अव्ययीभाव व तत्पुरुष समास: विभक्ती, कर्मधारय, द्विगु व मध्यमपदलोपी समास

१) विभक्ती तत्पुरुष:

विग्रह करताना दोन पदांमधील विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो.

२) कर्मधारय समास (विशेषण + नाम):

दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमेत) असतात. यात पहिले पद विशेषण व दुसरे नाम असते, किंवा उपमान-उपमेय संबंध असतो.

उदा. नीलकमल (नील असे कमल), रक्तचंदन, महादेव (महान असा देव), मुखचंद्रमा (चंद्रासारखे मुख), विद्याधन (विद्या हेच धन), नरसिंह (सिंहासारखा नर).

३) द्विगु समास (पहिले पद संख्याविशेषण):

पहिले पद संख्याविशेषण असून त्यातून समूहाचा बोध होतो. (हा कर्मधारय समासाचाच एक उपप्रकार मानला जातो).

उदा. नवरात्र (नऊ रात्रींचा समूह), पंचवटी (पाच वडांचा समूह), त्रिभुवन (तीन भुवनांचा समूह), त्रिलोकी, सप्ताह, चौघडा, बारभाई.

४) मध्यमपदलोपी समास:

विग्रह करताना दोन पदांमधील संबंध स्पष्ट करणारे मधले पद गाळलेले असते.

उदा. कांदेपोहे (कांदे घालून केलेले पोहे), साखरभात, गुळपोळी, बटाटेवडा, चुलतसासरा (चुलत्याचा या नात्याने सासरा), घोडागाडी, पुरणपोळी.

५) नञ् तत्पुरुष समास:

ज्या समासातील पहिले पद नकारार्थी (अ, अन, न, ना, बे, नि) असते.

उदा. अहिंसा (हिंसा नसलेला), अनादर, अधर्म, नापसंत, बेकायदेशीर, नास्तिक, अपुरा.

६) उपपद किंवा धातुसाधित तत्पुरुष:

ज्या समासातील दुसरे पद हे धातुसाधित (कृदंत) असून ते वाक्यात स्वतंत्रपणे क्रियापद म्हणून वापरता येत नाही.

उदा. नीरज (नीरात जन्मलेले), पंकज (चिखलात जन्मलेले), ग्रंथकार (ग्रंथ करणारा), कुंभार (कुंभ करणारा), जलद (जल देणारा), सुखद.

७) अलुक तत्पुरुष समास:

ज्या समासात पहिल्या पदाच्या विभक्ती प्रत्ययाचा लोप होत नाही ('अलुक' म्हणजे लोप न पावणारा).

उदा. युधिष्ठिर (युद्धात स्थिर राहणारा), पंकेरुह (चिखलात उगवणारे), सरसिज, कर्तरिप्रयोग, कर्मणिप्रयोग.