सिद्ध शब्द: तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषीय शब्द (पोर्तुगीज, अरबी, फारसी, कानडी)
भाषेमध्ये शब्द कसा बनतो याला 'शब्दसिद्धी' म्हणतात. मूळच्या शब्दाला 'सिद्ध शब्द' म्हणतात. सिद्ध शब्दांचे ४ मुख्य प्रकार पडतात: १. तत्सम शब्द (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले), २. तद्भव शब्द (संस्कृतमधून...
🎯 सिद्ध शब्द: तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषीय शब्दसंपदा (Word Etymology)
भाषेमध्ये शब्द कसा बनतो याला 'शब्दसिद्धी' म्हणतात. मूळच्या शब्दाला 'सिद्ध शब्द' म्हणतात. सिद्ध शब्दांचे ४ मुख्य प्रकार पडतात: १. तत्सम शब्द (संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले), २. तद्भव शब्द (संस्कृतमधून येताना बदललेले), ३. देशी शब्द (महाराष्ट्रातील मूळ बोलीभाषेतील शब्द), आणि ४. परभाषीय शब्द (पोर्तुगीज, अरबी, फारसी, कानडी, इंग्रजी, गुजराती, तेलगू). यावर MPSC मध्ये १००% थेट शब्द विचारले जातात.
सिद्ध शब्दांचे ४ प्रमुख गट व परभाषीय शब्द (Master Etymology Table)
| शब्दांचा गट | व्याकरणिक व्याख्या | महत्त्वाची परीक्षा उदाहरणे (MPSC Direct Questions) |
|---|---|---|
| १. तत्सम शब्द | संस्कृत भाषेतून मराठीत येताना ज्यांच्या रूपात किंचितही बदल झालेला नाही. | सूर्य, कन्या, राजा, ग्रंथ, कर, पृथ्वी, भूगोल, जल, अग्नी, वृक्ष, पुत्र, गुरु, मंदिर, उत्सव. |
| २. तद्भव शब्द | संस्कृत भाषेतून मराठीत येताना ज्यांच्या मूळ रूपात बदल झालेला आहे. | कान (कर्ण), दूध (दुग्ध), हात (हस्त), गाव (ग्राम), आग (अग्नी), पान (पर्ण), ताक (तक्र), पाय (पाद). |
| ३. देशी शब्द | महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या बोलीभाषेतील अस्सल देशी शब्द. | झाड, दगड, धोंडा, पोर, ओटा, बोका, डोळा, पोट, बाजरी, रेडा, चिमणी, घोसाळे, गुडघा, कंबर, शेतकरी. |
| ४. पोर्तुगीज शब्द | पोर्तुगीजांच्या राजकीय व व्यापारी संपर्कातून आलेले शब्द. | बटाटा, तंबाखू, हापूस, पपई, अननस, साबूदाणा, पाव, बिस्कीट, चावी, इस्त्री, घमेले, पगार, पगार, मेज. |
| ५. अरबी शब्द | प्रशासकीय व न्यायालयीन कामकाजातून मराठीत रूढ झालेले शब्द. | अर्ज, इनाम, हुकूम, कायदा, जाहीर, तारीख, मेहनत, साहेब, वकील, कर्ज, नक्कल, हुशार, मर्जी, बदल. |
| ६. फारसी शब्द | मुस्लिम राजवटीच्या काळात दरबारी व्यवहारातून आलेले शब्द. | पेशवा, कामगार, जमीनदार, बाग, दिवाणखाना, अब्रू, कारखाना, हकीकत, पोशाख, गुन्हेगार, समशेर. |
| ७. कानडी शब्द | कन्नड भाषेच्या शेजारसंपर्कातून मराठीत मिसळलेले शब्द. | अण्णा, अक्का, आप्पा, खलबत्ता, गुढी, किल्ली, गाजर, कोशिंबीर, अडकित्ता, तूप, विळी, भांडे, चिंच, लवंग. |
| ८. गुजराती व तेलगू | शेजारील राज्यांतून आलेले शब्द. |
• गुजराती: दादर, डबा, रिकामटेकडा, सदरा, ढोकळा, दलाल. • तेलगू: अनरसा, ताळा, शिकेकाई, गदारोळ, बंडी. |
सिद्ध शब्द: तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषीय (कानडी, पोर्तुगीज, अरबी, फारसी, इंग्रजी) शब्दांचा सखोल अभ्यास
भाषेतील मूळ प्रत्ययरहित शब्दांना 'सिद्ध शब्द' म्हणतात. मराठी भाषा ही प्रामुख्याने संस्कृत व प्राकृत भाषेतून विकसित झालेली असली, तरी शतकानुशतके शेजारील प्रांतांशी आणि परकीय सत्तांशी आलेल्या ऐतिहासिक संबंधांमुळे मराठी शब्दसंग्रह समृद्ध व वैविध्यपूर्ण बनला आहे. सिद्ध शब्दांचे मुख्य चार वर्ग पडतात.
१. तत्सम, तद्भव व देशी शब्द: संकल्पना व प्रमाण उदाहरणे
१) तत्सम शब्द (संस्कृतमधून जसेच्या तसे):
ज्या शब्दांच्या रूपात संस्कृतमधून मराठीत येताना कोणताही बदल झालेला नाही.
राजा, भूगोल, कन्या, वृक्ष, पुष्प, जल, भगवान, सूर्य, अग्नी, ग्रंथ, मंदिर, उत्सव, कर, गुरू, दंड, पिता, मती, सत्कार, प्रीती, धर्म, कार्य, पुत्र, विद्वान, कर्म, कर्ण.
२) तद्भव शब्द (संस्कृतमधून बदल होऊन):
संस्कृतमधून मराठीत येताना प्राकृत अपभ्रंशाने ज्यांच्या रूपात बदल झाला आहे.
३) देशी शब्द (स्थानिक अस्सल मराठी):
महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या अस्सल बोलीभाषेतील शब्द (संस्कृत नसलेले).
झाड, दगड, धोंडा, घोडा, डोळा, पोट, गुडघा, हाड, रेडा, चिमणी, बाजरी, वांगे, लुगडे, झोप, ढेकूण, ओटा, बोका, खुळा, शेत, गार, मळकट, डोंगर, उनाड, चहाटळ.
२. परभाषीय शब्द (Loan Words from Other Languages)
१) कानडी (कन्नड) शब्द:
अण्णा, आप्पा, अक्का, ताई, किल्ली, अडकित्ता, खलबत्ता, उत्तप्पा, गाजर, भांडे, चाकरी, रजई, विळी, हंडा, कांबळे, शिकेकाई, चिमटा, कुंची, गुंडी.
२) पोर्तुगीज शब्द:
बटाटा, तंबाखू, पगार, बिस्कीट, चावी, घमेले, पाव, हापूस, साबूदाणा, फणस, मेज, परात, पिस्तूल, कोबी, अलमारी, इस्त्री, पाद्री, तुरुंग.
३) फारसी शब्द:
पेशवा, कामगार, दिवाणखाना, बाग, खर्च, हप्ता, बाजार, सामना, चाबूक, गुन्हेगार, चाकर, हवालदार, जहागीर, सौदागर, कामिनी, खाजगी, फडणवीस.
४) अरबी शब्द:
अर्ज, हुकूम, जाहीर, खर्च, इनाम, मेहनत, मुदत, कंदील, मालक, नजर, तारीख, कायदा, नक्कल, बाद, हुशार, साहेब, वकील, जामीन, मुसाफिर.
५) तेलुगू व तमिळ शब्द:
तेलुगू: अननस, ताळा, शिकेकाई, बंडी, गदारोळ, झेंडू, डबी.
तमिळ: चिल्ली-पिल्ली, सार, मट्टा.
६) गुजराती व इंग्रजी शब्द:
गुजराती: दादर, ढोकळा, खाकरा, डबा, दलाल, रिकामटेकडा, घी, सदरा.
इंग्रजी: टेबल, पेन, बस, डॉक्टर, स्टेशन, सायकल, बॅट, ग्लास, सिनेमा, शर्ट, कोट.
परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (TCS/IBPS Favorite Words)
- पोर्तुगीज पदार्थांची नावे: बटाटा, तंबाखू, साबूदाणा, हापूस, पाव, फणस हे सर्व पोर्तुगीज शब्द आहेत.
- किचन/भांडी कानडी शब्द: खलबत्ता, अडकित्ता, विळी, हंडा, भांडे हे सर्व कानडी (कन्नड) शब्द आहेत.
- न्यायालयीन व प्रशासकीय शब्द: अर्ज, हुकूम, तारीख, वकील, मालक, मुदत हे अरबी; तर पेशवा, दिवाण, कामगार हे फारसी शब्द आहेत.
MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. 'बटाटा', 'तंबाखू' आणि 'चावी' हे शब्द मराठीत कोणत्या भाषेतून आले आहेत?
१) कानडी २) पोर्तुगीज ३) फारसी ४) अरबी
प्रश्न २. खालीलपैकी 'देशी शब्द' कोणता आहे?
१) ग्रंथ २) दूध ३) झाड ४) पगार
प्रश्न ३. 'अडकित्ता' आणि 'खलबत्ता' हे शब्द मूळ कोणत्या भाषेतील आहेत?
१) तेलुगू २) तमिळ ३) कानडी ४) गुजराती
३. परभाषीय शब्दांचे क्षेत्रवार वर्गीकरण तक्ता (प्रशासन, खाद्यपदार्थ, घरगुती वस्तू)
परभाषीय शब्दांचा अभ्यास करताना त्यांच्या वापराच्या क्षेत्रांनुसार वर्गीकरण लक्षात ठेवल्यास परीक्षेत अचूक उत्तर देणे सोपे जाते:
| क्षेत्र / विषय | फारसी / अरबी शब्द | पोर्तुगीज शब्द | कानडी (कन्नड) शब्द |
|---|---|---|---|
| न्यायालय व प्रशासन | अर्ज, हुकूम, तारीख, वकील, जामीन, मुदत, हवालदार, पेशवा, दिवाण | तुरुंग, पाद्री, पगार | चाकरी, फर्मान (मिश्र) |
| खाद्यपदार्थ व फळे | जिलबी, समोसा, बर्फ, हलवा, मसाला, बदाम, पिस्ता | बटाटा, हापूस, फणस, पाव, बिस्कीट, साबूदाणा, पेरू | उत्तप्पा, गाजर, दोडका, तूप (तद्भव), भांडे |
| घरगुती व दैनंदिन वस्तू | कंदील, चाबूक, बाग, चादर, रस्ता, कमान, तोफ | चावी, घमेले, मेज, परात, पिस्तूल, कोबी, अलमारी, इस्त्री | अडकित्ता, खलबत्ता, किल्ली, विळी, हंडा, कांबळे, शिकेकाई, रजई |
देशी शब्दांचे महत्त्व: 'दगड, धोंडा, झाड, रेडा, पोट, गुडघा' यांसारखे शब्द महाराष्ट्राच्या दख्खनच्या पठारावरील मूळ रहिवाशांच्या जीवनशैलीतून निर्माण झाले असून ते मराठीच्या अस्मितेचा गाभा आहेत.
परभाषीय व तत्सम शब्दांचे आणखी काही फसवे नमुने:
फारसी व अरबी शब्दांमधील ऐतिहासिक फरक:
मुघल आणि आदिलशाही, निजामशाही राजवटीत राजदरबाराची भाषा फारसी होती, तर धार्मिक व महसुली भाषा अरबी मिश्रित होती. म्हणून 'पेशवा, कामगार, दिवाण, बाग, हवालदार' हे उच्च प्रशासकीय शब्द फारसी आहेत; तर 'अर्ज, हुकूम, कायदा, तारीख, मुदत, वकील, जामीन' हे न्यायालयीन व न्यायालयीन प्रक्रियेशी संबंधित शब्द प्रामुख्याने अरबी भाषेतून आलेले आहेत.
शब्दसिद्धी: सिद्ध व साधित शब्द सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.