भारतीय रिझर्व्ह बँकेद्वारे (RBI) वापरले जाणारे मुख्य गुणात्मक पत नियंत्रण साधन खालीलपैकी कोणते आहे?

योग्य उत्तर पर्याय ३ (C) (नैतिक मनधरणी) आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• गुणात्मक पत नियंत्रण साधने (Qualitative Credit Control): भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) देशातील पैशाचा पुरवठा व पतनिर्मिती नियंत्रित करण्यासाठी दोन प्रकारची साधने वापरते — संख्यात्मक (Quantitative) आणि गुणात्मक किंवा निवडक (Qualitative / Selective). यामध्ये 'नैतिक मनधरणी' (Moral Suasion) हे अत्यंत महत्त्वाचे गुणात्मक साधन आहे.
• नैतिक मनधरणीचे स्वरूप: या साधनांतर्गत रिझर्व्ह बँक व्यापारी बँकांवर कोणतीही कायदेशीर सक्ती किंवा दंडात्मक कारवाई न करता, चर्चा, पत्रे, बैठका आणि आवाहनांद्वारे महागाईच्या काळात सट्टेबाजीसाठी कर्ज न देण्याबाबत किंवा प्राधान्य क्षेत्राला कर्ज देण्याबाबत बँकांचे मन वळवते.
• इतर गुणात्मक साधने: १. कर्जाचे गाळा प्रमाण निश्चित करणे (Margin Requirements), २. कर्जाचे रेशनिंग / कमाल मर्यादा ठरवणे (Credit Rationing), ३. ग्राहकांच्या कर्जाचे नियमन (Regulation of Consumer Credit), आणि ४. प्रत्यक्ष कार्यवाही (Direct Action).
• इतर पर्यायांचे विश्लेषण: बँक दर (Bank Rate), खुल्या बाजारातील रोखे व्यवहार (Open Market Operations - OMO), रोख राखीव प्रमाण (CRR), वैधानिक तरलता प्रमाण (SLR), रेपो दर आणि रिव्हर्स रेपो दर ही सर्व रिझर्व्ह बँकेची संख्यात्मक (Quantitative / General) पत नियंत्रण साधने आहेत, जी अर्थव्यवस्थेतील एकूण पतपुरवठ्याच्या आकारमानावर परिणाम करतात.
• महत्त्वाची टीप: 'नैतिक मनधरणी' (Moral Suasion), गाळा प्रमाण आणि पत रेशनिंग ही रिझर्व्ह बँकेची गुणात्मक (निवडक) पत नियंत्रण साधने आहेत, तर बँक दर, OMO आणि CRR ही संख्यात्मक साधने आहेत.