📁 मराठी भाषा व व्याकरण (Marathi Grammar) 📖 शब्दसिद्धी: सिद्ध शब्द (तत्सम, तद्भव, देशी, परभाषीय) व साधित शब्द (उपसर्ग, प्रत्यय, अभ्यस्त) ⏱️ 5 मिनिटे वाचन 👁️ 257 views

साधित शब्द: उपसर्गघटित, प्रत्ययघटित, सामासिक आणि अभ्यस्त शब्द

मूळ सिद्ध शब्दाला उपसर्ग किंवा प्रत्यय लागून तयार होणाऱ्या शब्दांना 'साधित शब्द' म्हणतात. साधित शब्दांचे प्रकार: १. उपसर्गघटित शब्द, २. प्रत्ययघटित शब्द, ३. सामासिक शब्द, आणि ४. अभ्यस्त शब्द...

लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६

🎯 साधित व अभ्यस्त शब्द: उपसर्गघटित, प्रत्ययघटित व नादानुकारी (Derived Words)

मूळ सिद्ध शब्दाला उपसर्ग किंवा प्रत्यय लागून तयार होणाऱ्या शब्दांना 'साधित शब्द' म्हणतात. साधित शब्दांचे प्रकार: १. उपसर्गघटित शब्द, २. प्रत्ययघटित शब्द, ३. सामासिक शब्द, आणि ४. अभ्यस्त शब्द (पूर्णाभ्यस्त, अंशाभ्यस्त व अनुकरणवाचक).

साधित व अभ्यस्त शब्दांचे संपूर्ण वर्गीकरण (Master Table)

शब्दाचा प्रकार व्याकरणिक रचना व लक्षण महत्त्वाची उदाहरणे (MPSC Focus)
१. उपसर्गघटित शब्द शब्दाच्या आधी उपसर्ग (अ, अति, बे, गैर, दर, ना, अव) जोडणे. अनादर, अतिवृष्टी, बेपरवा, गैरहजर, दररोज, नापसंत, अवगुण.
२. प्रत्ययघटित शब्द शब्दाच्या शेवटी प्रत्यय (-ई, -दार, -गिरी, -पणा, -वान) जोडणे. श्रीमंती, जमीनदार, गुलामगिरी, प्रामाणिकपणा, जादूगार, धनवान.
३. पूर्णाभ्यस्त शब्द एका संपूर्ण शब्दाची जशीच्या तशी लागोपाठ पुनरावृत्ती होणे. हळूहळू, बारीकबारीक, घरघर, क्षणोक्षणी, दिवसेंदिवस, पुढेपुढे.
४. अंशाभ्यस्त शब्द पुनरावृत्ती होताना एखाद्या अक्षरात किंवा स्वरात बदल होणे. शेजारीपाजारी, दगडधोंडा, कामधंदा, गोडधोड, किडूकमिडूक, आडवातिडवा.
५. अनुकरणवाचक शब्द विशिष्ट ध्वनीचे, आवाजाचे किंवा नादाचे अनुकरण करणारे शब्द. खडखडाट, फडफड, गडगड, कडकडाट, छुमछुम, पटपट, चमचम.

साधित शब्द: उपसर्गघटित, प्रत्ययघटित आणि अभ्यस्त शब्दांचे (पूर्णाभ्यस्त, अंशाभ्यस्त, अनुकरणवाचक) सखोल विश्लेषण

मराठी भाषेमध्ये मूळ धातू किंवा शब्दाला (सिद्धाला) विविध प्रत्यय किंवा उपसर्ग लागून, किंवा शब्दांची द्विरुक्ती होऊन तयार होणाऱ्या नवीन शब्दांना 'साधित शब्द' (Derived Words) असे म्हणतात. साधित शब्दांचे मुख्य तीन वर्ग पडतात: १) उपसर्गघटित शब्द, २) प्रत्ययघटित शब्द, आणि ३) अभ्यस्त शब्द.

१. उपसर्गघटित शब्द (Prefix-based Words)

शब्दाच्या सुरुवातीला (पूर्वी) जी अक्षरे किंवा अव्यये जोडली जातात त्यांना 'उपसर्ग' म्हणतात. उपसर्गांना स्वतंत्र अर्थ नसतो, परंतु ते शब्दाला जोडल्यामुळे शब्दाच्या मूळ अर्थात वैशिष्ट्यपूर्ण बदल होतो.

संस्कृत उपसर्ग:

अति: अतिरेक, अतिक्रमण.
अधि: अधिकार, अध्यक्ष.
अप: अपमान, अपशब्द.
अव: अवनती, अवकृपा.
प्र: प्रगती, प्रवास.
परा: पराजय, पराभव.
दुर्: दुर्गुण, दुराचार.
सु: सुपुत्र, सुविचार.

मराठी उपसर्ग:

अ/अन: अबोला, अनपड, अजाण.
आड: आडनाव, आडवाट, आडकाठी.
अव: अवदसा, अवघडी.
भर: भरधाव, भरदिवसा, भरजरी.
नी: नीट, नीकाम.
फट: फटफजिती.

फारसी/अरबी उपसर्ग:

बे: बेअब्रू, बेधडक, बेकायदा.
बिन: बिनधोक, बिनचूक.
गैर: गैरहजर, गैरसोय.
दर: दररोज, दरसाल.
हर: हरघडी, हररोज.
कम: कमकुवत, कमजोर.
ना: नापसंत, नाराज.

२. प्रत्ययघटित शब्द (Suffix-based Words)

शब्दाच्या किंवा धातूच्या शेवटी (नंतर) जी अक्षरे जोडली जातात, त्यांना 'प्रत्यय' म्हणतात.

अ) धातुसाधित प्रत्यय (कृदंत):

मूळ धातूच्या मागे लागून नामे किंवा विशेषणे बनवणारे प्रत्यय.

  • आऊ: लढ + आऊ = लढाऊ, टिक + आऊ = टिकाऊ.
  • का: बोल + का = बोलका, हस + का = हसका.
  • णारा: खा + णारा = खाणारा, धाव + णारा = धावणारा.

ब) नामसाधित प्रत्यय (तद्धित):

नामांना किंवा विशेषणांना लागून नवीन नामे/विशेषणे बनवणारे प्रत्यय.

  • दार: दुकान + दार = दुकानदार, मालदार, जमीनदार.
  • गिरी: गुलाम + गिरी = गुलामगिरी, लुच्चेगिरी.
  • पणा/पण: शहाणपणा, मोठेपण, प्रामाणिकपणा.
  • ईक: समाज + ईक = सामाजिक, शरीर + ईक = शारीरिक.

३. अभ्यस्त शब्द (Reduplicated Words)

एकाच शब्दाची किंवा वर्णाची पुनरावृत्ती होऊन तयार होणाऱ्या शब्दांना 'अभ्यस्त शब्द' म्हणतात. याचे तीन उपप्रकार पडतात:

१) पूर्णाभ्यस्त शब्द:

एक पूर्ण शब्द जसाच्या तसा पुन्हा येतो.

घरघर, बारीकबारीक, लाललाल, हळूहळू, दारोदार, पानोपान, क्षणोक्षणी, दिवसेंदिवस, मधोमध.

२) अंशाभ्यस्त शब्द:

शब्दातील एखादे अक्षर बदलून पुनरावृत्ती होते.

गडबड, शेजारीपाजारी, दगडधोंडा, गोडधोड, कामधाम, कागदपत्र, आसपास, उलटसुलट, झाडझूड.

३) अनुकरणवाचक शब्द:

कोणत्याही आवाजाचा, नादाचा किंवा ध्वनीचा भास होतो.

फडफड, खळखळ, कडकडाट, छनछन, गडगडाट, चमचम, झुकझुक, बडबड, घणघण, किरकिर.

परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (MPSC & TCS Traps)

  • उपसर्ग नेहमी सुरुवातीला, प्रत्यय नेहमी शेवटी: हा मूलभूत नियम नेहमी लक्षात ठेवावा.
  • 'दारोदार', 'घरोघरी': हे शब्द पूर्णाभ्यस्त असून एकाच वेळी अव्ययीभाव समासाचेही उदाहरण आहेत.
  • अनुकरणवाचक vs अंशाभ्यस्त: नाद किंवा ध्वनीचा बोध असेल (उदा. कडकडाट, छनछन) तर ते १००% अनुकरणवाचक असतात.

MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १. 'दगडधोंडा' आणि 'शेजारीपाजारी' हे शब्द कोणत्या प्रकारचे अभ्यस्त शब्द आहेत?

१) पूर्णाभ्यस्त   २) अंशाभ्यस्त   ३) अनुकरणवाचक   ४) उपसर्गघटित

उत्तर: पर्याय २ (अंशाभ्यस्त)
स्पष्टीकरण: मूळ शब्दाला जोडून येणाऱ्या शब्दातील काही अक्षरांमध्ये बदल झालेला असल्याने हे अंशाभ्यस्त शब्द आहेत.

प्रश्न २. 'बेधडक' आणि 'बिनचूक' या शब्दांमध्ये आलेले 'बे' आणि 'बिन' हे काय आहेत?

१) प्रत्यय   २) उपसर्ग   ३) धातुसाधिते   ४) कृदंते

उत्तर: पर्याय २ (उपसर्ग)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या सुरुवातीला जोडून येणाऱ्या अव्ययांना उपसर्ग म्हणतात. हे दोन्ही फारसी/अरबी उपसर्ग आहेत.

प्रश्न ३. खालीलपैकी अनुकरणवाचक अभ्यस्त शब्द कोणता?

१) घरघर   २) गडबड   ३) कडकडाट   ४) आसपास

उत्तर: पर्याय ३ (कडकडाट)
स्पष्टीकरण: विजेचा कडकडणारा नाद किंवा ध्वनी व्यक्त होत असल्याने 'कडकडाट' हा अनुकरणवाचक शब्द आहे.

४. उपसर्ग व प्रत्ययांचा सविस्तर तुलनात्मक महातक्ता व कृदंत-तद्धित भेद

साधित शब्दांमधील कृदंत (धातूपासून बनलेले) आणि तद्धित (नामे/विशेषणांपासून बनलेले) यांमधील भेद स्पर्धा परीक्षेत वारंवार विचारला जातो:

घटक कृदंत (धातुसाधित) तद्धित (नामसाधित)
मूळ घटक क्रियापदाचा मूळ धातू (उदा. कर, बोल, धाव) मूळ नाम, सर्वनाम किंवा विशेषण (उदा. घर, श्रीमंत)
प्रत्ययांची उदाहरणे • धाव + णारा = धावणारा
• बोल + का = बोलका
• राख + ण = राखण
• घर + दार = घरदार
• श्रीमंत + ई = श्रीमंती
• शहाणा + पण = शहाणपण

अभ्यस्त शब्दांची बोलीभाषेतील विविधता:

मराठीच्या विविध बोलीभाषांमध्ये (वऱ्हाडी, अहिराणी, मालवणी) अभ्यस्त शब्दांचा वापर अधिक जिवंतपणे होतो. उदा. 'चटपट', 'लटपट', 'सटपट', 'आसपास', 'जवळपास'. हे शब्द भाषेला खास लय आणि संभाषणाला गतिमानता देतात.

संस्कृत व मराठी उपसर्ग आणि प्रत्ययांची परिपूर्ण सूची:

प्रमुख संस्कृत उपसर्ग (२०):
अति, अधि, अनु, अप, अभि, अव, आ, उत्, उप, दुर्, दुस्, नि, निर्, निस्, परा, परि, प्र, प्रति, वि, सम्, सु.
मराठी तद्धित प्रत्यय:
• पणा / पण (शहाणपण, मोठेपण)
• ईक (सामाजिक, भावनिक, धार्मिक)
• दार (जमीनदार, किल्लेदार, मालदार)
• गिरी (गुलामगिरी, लुच्चेगिरी, फसवेगिरी)

भाववाचक नामे बनवणारे प्रमुख प्रत्यय व उदाहरणे (MPSC Favorite):

य: सुंदर → सौंदर्य, चतुर → चातुर्य.
त्व: मनुष्य → मनुष्यत्व, जड → जडत्व.
पण/पणा: लहान → लहानपण, शहाणा → शहाणपणा.
गिरी: गुलाम → गुलामगिरी, लबाड → लबाडी.
ई: श्रीमंत → श्रीमंती, गोड → गोडी.
ता: नम्र → नम्रता, सम → समता.
वा: गोड → गोडवा, गार → गारवा.
आई: चतुर → चतुराई, नवल → नवलाई.
की: आपुलकी, पाटीलकी, मालकी.

साधित शब्दांमधील इतर प्रत्ययांची उदाहरणे:

• वाचक प्रत्यय: बोलणारा, गाणारा, धावणारा, चालणारा.
• स्थानदर्शक प्रत्यय: घरगुती, शेतकरी, गावकरी, पुणेकर, मुंबईकर.
• संबंधदर्शक प्रत्यय: कौटुंबिक, व्यावहारिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक.

हे सर्व शब्द मूळ शब्दाला प्रत्यय लागून बनलेले असल्याने तद्धित साधित शब्द ठरतात.

परीक्षेचा आवडता प्रश्न: खालीलपैकी कोणता शब्द साधित आहे? • देव (सिद्ध) ↔ देवपण (साधित); • मित्र (सिद्ध) ↔ मैत्री (साधित); • देश (सिद्ध) ↔ देशी/देशभक्त (साधित). मूळ शब्दास प्रत्यय किंवा उपसर्ग लागून साधित शब्द बनतात.

साधित शब्दांच्या अभ्यासाने भाषेतील शब्दसंग्रह प्रचंड प्रमाणात समृद्ध होतो आणि विविध परीक्षांमध्ये अचूक शब्दरचना ओळखणे सोपे जाते. उपसर्ग व प्रत्ययांचे अर्थ व्यवस्थित ध्यानात ठेवावेत.

महत्त्वाचा निष्कर्ष: सिद्ध शब्दांना प्रत्यय व उपसर्ग जोडून मराठीत हजारो नवीन शब्द तयार होतात. हे शब्द भाषेची शब्दसंपदा प्रचंड वाढवतात.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

शब्दसिद्धी: सिद्ध व साधित शब्द सराव चाचणी ०१

या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

📝

या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)

3 टेस्ट्स

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

शब्दसिद्धी: सिद्ध शब्द (तत्सम, तद्भव, देशी, परभाषीय) व साधित शब्द (उपसर्ग, प्रत्यय, अभ्यस्त)⏱️ 5 min

सिद्ध शब्द: तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषीय शब्द (पोर्तुगीज, अरबी, फारसी, कानडी)

भाषा, लिपी व वर्णविचार (Phonetics & Script)⏱️ 15 min

आधुनिक मराठी वर्णमाला (५२ वर्ण): स्वर, स्वरादी, व्यंजने व विशेष संयुक्त व्यंजने

शब्दांच्या जाती (Parts of Speech - सव्यय व अव्यय)⏱️ 5 min

क्रियापद व त्याचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक, द्विकर्मक, संयुक्त, प्रयोजक, शक्य व भावकर्तुक

वृत्त, छंदविचार व काव्यप्रकार (Prosody: अक्षरगणवृत्ते, मात्रावृत्ते, ओवी व अभंग)⏱️ 5 min

मराठी शब्दशक्ती (अभिधा, लक्षणा, व्यंजना) व काव्यरस (नवरस, स्थायीभाव व काव्यगुण): संपूर्ण अभ्यास नोट्स