | प्रारंभी विनती करू गणपति विद्यादयासागरा |
परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (Quick Revision)
- मनाचे श्लोक: समर्थ रामदासांचे 'मनाचे श्लोक' हे भुजंगप्रयात वृत्तात (१२ अक्षरे, य य य य) आहेत.
- शार्दूलविक्रीडित: यात सर्वाधिक १९ अक्षरे असून गणरचना 'म स ज स त त ग' असते.
- मात्रावृत्ते: दिंडी (१९ मात्रा), पादाकुलक (१६ मात्रा), आर्या (गीती - मोरोपंतांची प्रसिद्ध आर्या).
MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. समर्थ रामदासांचे 'मनाचे श्लोक' कोणत्या वृत्तात रचलेले आहेत?
१) शार्दूलविक्रीडित २) वसंततिलका ३) भुजंगप्रयात ४) मंदाक्रांता
प्रश्न २. 'सर्व लघु' (तिन्ही अक्षरे लघु) असणाऱ्या गणाचे नाव काय?
१) म-गण २) न-गण ३) य-गण ४) भ-गण
प्रश्न ३. 'शार्दूलविक्रीडित' या वृत्तात प्रत्येक चरणात किती अक्षरे असतात?
१) १७ अक्षरे २) १९ अक्षरे ३) १५ अक्षरे ४) १४ अक्षरे
४. छंदविचार: ओवी व अभंग छंदाचे रचनानियम आणि शाहिरी काव्य (फटका व लावणी)
मराठी संतांनी आणि शाहिरांनी अक्षरगणवृत्तांपेक्षा अस्सल मराठी छंद आणि मात्रावृत्तांचा अधिक प्रभावी वापर केला:
१) ओवी छंद:
संत ज्ञानेश्वरांच्या 'ज्ञानेश्वरी'मध्ये ओवी छंद आढळतो. यात पहिल्या तीन चरणांत यमक असते आणि चौथे चरण लहान व चरणार्धात पूर्ण होते (साडेतीन चरणांची रचना).
२) अभंग छंद:
मोठा अभंग: पहिल्या तीन चरणांत प्रत्येकी ८ अक्षरे व चौथ्या चरणात ४ अक्षरे असतात (उदा. संत तुकारामांचे अभंग).
लहान अभंग: पहिल्या तीन चरणांत ६ अक्षरे व चौथ्या चरणात ४ अक्षरे असतात.
वृत्त, छंदविचार व काव्यप्रकार सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.