मराठी भाषेचा उगम, विकास, देवनागरी लिपी व मोडी लिपी
मराठी भाषेचा उगम आणि विकास हा स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. यात इंडो-आर्यन भाषाकुळ, संस्कृत, महाराष्ट्री प्राकृत आणि अपभ्रंश भाषांची परंपरा; प्राचीन कोरीव पुरावे (कुडा...
🎯 परीक्षेचा परिपूर्ण दृष्टिकोन (MPSC, Combine, तलाठी, पोलीस भरती व सरळसेवा)
मराठी भाषेचा उगम आणि विकास हा स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. यात इंडो-आर्यन भाषाकुळ, संस्कृत, महाराष्ट्री प्राकृत आणि अपभ्रंश भाषांची परंपरा; प्राचीन कोरीव पुरावे (कुडा लेणी, नाणेघाट, पट्टाडकल, श्रवणबेळगोळ ९८३ व अलिबागचा अक्षी शिलालेख १०१२); आद्य ग्रंथनिर्मिती (आद्यकवी मुकुंदराजांचा 'विवेकसिंधू', म्हाइंभटांचे 'लीळाचरित्र' व संत ज्ञानेश्वरांची 'ज्ञानेश्वरी/भावार्थदीपिका'); देवनागरी लिपीची आदर्श ध्वन्यात्मक रचना (बाळबोध लिपी, डावीकडून उजवीकडे लेखन, शिरोरेषा); मोडी लिपीचा इतिहास (यादवकालीन मंत्री हेमाडपंत); आणि ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केंद्र सरकारने मराठी भाषेला बहाल केलेला 'अभिजात भाषेचा' (Classical Language) दर्जा व रंगनाथ पठारे समितीचा अहवाल यावर थेट व विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात.
१. भाषेचे स्वरूप, संकल्पना व भाषाकुळ (Language Definition & Family)
📌 भाषेची संकल्पना, व्याख्या व लक्षणे:
'भाषा' हा शब्द संस्कृतमधील 'भाष्' या धातूपासून बनला असून त्याचा मूळ अर्थ 'बोलणे', 'उच्चार करणे' किंवा 'विचार व्यक्त करणे' असा होतो. भाषा हे केवळ मानवाच्या संवादाचे माध्यम नसून मानवी संस्कृती, इतिहास, भावना, ज्ञान आणि विचारांचे वहन करणारी एक जिवंत व्यवस्था आहे.
- १. स्वाभाविक / नैसर्गिक भाषा: मानवाचे प्रत्यक्ष बोलणे, चेहऱ्यावरील हावभाव, हाताच्या हालचाली, पशू-पक्ष्यांचे आवाज आणि शरीराची भाषा. या भाषेला लिखित पुरावा नसतो.
- २. सांकेतिक / कृत्रिम भाषा: मानवाने विचारांच्या जतनासाठी तयार केलेली अक्षरे, चिन्हे, आकृत्या, टंकलेखन आणि लिपी. या भाषेला कायमस्वरूपी लिखित पुरावा असतो.
- मातृभाषा: मानवाला जन्मानंतर घरात आईकडून व कुटुंबाकडून सहजपणे आत्मसात होणारी पहिली भाषा.
- प्रमाणभाषा: राज्यकारभार, न्यायालयीन कामकाज, शिक्षण, साहित्य आणि प्रसारमाध्यमांत अधिकृत मानलेली भाषेची शिष्टसंमत रूपरेषा.
🏛️ भारतीय भाषाकुळांची विभागणी:
भारतातील भाषांचे प्रामुख्याने दोन प्रमुख भाषाकुळांत वर्गीकरण केले जाते:
- १. इंडो-आर्यन भाषाकुळ (Indo-Aryan Family): प्राचीन वैदिक संस्कृत, प्राकृत, मराठी, हिंदी, गुजराती, बंगाली, पंजाबी, काश्मिरी, उडिया, आसामी, सिंधी, नेपाळी. मराठी भाषा ही याच कुळातील प्रमुख भाषा आहे.
- २. द्रविडियन भाषाकुळ (Dravidian Family): तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम. या भाषाकुळातून मराठीने 'ळ' हा स्वतंत्र मूर्धन्य वर्ण स्वीकारला आहे.
- मराठीची निर्मिती परंपरा: संस्कृत ➔ महाराष्ट्री प्राकृत (महाराष्ट्री अपभ्रंश) ➔ यादवकालीन मराठी (मराठीचे सुवर्णयुग) ➔ शिवकालीन मराठी ➔ पेशवेकालीन मराठी ➔ आधुनिक प्रमाण मराठी.
२. मराठीतील प्राचीन शिलालेख, ताम्रपट व ऐतिहासिक वाङ्मय (Historical Timeline)
मराठी भाषेच्या प्राचीनतेचा आणि तिच्या लिखित रूपाचा इतिहास विविध कोरीव लेखांवरून आणि आद्य ग्रंथांवरून सिद्ध होतो. परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा कालक्रम खालीलप्रमाणे आहे:
| वर्ष / काळ | शिलालेख / ताम्रपट / ग्रंथ | स्थान / लेखक | ऐतिहासिक संदर्भ, भाषिक पुरावा व महत्त्व |
|---|---|---|---|
| इ.स. पूर्व २२२ | कुडा / नाणेघाट शिलालेख | जुन्नर (पुणे) / रायगड | सातवाहन काळातील नाणेघाट शिलालेखात 'महाराष्ट्री प्राकृत' भाषेचे आणि मराठी शब्दांचे आद्य बीज आढळते. |
| इ.स. ७०० च्या सुमारास | पट्टाडकल शिलालेख | कर्नाटक सीमाभाग | चालुक्य व राष्ट्रकूट काळातील शिलालेखात मराठी शब्दांचे स्पष्ट उल्लेख सापडतात. |
| इ.स. ९८३ | श्रवणबेळगोळ शिलालेख | हासन, कर्नाटक (गोमटेश्वर बाहुबली मूर्ती) | गंग घराण्याचा सेनापती चावुण्डराय याने बाहुबलीची ५७ फूट भव्य मूर्ती उभारली. मूर्तीच्या पायाजवळ 'श्रीचावुण्डराजे करवियले, गंगराजे सुत्ताले करवियले' हे मराठीतील आद्य मानले जाणारे सुप्रसिद्ध वाक्य कोरलेले आहे. |
| इ.स. १०१२ | अक्षी शिलालेख | अलिबाग, जि. रायगड | शिलाहार वंशीय राजा केशीदेव प्रथम याच्या काळातील मराठीतील सर्वात प्राचीन उपलब्ध स्वतंत्र शिलालेख (संशोधक: डॉ. शं. गो. तुळपुळे). यात 'गीमी' (म्हणजे वैशाख) व 'पाहिली' यासारखे अस्सल मराठी शब्द आढळतात. |
| इ.स. ११८८ | विवेकसिंधू (पद्य ग्रंथ) | आद्यकवी मुकुंदराज (अंबेजोगाई) | मराठी भाषेतील आद्य तत्त्वज्ञानपर पद्यग्रंथ. आद्यकवी मुकुंदराजांनी शंकराचार्यांच्या अद्वैत सिद्धांतावर मराठीत सुगम ओवीबद्ध रचना केली. (इतर ग्रंथ: परमामृत). |
| इ.स. १२७८ | लीळाचरित्र (चरित्र ग्रंथ) | म्हाइंभट (महानुभाव पंथ) | मराठीतील पहिला गद्य चरित्रग्रंथ. सर्वज्ञ श्री चक्रधर स्वामींच्या जीवनचरित्रातील लीळांचे संकलन. महानुभाव पंथाने 'सांकेतिक लिपी' (सकळ, सुंदरी) वापरून विपुल साहित्य निर्माण केले. |
| इ.स. १२९० | ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका) | संत ज्ञानेश्वर महाराज (नेवासे) | भगवद्गीतेवरील मराठीत ओवीबद्ध टीका. संत ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेचे श्रेष्ठत्व वर्णन करताना म्हटले: 'माझा मराठाचि बोलु कौतुकें। परि अमृतातेहि पैजासी जिंके। ऐसीं अक्षरें रसिकें। मेळवीन।।' |
३. देवनागरी लिपी व मोडी लिपी (Comparative Script Analysis)
🖋️ १. देवनागरी लिपी (बाळबोध लिपी):
आपण ज्या लिपीत मराठी लिहितो, तिला 'देवनागरी लिपी' म्हणतात. या लिपीला महाराष्ट्रात 'बाळबोध लिपी' असेही म्हणतात.
- उगम संकल्पना: प्राचीन काळी आर्य लोक स्वतःला 'देव' मानत व ते शहरात (नगरात) राहत असत. त्या नगरात राहणाऱ्या देवांची लिपी म्हणून तिला 'देवनागरी' नाव पडले.
- लेखन दिशा: देवनागरी लिपी नेहमी डावीकडून उजवीकडे (Left to Right) आणि वरून खाली ओळीत लिहिली जाते.
- शिरोरेषा (Overline): अक्षरांचे लेखन पूर्ण झाल्यावर त्यांच्या डोक्यावर आडवी रेषा मारली जाते, तिला 'शिरोरेषा' म्हणतात. शिरोरेषेमुळे अक्षरांची सुबकता व स्पष्टता वाढते.
- आदर्श ध्वन्यात्मकता (Phonetic Perfection): देवनागरी ही जगातील अत्यंत परिपूर्ण ध्वन्यात्मक लिपी आहे. यात प्रत्येक उच्चारित ध्वनीसाठी स्वतंत्र चिन्ह (अक्षर) असून एका चिन्हाचा एकच निश्चित उच्चार होतो. (जसे बोलतो तसे लिहितो).
- देवनागरीत लिहिल्या जाणाऱ्या भाषा: मराठी, संस्कृत, हिंदी, पाली, अर्धमागधी, नेपाळी, कोंकणी, सिंधी (काही प्रमाणात), बोडो.
📜 २. मोडी लिपी (धाव लिपी):
देवनागरी लिपीतील अक्षरे वेगाने लिहिताना हात वारंवार उचलावा लागत असे. ही अडचण दूर करण्यासाठी मोडी लिपीचा विकास झाला.
- उगम व जनक: देवगिरीच्या यादवकालीन राजा रामचंद्र यादव यांचे पंतप्रधान हेमाडपंत (हेमाद्री पंडित) यांनी मोडी लिपीचा शोध लावला असे मानले जाते. काहींच्या मते ही लिपी श्रीलंकेतून आणली गेली.
- वैशिष्ट्ये: जलद गतीने लिहिण्यासाठी अक्षरे मोडून / मुरडून सलग लिहिली जात असल्याने हिला 'मोडी लिपी' म्हणतात.
- यात अक्षरे वर्तुळाकार वळणाची असतात, लेखणी कागदावरून न उचलता सलग घसरत लिहिली जाते; म्हणून हिला 'धाव लिपी' असेही म्हणतात.
- ऐतिहासिक वापर: शिवकाळ, छत्रपती संभाजी महाराज काळ, पेशवेकाळ आणि ब्रिटिश काळाच्या आरंभापर्यंत महाराष्ट्रातील सर्व राज्यकारभार, न्यायनिवाडे, आज्ञापत्रे, सनदा, पत्रव्यवहार व दस्तऐवज मोडी लिपीतच लिहिले जात होते.
४. मराठी भाषेचा 'अभिजात दर्जा' (Classical Language Status - ३ ऑक्टोबर २०२४)
🏆 अभिजात भाषेचा ऐतिहासिक निर्णय व रंगनाथ पठारे समिती अहवाल:
३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मराठी भाषेला 'अभिजात भाषेचा' (Classical Language) ऐतिहासिक दर्जा अधिकृतपणे मंजूर केला. मराठी भाषेचा अभिजात दर्जा सिद्ध करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने १० जानेवारी २०१२ रोजी ज्येष्ठ विचारवंत व साहित्यिक प्रा. रंगनाथ पठारे यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती स्थापन केली होती. या समितीने सादर केलेल्या सविस्तर संशोधन अहवालात मराठी भाषा ही किमान २५०० वर्षांहून अधिक प्राचीन असल्याचे ऐतिहासिक व भाषाशास्त्रीय पुराव्यांसह सिद्ध केले.
- भाषेचा इतिहास व प्राचीन साहित्य किमान १५०० ते २००० वर्षे जुने असावे.
- प्राचीन वाङ्मय/ग्रंथसंपदा अत्यंत समृद्ध, स्वयंभू व मौलिक असावी.
- भाषेचे मूळ साहित्य स्वयंभू असावे (दुसऱ्या कोणत्याही भाषेवरून उसने घेतलेले नसावे).
- प्राचीन भाषा आणि तिचे आधुनिक रूप यांच्यात अखंड सुसंगती व परंपरा असावी.
- १. तमिळ (२००४ - भारतातील पहिली अभिजात भाषा)
- २. संस्कृत (२००५) | ३. कन्नड (२००८) | ४. तेलुगू (२००८)
- ५. मल्याळम (२०१३) | ६. उडिया (२०१४)
- ७. मराठी (३ ऑक्टोबर २०२४) | ८. पाली (२०२४)
- ९. प्राकृत (२०२४) | १०. असमिया (२०२४) | ११. बंगाली (२०२४)
५. परीक्षेतील अतिमहत्त्वाचे साहित्यिक गौरव, पदव्या व तथ्ये (MPSC High-Yield Factfile)
१. मराठी भाषेचा ऐतिहासिक प्रवास व अभिजात भाषा दर्जा (Classical Language Status)
मराठी भाषा ही भारतातील इंडो-आर्यन भाषाकुळातील एक प्रमुख, समृद्ध आणि अतिशय प्राचीन भाषा आहे. मराठीचा उगम संस्कृत आणि प्राकृत (महाराष्ट्री प्राकृत) या भाषांमधून झाला आहे. संस्कृत भाषेतील शब्दांचा अपभ्रंश होऊन महाराष्ट्री प्राकृत व पुढे अपभ्रंश भाषेतून आधुनिक मराठी भाषेचा विकास झाला. मराठी भाषेला हजारो वर्षांचा समृद्ध ऐतिहासिक व साहित्यिक वारसा लाभला आहे.
अ. ५ ऑक्टोबर २०२४: मराठी भाषेला केंद्र सरकारकडून 'अभिजात भाषा' दर्जा:
- ऐतिहासिक निर्णय: ५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मराठी भाषेला अधिकृतपणे 'अभिजात भाषा' (Classical Language) चा दर्जा प्रदान केला. हा महाराष्ट्रातील १३ कोटी मराठी भाषिकांच्या अस्मितेचा अत्यंत सन्मानाचा क्षण ठरला.
- रंगनाथ पठारे समिती: महाराष्ट्र शासनाने २०१२-१३ मध्ये ज्येष्ठ साहित्यिक प्रा. रंगनाथ पठारे यांच्या अध्यक्षतेखाली अभिजात भाषा दर्जा मिळवण्यासाठी समिती स्थापन केली होती. या समितीने सादर केलेल्या अहवालात मराठी भाषेची प्राचीनता किमान २,००० ते २,५०० वर्षे जुनी असल्याचे ठोस ऐतिहासिक पुराव्यांसह सिद्ध केले.
- अभिजात भाषेचे प्रमुख निकष:
१. भाषेचा प्राचीन इतिहास व ग्रंथांची निर्मिती १५०० ते २००० वर्षे जुनी असावी.
२. भाषेचे प्राचीन साहित्य अत्यंत मौल्यवान व स्वतंत्र असावे; ते दुसऱ्या भाषेतून उसने घेतलेले नसावे.
३. भाषेची मूळ रूपे आणि तिचे आधुनिक स्वरूप यांच्यात सातत्य असावे.
ब. मराठी भाषेतील सर्वात जुने शिलालेख व पुरावे:
- अक्षीचा शिलालेख (कुलाबा/अलिबाग, रायगड): शके ९३४ (इ.स. १०१२) मधील हा शिलालेख शिलाहार राजा केशीदेव (प्रथम) यांच्या काळातील असून, तो मराठीतील सर्वात जुना उपलब्ध शिलालेख मानला जातो. यावर 'गीते गवता... दिवे' असा मराठी मजकूर आढळतो.
- श्रवणबेळगोळ शिलालेख (कर्नाटक): इ.स. ९८३ च्या सुमारास गोमटेश्वराच्या भव्य मूर्तीखाली कोरलेला 'श्री चामुण्डराये करवियले, गंगराये सुत्ताले करवियले' हा मराठी भाषेतील अत्यंत प्रसिद्ध व आद्य शिलालेखांपैकी एक मानला जातो.
- गाथासप्तशती: सातवाहन राजा हाल (इ.स. पहिले शतक) याने महाराष्ट्री प्राकृत भाषेत संकलित केलेला प्रसिद्ध काव्यसंग्रह, ज्यामध्ये अनेक प्राचीन मराठी शब्दांची मूळ रूपे आढळतात.
- कुवलयमाला: इ.स. ७७८ मध्ये उद्योतन सूरी या जैन विद्वानाने लिहिलेला ग्रंथ, ज्यामध्ये महाराष्ट्रातील लोकांचे व त्यांच्या भाषेचे 'मरहठ्ठे' असा उल्लेख करून त्यांच्या स्वभावाचे वर्णन केले आहे.
- आद्य ग्रंथकार व साहित्य: मुकुंदराज यांचा 'विवेकसिंधू' (११८८) हा मराठीतील पहिला तात्त्विक ग्रंथ मानला जातो. म्हाइंभट यांनी संकलित केलेले 'लीळाचरित्र' (१२७८) हे मराठीतील पहिले चरित्रग्रंथ मानले जाते (महानुभाव पंथ). संत ज्ञानेश्वरांनी १२९० मध्ये नेवासा येथे 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका) रचून मराठीचे वैभव शिखरावर नेले.
क. मराठीच्या प्रमुख बोलीभाषा (Dialects of Marathi):
भाषा ही दर बारा कोसांवर बदलते अशी म्हण आहे. मराठीच्या प्रमुख प्रादेशिक बोलीभाषा खालीलप्रमाणे आहेत:
- अहिराणी (खानदेशी): जळगाव, धुळे व नंदुरबार जिल्ह्यांत बोलली जाणारी समृद्ध बोलीभाषा. बहिणाबाई चौधरी यांच्या प्रसिद्ध कविता अहिराणी बोलीत आहेत.
- वऱ्हाडी बोली: बुलढाणा, अकोला, वाशीम, अमरावती, यवतमाळ या विदर्भातील जिल्ह्यांत बोलली जाणारी गोड बोली. महानुभाव साहित्याची भाषा.
- कोकणी व मालवणी: दक्षिण कोकणात (सिंधुदुर्ग) बोलली जाणारी मालवणी बोली (मच्छिमारी संस्कृतीशी निगडित) व गोवा-महाराष्ट्रात बोलली जाणारी कोकणी.
- झाडीबोली: पूर्व विदर्भातील भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर व गडचिरोली भागातील निसर्गसंपन्न बोली.
- डांगी बोली: नाशिक व गुजरात सीमेवरील आदिवासी भागातील बोलीभाषा.
मराठी भाषेचा ऐतिहासिक कालक्रम व भाषाशास्त्र तक्ता
| कालावधी / वर्ष | ग्रंथ / शिलालेख / ऐतिहासिक घटना | कर्ते / राजे / साहित्यिक | परीक्षेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व |
|---|---|---|---|
| इ.स. पहिले शतक | गाथासप्तशती | सातवाहन राजा हाल | महाराष्ट्री प्राकृत भाषेतील ७०० श्लोकांचा आद्य ग्रंथ. |
| इ.स. ७७८ | कुवलयमाला | उद्योतन सूरी | 'मरहठ्ठे' आणि मराठी भाषेचा प्राचीन लिखित संदर्भ. |
| इ.स. ९८३ | श्रवणबेळगोळ शिलालेख | चामुण्डराय (गंग घराणे) | 'श्री चामुण्डराये करवियले' - प्रसिद्ध ऐतिहासिक शिलालेख. |
| इ.स. १०१२ | अक्षीचा शिलालेख (अलिबाग) | शिलाहार राजा केशीदेव (प्रथम) | मराठीतील सर्वात जुना निश्चित दिनांक असलेला शिलालेख. |
| इ.स. ११८८ | विवेकसिंधू | मुकुंदराज (आद्यकवी) | मराठी भाषेतील पहिला प्रमाण तात्त्विक काव्यग्रंथ. |
| इ.स. १२७८ | लीळाचरित्र | म्हाइंभट (चक्रधर स्वामींचे शिष्य) | मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ (महानुभाव पंथ). |
| इ.स. १२९० | भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी) | संत ज्ञानेश्वर महाराज | मराठी भाषेचा शिरोमणी ग्रंथ (नेवासा, अहमदनगर). |
| ५ ऑक्टोबर २०२४ | अभिजात भाषा दर्जा घोषणा | केंद्रीय मंत्रिमंडळ (भारत सरकार) | मराठीला अधिकृत अभिजात भाषेचा दर्जा बहाल. |
पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- मराठी भाषेचा उगम कोणत्या मूळ भाषांमधून झाला आहे? - संस्कृत आणि प्राकृत (महाराष्ट्री प्राकृत).
- मराठी भाषेला केंद्र सरकारने अभिजात भाषेचा (Classical Language) दर्जा कधी दिला? - ५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी.
- मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळावा यासाठी नेमलेल्या समितीचे अध्यक्ष कोण होते? - प्रा. रंगनाथ पठारे.
- मराठी भाषेतील सर्वात जुना ज्ञात शिलालेख कोणता आहे? - अक्षीचा शिलालेख (शके ९३४ / इ.स. १०१२ - अलिबाग, रायगड).
- 'श्री चामुण्डराये करवियले' हा प्रसिद्ध मराठी शिलालेख कोठे आढळतो? - श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक - बाहुबली गोमटेश्वर मूर्ती).
- मराठी भाषेचे 'आद्यकवी' कोणास म्हटले जाते? - मुकुंदराज (ग्रंथ: विवेकसिंधू - ११८८).
- मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ कोणता व त्याचे लेखक कोण? - लीळाचरित्र (१२७८ - लेखक: म्हाइंभट).
- मराठी भाषा कोणत्या लिपीत लिहिली जाते? - देवनागरी लिपी (तिला बाळबोध लिपी असेही म्हणतात).
- देवनागरी लिपी कशी लिहिली जाते? - डावीकडून उजवीकडे आणि शब्दांवर शिरोरेषा दिली जाते.
- जलद गतीने हात न उचलता लिहिण्यासाठी पूर्वी कोणती लिपी वापरली जात असे? - मोडी लिपी (धावती लिपी - हेमाडपंत यांनी प्रचारात आणली).
- 'मराठी भाषा गौरव दिन' कधी साजरा केला जातो? - २७ फेब्रुवारी (कुसुमाग्रज - वि. वा. शिरवाडकर यांचा जन्मदिवस).
- 'मराठी राजभाषा दिन' कधी साजरा केला जातो? - १ मे (महाराष्ट्र दिन).
- बहिणाबाई चौधरी यांच्या कविता कोणत्या बोलीभाषेत आहेत? - अहिराणी / खानदेशी बोलीभाषा.
- मराठी भाषेचे पाणिनी कोणाला म्हणतात? - दाडोबा पांडुरंग तर्खडकर ('महाराष्ट्र भाषेचे व्याकरण' ग्रंथासाठी).
- मराठी भाषेचे 'शिवाजी' कोणाला म्हणतात? - विष्णूशास्त्री चिपळूणकर ('निबंधमाला'कार).
MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. मराठी भाषेला मिळालेल्या 'अभिजात भाषा' (Classical Language) दर्जाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. केंद्र सरकारने ५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा अधिकृतपणे मंजूर केला.
ब. महाराष्ट्र शासनाने २०१२-१३ मध्ये प्रा. रंगनाथ पठारे यांच्या अध्यक्षतेखाली अभिजात भाषा समिती गठीत केली होती.
क. मराठी ही भारतातील पहिली अभिजात भाषा ठरली आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ आणि ब सत्य)
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे. भारतातील पहिली अभिजात भाषा तमिळ (२००४) आहे. त्यानंतर संस्कृत (२००५), तेलगू (२००८), कन्नड (२००८), मल्याळम (२०१३) आणि ओडिया (२०१४) यांना दर्जा मिळाला. ५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी मराठीसह पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली भाषांना हा दर्जा बहाल करण्यात आला.
प्रश्न २. मराठी भाषेतील प्राचीन ग्रंथ आणि त्यांचे लेखक यांच्या योग्य जोड्या जुळवा:
अ. विवेकसिंधू - १. म्हाइंभट
ब. लीळाचरित्र - २. मुकुंदराज
क. ज्ञानेश्वरी - ३. सातवाहन हाल
ड. गाथासप्तशती - ४. संत ज्ञानेश्वर
पर्याय:
१) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
२) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
३) अ-२, ब-४, क-१, ड-३
४) अ-३, ब-१, क-४, ड-२
उत्तर: पर्याय १ (अ-२, ब-१, क-४, ड-३)
स्पष्टीकरण: विवेकसिंधू मुकुंदराजांचा, लीळाचरित्र म्हाइंभटांचा, ज्ञानेश्वरी संत ज्ञानेश्वरांची आणि गाथासप्तशती सातवाहन राजा हालचा ग्रंथ आहे.
प्रश्न ३. देवनागरी लिपीच्या वैशिष्ट्यांविषयी खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
१) देवनागरी लिपी डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते.
२) देवनागरी ही पूर्णतः ध्वन्यात्मक व अक्षरात्मक लिपी असून यात प्रत्येक ध्वनीला स्वतंत्र चिन्ह असते.
३) देवनागरी लिपीमध्ये शब्दांवर आडवी रेषा दिली जाते, जिला शिरोरेषा म्हणतात.
४) देवनागरी लिपीचा शोध मोडी लिपीनंतर लागला असून ती मोडी लिपीची सुधारित आवृत्ती आहे.
उत्तर: पर्याय ४ (हे विधान चुकीचे आहे)
स्पष्टीकरण: देवनागरी लिपी ही अतिशय प्राचीन लिपी असून ती ब्राह्मी लिपीपासून विकसित झाली आहे. मोडी लिपी ही देवनागरी लिपी जलद गतीने (हात न उचलता मुरड घालून) लिहिण्यासाठी नंतरच्या काळात (यादव काळात हेमाडपंतांनी) तयार केली गेली.
भाषा, लिपी व वर्णविचार सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.