भारतीय संविधानाच्या 19 (1) व्या कलमात खालीलपैकी कोणत्या स्वातंत्र्याचा विशेषत्वाने समावेश नाही ?

योग्य उत्तर पर्याय २ (B) (मुद्रण स्वातंत्र्य) आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• सहा मूलभूत स्वातंत्र्ये: संविधानाच्या कलम 19(1) अन्वये भारतीय नागरिकांना पुढील 6 मूलभूत स्वातंत्र्यांची स्पष्ट हमी देण्यात आली आहे:
• 19(1)(a): भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य
• 19(1)(b): शांततेने व विनाशस्त्र एकत्र जमण्याचे स्वातंत्र्य
• 19(1)(c): संघटना किंवा संस्था किंवा सहकारी संस्था स्थापन करण्याचे स्वातंत्र्य
• 19(1)(d): भारताच्या राज्यक्षेत्रात सर्वत्र मुक्तपणे संचार करण्याचे स्वातंत्र्य
• 19(1)(e): भारताच्या कोणत्याही भागात राहण्याचे व स्थायिक होण्याचे स्वातंत्र्य
• 19(1)(g): कोणताही व्यवसाय, व्यापार किंवा धंदा करण्याचे स्वातंत्र्य.
• अप्रत्यक्ष अधिकार: राज्यघटनेत मुद्रण स्वातंत्र्य (Freedom of the Press) याचा स्वतंत्र किंवा स्पष्ट उल्लेख कोठेही आढळत नाही. ते कलम 19(1)(अ) मधील 'भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य' या व्यापक संज्ञेमध्येच अंतर्भूत आहे.
• न्यायालयीन निर्णय: *रमेश थापर वि. मद्रास राज्य (1950)* आणि *इंडियन एक्सप्रेस वृत्तपत्र खटला (1985)* मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की वृत्तपत्र स्वातंत्र्य हा अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचाच एक अविभाज्य भाग आहे.
• निष्कर्ष: त्यामुळे मुद्रण स्वातंत्र्याचा संविधानात विशेषत्वाने उल्लेख नाही.
• महत्त्वाची टीप: कलम 19(1) मध्ये मुद्रण स्वातंत्र्याचा स्वतंत्र उल्लेख नसून ते कलम 19(1)(अ) मधील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यात अंतर्भूत मानले जाते.