द्वंद्व समास व बहुव्रीही समास: उपप्रकार, विग्रह व परीक्षेतील ट्रिक्स

द्वंद्व समास व बहुव्रीही समास: उपप्रकार, सूक्ष्म भेद, नियम व सखोल व्याकरणिक विश्लेषण

सामासिक शब्दातील पदांच्या प्राधान्यावरून तिसरा प्रकार 'द्वंद्व समास' (दोन्ही पदे प्रधान) आणि चौथा प्रकार 'बहुव्रीहि समास' (दोन्ही पदे अप्रधान - तिसऱ्याच घटकाचा बोध) मानला जातो. हे दोन्ही समास स्पर्धा परीक्षांमध्ये अतिशय महत्त्वाचे आणि गुणांची खात्री देणारे घटक आहेत.

१. द्वंद्व समास (दोन्ही पदे मुख्य / समान दर्जाची)

ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान महत्त्वाची असतात, त्यास द्वंद्व समास म्हणतात. याचे तीन उपप्रकार पडतात:

२. बहुव्रीहि समास (दोन्ही पदे अप्रधान - तिसऱ्या पदाचा बोध)

ज्या सामासिक शब्दातील दोन्ही पदांना महत्त्व नसून त्यावरून तिसऱ्याच एका घटकाचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो, आणि तो सामासिक शब्द त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण असतो, त्यास 'बहुव्रीहि समास' म्हणतात ('बहु' म्हणजे पुष्कळ, 'व्रीहि' म्हणजे भात/धान्य - भरपूर धान्य असलेला शेतकरी).