MPSC Group B Prelims 2025 Paper

योग्य उत्तर पर्याय C (शिवरामपंत परांजपे / Shivrampant Paranjape) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. पार्श्वभूमी: ३० एप्रिल १९०८ रोजी मुझफ्फरपूर (बिहार) येथे खुदीराम बोस आणि प्रफुल्ल चाकी यांनी कुप्रसिद्ध ब्रिटिश मॅजिस्ट्रेट किंग्जफोर्ड याच्यावर बॉम्ब टाकला होता, ज्यामध्ये दोन युरोपियन महिला ठार झाल्या.
२. या घटनेनंतर महाराष्ट्रातील राष्ट्रभक्त पत्रकार आणि 'काळ' (Kaal) या साप्ताहिकाचे संपादक शिवराम महादेव परांजपे यांनी आपल्या वृत्तपत्रात ब्रिटिश दडपशाहीवर अत्यंत प्रखर आणि उपरोधिक भाषेत लेख लिहिले.
३. या लिखाणामुळे ब्रिटिश सरकारने जून १९०८ मध्ये शिवरामपंत परांजपे यांच्यावर भारतीय दंड संहितेच्या कलम १२४-अ (Sedition / राजद्रोह) अन्वये गुन्हा दाखल केला. मुंबई उच्च न्यायालयात हा खटला चालला, ज्यात त्यांना १९ महिन्यांची सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावण्यात आली.
४. पर्याय A (लोकमान्य टिळक): टिळकांनीही 'केसरी'मध्ये 'देशाचे दुर्भाग्य' हा लेख लिहिला होता व त्यांच्यावरही राजद्रोहाचा खटला भरून त्यांना मंडालेची ६ वर्षांची शिक्षा झाली होती; परंतु या विशिष्ट प्रश्नात 'काळ'कर्ते शिवरामपंत परांजपे यांच्यावरील खटल्याचा संदर्भ एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार ग्राह्य धरला आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a), (b) आणि (d) फक्त] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. प्रार्थना समाज (स्थापना: ३१ मार्च १८६७, मुंबई - आत्माराम पांडुरंग तर्खडकर, न्यायमूर्ती रानडे, डॉ. रा. गो. भांडारकर) या संस्थेने अनेक सामाजिक सुधारणा संस्थांना जन्म दिला:
- विधान (a) बरोबर: प्रार्थना समाजाचे सक्रिय सदस्य नारायण मल्हार (ना. म.) जोशी यांनी १९११ मध्ये कामगारांच्या कल्याणासाठी 'सोशल सर्व्हिस लीग'ची (Social Service League) स्थापना केली.
- विधान (b) बरोबर: नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी १२ जून १९०५ रोजी निःस्वार्थ देशसेवक घडवण्यासाठी 'सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी'ची (भारत सेवक समाज) स्थापना केली, जी प्रार्थना समाजाच्या मूल्यांशी थेट जोडलेली होती.
- विधान (d) बरोबर: प्रार्थना समाजाचे धर्मप्रचारक महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १८ ऑक्टोबर १९०६ रोजी अस्पृश्योद्धारासाठी 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन'ची (Depressed Classes Mission) स्थापना मुंबईत केली.
२. विधान (c) चुकीचे का आहे?:
- प्रार्थना समाजाने १८७८ मध्ये दुष्काळग्रस्त मुलांसाठी अनाथालय 'पंढरपूर' (Pandharpur) येथे स्थापन केले होते, नाशिक येथे नाही. त्यामुळे विधान (c) चुकीचे आहे.

निष्कर्ष: विधाने (a), (b) आणि (d) बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D [(a), (b), (c) आणि (d) - वरील सर्व] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज (१८७४–१९२२) यांचे कोल्हापूर संस्थानातील पुरोगामी कार्य:
१. विधान (a) बरोबर: २५ जुलै १९१७ रोजी शाहू महाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करणारा ऐतिहासिक कायदा लागू केला.
२. विधान (b) बरोबर: त्यांनी मल्लविद्या (कुस्ती), संगीत, नाट्य आणि चित्रकला या सर्व क्षेत्रांना उदार आश्रय दिला. खाशाबा जाधव, अल्लादिया खान, बालगंधर्व, केशवराव भोसले, आबालाल रहिमान यांना त्यांनी राजाश्रय दिला. म्हणूनच कोल्हापूरला 'कुस्तीची पंढरी' म्हटले जाते.
३. विधान (c) बरोबर: १२ जुलै १९१७ रोजी त्यांनी संस्थानात विधवा पुनर्विवाहाला कायदेशीर मान्यता देणारा कायदा (Widow Remarriage Act) पारित केला.
४. विधान (d) बरोबर: कोल्हापूरला मोठी व्यापारी बाजारपेठ बनवण्यासाठी १८९५ मध्ये त्यांनी गूळ व धान्याची प्रसिद्ध 'शाहूपुरी' (Shahupuri) व्यापारपेठ स्थापन केली.

त्यामुळे चारही विधाने (a, b, c, d) ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D [फक्त (a) / Only (a)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC - स्थापना १९२०) चे अध्यक्षपद भूषवणारे नेते:
१. चित्तरंजन दास (C.R. Das): यांनी १९२३ (लाहोर) आणि १९२४ (कलकत्ता) च्या सलग दोन AITUC अधिवेशनांचे अध्यक्षपद भूषविले.
२. पंडित जवाहरलाल नेहरू: यांनी १९२९ मधील नागपूर येथील ऐतिहासिक १० व्या AITUC अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषविले.
३. सरोजिनी नायडू: यांनी कामगार चळवळीत भाग घेऊन १९२९ च्या सुमारास दक्षिण भारतात झालेल्या AITUC अधिवेशनाचे/सत्राचे अध्यक्षपद भूषविले.
४. भालचंद्र त्रिंबक रणदिवे (B.T. Randive): हे कम्युनिस्ट नेते आणि कामगार चळवळीचे अग्रणी संघटक होते, परंतु त्यांनी कधीही AITUC चे अध्यक्षपद भूषविले नाही (पुढे १९७० मध्ये स्थापन झालेल्या CITU चे ते पहिले अध्यक्ष होते).

प्रश्नात 'अध्यक्षपद भूषविले नाही' असे विचारले असल्याने योग्य उत्तर 'फक्त (a)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्रातील सत्यशोधक आणि ब्राह्मणेतर चळवळीतील वृत्तपत्रे व संपादक:
१. मुकुंदराव पाटील -> 'दीनमित्र' (Dinmitra - iv): जोतीराव फुले यांचे मानसपुत्र मुकुंदराव पाटील यांनी अहमदनगर जिल्ह्यातील तरवडी येथून १९१० मध्ये 'दीनमित्र' हे ग्रामीण शेतकऱ्यांचे मुखपत्र सुरू केले.
२. वालचंद रामचंद्र (वा. रा.) कोठारी -> 'जागरूक' (Jagaruk - iii): पुणे येथून १९१७ मध्ये सुरू झालेले सत्यशोधक विचारांचे वृत्तपत्र.
३. भगवंतराव पाळेकर -> 'जागृती' (Jagruti - ii): बडोदा (गुजरात) येथून १९१७ मध्ये महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्या सहकार्याने सुरू केलेले वृत्तपत्र.
४. श्रीपतराव शिंदे -> 'विजयी मराठा' (Vijayi Maratha - i): पुणे येथून १९१९ मध्ये छत्रपती शाहू महाराजांच्या प्रेरणेने सुरू झालेले ब्राह्मणेतर चळवळीचे प्रभावी वृत्तपत्र.

अचूक जोडी: (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i).

योग्य उत्तर पर्याय C (बद्रुद्दीन तय्यबजी / Badruddin Tayabji) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे तिसरे वार्षिक अधिवेशन २७ ते ३० डिसेंबर १८८७ दरम्यान मद्रास (आताचे चेन्नई) येथे पार पडले.
२. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष बद्रुद्दीन तय्यबजी (Badruddin Tyabji) होते. ते काँग्रेसचे 'पहिले मुस्लिम अध्यक्ष' (First Muslim President of INC) ठरले.
३. या अधिवेशनात त्यांनी सर्व भारतीय समुदायांना काँग्रेसमध्ये सामील होण्याचे आवाहन करताना प्रसिद्ध उद्गार काढले होते: "हा मेळावा कोणत्याही एका विशिष्ट वर्गाचा वा धर्माचा नसून संपूर्ण भारताचा आहे."
४. इतर पर्यायांचे संदर्भ:
- व्योमेशचंद्र बॅनर्जी: १८८५ (मुंबई - पहिले अधिवेशन).
- दादाभाई नौरोजी: १८८६ (कलकत्ता - दुसरे अधिवेशन), १८९३ (लाहोर) आणि १९०६ (कलकत्ता).
- जॉर्ज युल: १८८८ (अलाहाबाद - पहिले इंग्रज/ख्रिश्चन अध्यक्ष).
- सर विल्यम वेडरबर्न: १८८९ (मुंबई) आणि १९१० (अलाहाबाद).

योग्य उत्तर पर्याय C [(a)-(iv), (b)-(i), (c)-(iii), (d)-(v)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय सुशासनाचा कायदा १८५८ (Act for the Better Government of India 1858) -> ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता समाप्त करून ब्रिटिश राजवटीने 'भारत मंत्री/सचिव' (Secretary of State for India) या नवीन पदाची आणि १५ सदस्यीय इंडिया कौन्सिलची निर्मिती केली -> (a) - (iv).
२. भारतीय परिषद कायदा १९०९ (मोर्ले-मिंटो सुधारणा) -> मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र जातीय मतदारसंघांची (Separate Electorates) सुरुवात केली -> (b) - (i).
३. भारत सरकारचा कायदा १९१९ (मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणा) -> प्रांतांमध्ये द्विदल/दुहेरी शासन पद्धती (Dyarchy in Provinces - राखीव व सोपिव खाती) लागू केली -> (c) - (iii).
४. भारत सरकारचा कायदा १९३५ -> प्रांतातील द्विदल शासन रद्द करून प्रांतिक स्वायत्तता दिली आणि 'केंद्रात द्विदल शासन पद्धती' (Dyarchy at the Centre) लागू केली -> (d) - (v).

अचूक क्रम: (a)-(iv), (b)-(i), (c)-(iii), (d)-(v).

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (a), (b) आणि (d)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. १८५९-६० चा बंगालमधील प्रसिद्ध 'नीळ उठाव' (Indigo Revolt / नील विद्रोह): नदिया जिल्ह्यातील चौगाछा गावात दिगंबर विश्वास आणि विष्णू विश्वास यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झाला.
२. शेतकऱ्यांच्या यशाची खरी कारणे:
- (a) उपक्रमशीलता व सहकार्य (Co-operation): शेतकऱ्यांनी नीळ न पिकवण्याची सामूहिक शपथ घेतली आणि सामाजिक बहिष्कार अस्त्र वापरले.
- (b) संघटना व शिस्त (Organization & Discipline): शेतकऱ्यांनी शिस्तबद्ध लाठीधारी संरक्षक पथके उभारली आणि कायदेशीर लढा दिला.
- (d) हिंदू-मुस्लिम शेतकरी ऐक्य (Hindu-Muslim Unity): या चळवळीत धर्मभेद विसरून सर्व रयत एकत्र आली; हिंदू व मुस्लिम शेतकऱ्यांनी खांद्याला खांदा लावून लढा दिला.
३. विधान (c) चुकीचे का आहे?:
- युरोपियन नीळ मळेवाले (Planters) संघटित होते; त्यांच्यात कोणतीही फूट पडली नव्हती. त्यामुळे मळेवाल्यांमधील फूट हे शेतकऱ्यांच्या यशाचे कारण नव्हते.

म्हणून अचूक उत्तर 'फक्त (a), (b) आणि (d)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(iv), (d)-(i)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतातील प्रमुख शेतकरी व आदिवासी उठाव आणि त्यांचे प्रदेश:
१. मोपल्याचे बंड (Moplah Rebellion) -> केरळ (मलबार किनारपट्टी): हिंदू जमीनदार (जेन्मी) आणि ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध मलबारमधील मुस्लिम मोपला शेतकऱ्यांचे उठाव (१९२१) -> (a) - (ii).
२. कोलांचा उठाव (Kol Uprising) -> छोटा नागपूर / बिहार (१८३१-३२): बुद्धू भगत यांच्या नेतृत्वाखालील आदिवासी उठाव -> (b) - (iii).
३. संथाळांचा उठाव (Santhal Uprising) -> बंगाल / राजमहल टेकड्या (दामिन-इ-कोह) (१८५५-५६): सिद्धू आणि कान्हू यांच्या नेतृत्वाखाली सावकार व ब्रिटिशांविरुद्धचा उठाव -> (c) - (iv).
४. भिल्लांचा उठाव (Bhil Uprising) -> खानदेश / महाराष्ट्र (१८१८, १८२५, १८५७): सेवाराम, चिल नाईक आणि भागोजी नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली खानदेशात ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव -> (d) - (i).

अचूक क्रम: (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(iv), (d)-(i).

योग्य उत्तर पर्याय D (चार्ल्स फोर्जेट / Charles Forjett) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. चार्ल्स फोर्जेट (Charles Forjett) हे १८५७ च्या उठावादरम्यान मुंबईचे पोलीस आयुक्त (Superintendent / Commissioner of Police of Bombay) होते.
२. १८५७ मध्ये मुंबईतील स्थानिक ब्रिटिश सैनिकांच्या पलटणीत (Marine Lines आणि Sonapur) बंडाची योजना आखली जात असल्याची गुप्त माहिती फोर्जेट यांना मिळाली.
३. त्यांनी स्वतः वेशांतर करून या बंडाचा कट उघडकीस आणला आणि बंडखोर शिपाई मंगल गडिया व सुभेदार सय्यद हुसेन यांना अटक केली.
४. मुंबईतील जनतेत दहशत निर्माण करण्यासाठी आणि ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध उठाव करू पाहणाऱ्यांना तात्काळ धडा शिकवण्यासाठी फोर्जेट यांनी एस्प्लनेड मैदानात (आताचे आझाद मैदान / क्रॉस मैदान) जाहीर फाशी देण्यासाठी वधस्तंभ (Gallows) उभारला होता आणि त्या शिपायांना तोफेच्या तोंडी दिले / फाशी दिली.

योग्य उत्तर पर्याय D (वरील सर्व विधाने बरोबर आहेत / All of the above Statements are true) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्रातील प्रमुख जलविभाजक (Water divides) आणि डोंगररांगा:
१. विधान (a) बरोबर: महाबळेश्वर-रायरेश्वर पठारापासून सातारा व सांगली जिल्ह्यांतून शंभू-महादेव डोंगररांग शिंगणापूरपर्यंत पूर्वेकडे पसरलेली आहे, जी भीमा व कृष्णा नदीची खोरी वेगळी करते.
२. विधान (b) बरोबर: सातपुडा पर्वतरांग ही उत्तरेकडील नर्मदा नदीचे खोरे आणि दक्षिणेकडील तापी नदीचे खोरे यांच्यातील मुख्य जलविभाजक आहे.
३. विधान (c) बरोबर: हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग ही उत्तरेकडील गोदावरी खोरे आणि दक्षिणेकडील भीमा खोरे यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
४. विधान (d) बरोबर: सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग ही उत्तरेकडील तापी खोरे आणि दक्षिणेकडील गोदावरी खोरे यांच्यातील प्रमुख जलविभाजक आहे.

म्हणून चारही विधाने (a, b, c, d) पूर्णपणे सत्य आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (मुंबई शहर, सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. २०११ च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील ३५ जिल्ह्यांपैकी (तेव्हा पालघर स्वतंत्र नव्हता) केवळ ३ जिल्ह्यांमध्ये २००१ ते २०११ या दशकात 'ऋणात्मक लोकसंख्या वाढ' (Negative Decadal Growth Rate) नोंदवली गेली:
- मुंबई शहर (Mumbai City): −७.५७% (शहरी भागातील घरांचे वाढते दर आणि लोकांचे मुंबई उपनगर/ठाण्याकडे झालेले स्थलांतर यामुळे).
- रत्नागिरी (Ratnagiri): −४.८२% (रोजगारासाठी मुंबई-पुण्याकडे मोठ्या प्रमाणावर होणारे स्थलांतर आणि कमी जन्मदर यामुळे).
- सिंधुदुर्ग (Sindhudurg): −२.२१% (स्थलांतर आणि शिक्षणाचा उच्च दर यामुळे).
२. पर्याय A आणि C मध्ये 'मुंबई उपनगर' आहे; परंतु मुंबई उपनगरचा वाढदर धनात्मक (+८.०१%) होता.

म्हणून ऋणात्मक वाढ दर्शवणारे तीन जिल्हे 'मुंबई शहर, सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी' आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (गडचिरोली / Gadchiroli) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. संचालनालय, भूविज्ञान व खनिकर्म विभाग (Directorate of Geology and Mining - DGM, Nagpur) च्या अधिकृत अहवालानुसार, महाराष्ट्रात लोहखनिजाचे सर्वाधिक साठे 'गडचिरोली' जिल्ह्यात आहेत.
२. गडचिरोली जिल्ह्यातील सुरजागड (Surjagarh), दामकोड-वडवी (Damkod-Wadvi) आणि देचली या डोंगररांगांमध्ये उच्च प्रतीचे हेमेटाईट लोहखनिज (Iron Ore) विपुल प्रमाणात आढळते, ज्याचे साठे सुमारे १८० ते २६० दशलक्ष टनांपेक्षा अधिक आहेत.
३. यानंतर चंद्रपूर (लोहारा, पिंपळगाव) आणि सिंधुदुर्ग (रेड्डी, वेंगुर्ला) जिल्ह्यांचा क्रमांक लागतो.

म्हणून २०१४ च्या आकडेवारीनुसार सर्वाधिक साठे असलेला जिल्हा गडचिरोली आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a)-(iv), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iii)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
व्लादिमीर कोपेन (Köppen) यांच्या हवामान वर्गीकरणाचे सांकेतिक कोड आणि प्रकार:
१. Cwg -> मेसोथर्मल / कोरडा हिवाळा असलेला उबदार समशीतोष्ण हवामान (Mesothermal / Monsoon with dry winter): गंगा मैदान, उत्तर भारत -> (a) - (iv).
२. BWhw -> उष्ण वाळवंटी हवामान (Hot Desert climate): अति-पश्चिम राजस्थान, थार वाळवंट -> (b) - (i).
३. Dfc -> थंड आणि आर्द्र हिवाळा असलेला हवामान (Cold, humid winter type): अरुणाचल प्रदेश आणि ईशान्येकडील पर्वतीय भाग -> (c) - (ii).
४. Amw -> उष्ण कटिबंधीय मोसमी हवामान (Tropical Monsoon with short dry winter): पश्चिम किनारपट्टी, कोकण आणि गोवा -> (d) - (iii).

अचूक क्रम: (a)-(iv), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iii).

योग्य उत्तर पर्याय C [(b) आणि (c) फक्त] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) चुकीचे आहे: चिनाब नदी (Chenab) झोजीला खिंडीजवळ उगम पावत नाही. ती हिमाचल प्रदेशातील लाहौल-स्पिती जिल्ह्यात 'बारालाचा ला' (Bara-lacha La Pass) खिंडीच्या दोन्ही बाजूला चंद्र आणि भागा या दोन प्रवाहांपासून उगम पावते (त्यामुळे तिला 'चंद्रभागा' म्हणतात).
२. विधान (b) बरोबर आहे: रावी नदीचा (Ravi) उगम हिमाचल प्रदेशातील कुलू टेकड्यांमध्ये 'रोहतांग खिंडीजवळ' (Rohtang Pass) होतो.
३. विधान (c) बरोबर आहे: सतलज नदीचा (Sutlej) उगम तिबेटमधील मानसरोवर तलावाजवळ असलेल्या 'राकस ताल' (Rakas Lake / Rakshastal) या सरोवरातून होतो (तिथून ती शिपकी ला खिंडीतून भारतात प्रवेश करते).

म्हणून केवळ विधाने (b) आणि (c) बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D [(a), (c) आणि (d)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) बरोबर: पावसाळ्याच्या सुरुवातीला (मे-जून) पठारी भागात आणि मध्य भारतात तीव्र उष्णतेमुळे कमी दाबाचा पट्टा निर्माण होतो, त्यामुळे हवेचा दाब पश्चिमेकडून पूर्वेकडे कमी होत जातो.
२. विधान (b) चुकीचे: पर्जन्याचे वितरण वनस्पतींवर अवलंबून नसते; उलट पर्जन्याच्या वितरणावर नैसर्गिक वनस्पतीचे प्रकार अवलंबून असतात. महाराष्ट्रातील पाऊस हा सह्याद्रीच्या भौगोलिक रचनेवर (प्रतिरोध पाऊस / Orographic rainfall) अवलंबून असतो.
३. विधान (c) बरोबर: नैऋत्य मोसमी वारे सह्याद्री घाटमाथा ओलांडून जेव्हा पूर्वेकडील दख्खन पठारावर खाली उतरतात, तेव्हा त्यांचे तापमान वाढल्यामुळे त्यांची बाष्पधारण शक्ती (Vapour holding capacity) वाढते आणि सापेक्ष आर्द्रता कमी होते, त्यामुळे पर्जन्यछायेचा प्रदेश (Rain shadow zone) तयार होतो.
४. विधान (d) बरोबर: विदर्भामध्ये अरबी समुद्राच्या आणि बंगालच्या उपसागराच्या अशा दोन्ही मान्सून शाखांचा प्रभाव असल्याने नागपूर, गोंदिया, गडचिरोलीकडे पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जाताना पावसाचे प्रमाण वाढत जाते (९०० मिमी वरून १५०० मिमी पर्यंत).

म्हणून अचूक संच (a), (c) आणि (d) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a), (c) आणि (d)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) चुकीचे: कामठी कोळसा क्षेत्र (Kamptee coalfield) हे 'कन्हान आणि पेंच नदी' खोऱ्यात आहे (नागपूर जिल्हा), आंब नदीच्या खोऱ्यात नाही.
२. विधान (b) बरोबर: वर्धा नदी खोऱ्यातील कोळसा क्षेत्र चंद्रपूर (बल्लारपूर, घुग्गूस) आणि यवतमाळ (राळेगाव, वणी) या जिल्ह्यांमध्ये पसरलेले आहे.
३. विधान (c) चुकीचे: उमरेड कोळसा क्षेत्र (Umred coalfield) हे 'आंब नदीच्या' (Amb river) खोऱ्यात आहे, कन्हान नदीच्या खोऱ्यात नाही (विधाने a आणि c मधील नद्यांची अदलाबदल केलेली आहे).
४. विधान (d) चुकीचे: तुर्भे/तुर्भा (भाभा अणुसंशोधन केंद्र, ट्रॉम्बे) येथील 'अप्सरा' (Apsara - 1956) अणुभट्टी भारताने ब्रिटनच्या सहकार्याने उभारली होती; तर 'सायरस' (CIRUS - 1960) अणुभट्टी कॅनडाच्या मदतीने उभारली होती. विधानात देशांची उलटपालट केली आहे.

प्रश्नात 'चुकीची विधाने' विचारली असल्याने उत्तर (a), (c) आणि (d) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [(a) आणि (b)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. पाणलोट क्षेत्र विकास कार्यक्रम (Watershed Development Programme / Catchment Area Development):
- उद्देश (a) बरोबर: पडीक जमिनीचा उत्पादक वापर करणे, द्विहंगामी पिके घेणे आणि शेतीचे उत्पादन व उत्पादकता वाढवणे.
- उद्देश (b) बरोबर: पावसाच्या वाहून जाणाऱ्या पाण्याला (Runoff water) बांध, चर व तलावांद्वारे अडवून भूजल पातळी वाढवणे आणि मातीची धूप (Soil erosion) रोखणे.
२. विधान (c) चुकीचे का आहे?:
- कोणत्याही विकास कार्यक्रमाचा उद्देश उत्पादन खर्च कमी करणे आणि नफा वाढवणे हा असतो. 'उत्पादन खर्चात वाढ करणे' हा उद्देश असूच शकत नाही.

त्यामुळे योग्य उद्देश (a) आणि (b) आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (विधान (a) आणि (c) बरोबर आहेत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) बरोबर: महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी) चे डाळिंब तंत्रज्ञान प्रसार व संशोधन केंद्र नाशिक जिल्ह्यातील चांदवड तालुक्यातील 'लखमापूर' येथे स्थित आहे.
२. विधान (b) चुकीचे: 'फुले यशोदा' हे गव्हाचे वाण नसून ते 'रब्बी ज्वारीचे' (Rabi Jowar / Sorghum) प्रसिद्ध अधिक उत्पादन देणारे वाण आहे (जे विद्यापीठाने रब्बी हंगामासाठी विकसित केले). त्यामुळे गव्हाचे वाण म्हणणे चुकीचे आहे.
३. विधान (c) बरोबर: जेव्हा १९६८ मध्ये महाराष्ट्र कृषी विद्यापीठाची स्थापना झाली, तेव्हा त्याचे सुरुवातीचे तात्पुरते प्रशासकीय संपर्क कार्यालय 'मुंबई' येथे स्थापन करण्यात आले होते; त्यानंतर ते राहुरी (अहमदनगर) येथे कायमस्वरूपी स्थलांतरित झाले.

त्यामुळे विधाने (a) आणि (c) बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D (विधान (b) आणि (c) बरोबर आहेत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) चुकीचे आहे: वैतरणा ही उत्तर कोकणातील स्वतंत्र प्रमुख पश्चिमवाहिनी नदी आहे आणि तानसा ही वैतरणेची डाव्या तीरावरील उपनदी आहे. या नद्या 'उल्हास' नदीच्या उपनद्या नाहीत (उल्हास नदीचे खोरे ठाणे खाडी व वसई खाडीकडे स्वतंत्रपणे वाहते).
२. विधान (b) बरोबर आहे: सांगली जिल्ह्यातील खानापूर पठाराच्या (Khanapur Plateau) दक्षिणेकडे कृष्णा नदीचे मुख्य खोरे पसरलेले आहे.
३. विधान (c) बरोबर आहे: मन्याड (Manyad) नदी ही मराठवाड्यातून वाहणारी पैनगंगेची/गोदावरीची उपनदी असून तिचे खोरे हे गोदावरी नदी प्रणालीचा अविभाज्य भाग आहे.

म्हणून विधाने (b) आणि (c) बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a) आणि (b) दोन्ही बरोबर आहेत] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) बरोबर: अटल इनोव्हेशन मिशन (Atal Innovation Mission - AIM) हा भारत सरकारच्या 'नीती आयोगा'चा (NITI Aayog) एक प्रमुख देशव्यापी पुढाकार आहे.
२. विधान (b) बरोबर: देशभरात शाळा, विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि MSME स्तरावर नवसंशोधन (Innovation) आणि उद्योजकता (Entrepreneurship) यांची परिसंस्था निर्माण करणे हाच AIM चा मुख्य उद्देश आहे.
३. या अभियानांतर्गत देशभरात शाळांमध्ये १०,००० हून अधिक 'अटल टिंकरिंग लॅब्स' (Atal Tinkering Labs - ATL) आणि विद्यापीठांमध्ये 'अटल इनक्युबेशन सेंटर्स' (Atal Incubation Centres - AIC) स्थापन करण्यात आली आहेत.

त्यामुळे दोन्ही विधाने बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D (वरीलपैकी सर्व / All of the above) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आर्थिक पाहणी अहवाल २०२२-२३ नुसार, 'मेक इन इंडिया २.०' (Make in India 2.0) अंतर्गत एकूण २७ प्राधान्य क्षेत्रांवर (१५ उत्पादन क्षेत्रे आणि १२ सेवा क्षेत्रे) लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.
२. या सुधारित धोरणात पारंपरिक जड उद्योगांसोबतच आधुनिक ग्राहक वस्तू आणि कृषी संलग्न क्षेत्रांना प्राधान्य दिले आहे:
- पोलाद (Steel) - उत्पादन क्षेत्र
- व्यायामशाळा/फिटनेस उपकरणे (Gym-equipment / Fitness goods) - क्रीडा उपकरणे उप-क्षेत्र
- खेळणी (Toys) - एमएसएमई आणि स्थानिक उत्पादन चालना उप-क्षेत्र
- मत्स्यपालन (Fisheries & Agro-processing) - अन्न प्रक्रिया आणि सागरी उत्पादन क्षेत्र.

त्यामुळे हे चारही उप-क्षेत्र मेक इन इंडिया २.० च्या प्राधान्य यादीत समाविष्ट आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (19%) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. केंद्रीय वाणिज्य व उद्योग मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेल्या 'उद्योग आणि अंतर्गत व्यापार प्रोत्साहन विभाग' (DPIIT - Department for Promotion of Industry and Internal Trade) च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार:
२. मार्च २०२४ अखेर देशभरात १,२५,००० हून अधिक केंद्र सरकार मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्स नोंदवले गेले.
३. या मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्समध्ये 'महाराष्ट्र राज्य' संपूर्ण भारतात प्रथम क्रमांकावर असून देशातील एकूण स्टार्टअप्सपैकी सुमारे १९% (19%) हिस्सा एकट्या महाराष्ट्राचा आहे.
४. त्यानंतर कर्नाटक आणि दिल्लीचा क्रमांक लागतो.

म्हणून अचूक उत्तर १९% आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (14) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतातील बँक राष्ट्रीयीकरणाचे दोन टप्पे:
१. पहिला टप्पा (१९ जुलै १९६९): तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने ५० कोटी रुपयांपेक्षा अधिक ठेवी असलेल्या १४ प्रमुख खाजगी व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले (ज्यामध्ये सेंट्रल बँक ऑफ इंडिया, बँक ऑफ इंडिया, पंजाब नॅशनल बँक, बँक ऑफ बडोदा, देना बँक इत्यादींचा समावेश होता).
२. दुसरा टप्पा (१५ एप्रिल १९८०): २०० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त ठेवी असलेल्या आणखी ६ खाजगी व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.

म्हणून १९ जुलै १९६९ रोजी राष्ट्रीयीकरण करण्यात आलेल्या बँकांची संख्या '१४' होती.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a)-(iii), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iv)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. बँकिंग नियंत्रण कायदा १९४९ (Banking Regulation Act) -> या कायद्याने मध्यवर्ती बँक म्हणजेच RBI ला व्यावसायिक बँकांचे पर्यवेक्षण व नियमन करण्याचे वैधानिक अधिकार दिले -> (a) - (iii).
२. बँक राष्ट्रीयीकरण (Bank Nationalisation) -> कृषी, लघूद्योग आणि दुर्बल घटकांपर्यंत पतपुरवठा पोहोचवण्यासाठी म्हणजेच 'सामाजिक उद्देश' (Social purpose) साध्य करण्यासाठी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले -> (b) - (i).
३. ३१ मार्च २०२५ रोजी भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (Public Sector Banks) -> २०२० मधील महा-विलीनीकरणानंतर भारतात सध्या स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) आणि इतर ११ राष्ट्रीयीकृत बँका मिळून एकूण १२ सार्वजनिक बँका कार्यरत आहेत -> (c) - (ii).
४. शाखा विस्तार (Branch Expansion) -> ग्रामीण व निमशहरी भागात बँकांच्या शाखा उघडून लोकांच्या बचतीचे व ठेवींचे अधिक संकलन करणे (Deposit mobilisation) -> (d) - (iv).

अचूक क्रम: (a)-(iii), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iv).

योग्य उत्तर पर्याय C (केवळ (a) योग्य आहे / Only (a) is correct) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) बरोबर: केंद्रीय कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या चौथ्या आगाऊ अंदाजानुसार (4th Advance Estimates), वर्ष २०२१-२२ मध्ये भारताचे एकूण अन्नधान्य उत्पादन ३१५.७२ दशलक्ष टन (सुमारे ३१५.७ दशलक्ष टन) इतक्या ऐतिहासिक विक्रमी पातळीवर पोहोचले होते. यात तांदूळ (१३०.२९ दशलक्ष टन) आणि गहू (१०६.८४ दशलक्ष टन) यांचे प्रमुख योगदान होते.
२. विधान (b) चुकीचे: अन्न आणि कृषी संघटना (FAO) च्या जागतिक आकडेवारीनुसार, इथिओपियामधील तृणधान्यांची (विशेषतः फिंगर मिलेट/रागी व तेफ) उत्पादकता (Productivity/Yield per hectare) भारतापेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त आहे. भारतात कोरडवाहू शेतीमुळे तृणधान्यांची सरासरी उत्पादकता कमी भरते. त्यामुळे भारताची उत्पादकता इथिओपियापेक्षा जास्त होती हा दावा असत्य आहे.

म्हणून केवळ विधान (a) योग्य आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [(a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
संविधानातील वित्तीय तरतुदी आणि संबंधित कलमे:
१. कलम ११२ (Article 112) -> वार्षिक वित्तीय विवरणपत्र (Annual Financial Statement - AFS): ज्याला व्यवहारात केंद्रीय 'अर्थसंकल्प' (Budget) म्हटले जाते -> (a) - (i).
२. कलम १५१ (Article 151) -> लेखापरीक्षण अहवाल (Audit Reports): भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक (CAG) केंद्र आणि राज्यांचे लेखा अहवाल अनुक्रमे राष्ट्रपती व राज्यपालांना सादर करतात -> (b) - (ii).
३. कलम २६७ (Article 267) -> आकस्मिकता निधी (Contingency Fund of India): अनपेक्षित खर्चासाठी राष्ट्रपतींच्या अखत्यारीत ठेवलेला निधी -> (c) - (iii).
४. कलम २८० (Article 280) -> वित्त आयोग (Finance Commission): केंद्र व राज्यांमध्ये करांच्या वाटणीची शिफारस करण्यासाठी दर ५ वर्षांनी राष्ट्रपतींद्वारे गठीत केला जातो -> (d) - (iv).

अचूक क्रम: (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv).

योग्य उत्तर पर्याय C (जून 2023 / June 2023) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) गव्हर्नर शक्तिकांत दास यांनी ५ जून २०२३ रोजी 'अंतर्दृष्टी' (ANTARDRISHTI) नावाचा आर्थिक समावेशन डॅशबोर्ड (Financial Inclusion Dashboard) सुरू केला.
२. उद्देश: देशभरातील आर्थिक समावेशनाच्या प्रगतीचे सूक्ष्म (Granular) पातळीवर मूल्यांकन करणे, वित्तीय सेवा नसलेले भौगोलिक भाग शोधणे आणि स्थानिक गरजांनुसार बँकिंग सेवांचा विस्तार करणे.
३. हा डॅशबोर्ड रिझर्व बँकेच्या 'आर्थिक समावेशन निर्देशांक' (FI-Index) ला पूरक माहिती पुरवतो.

म्हणून अचूक महिना व वर्ष 'जून २०२३' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [फक्त (a) / Only (a)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. राजकोषीय तूट (Fiscal Deficit): सरकारचा एकूण खर्च आणि कर्ज वगळता मिळणारी एकूण प्राप्ती यांमधील तफावत म्हणजेच राजकोषीय तूट होय.
सूत्र: राजकोषीय तूट = एकूण खर्च − (महसुली जमा + बिगर-कर्ज भांडवली जमा)
अर्थात्: राजकोषीय तूट = सरकारची एकूण उधारी (Total Borrowings and Other Liabilities).
२. इतर संकल्पनांची तुलना:
- पर्याय (c): 'महसुली खर्च व महसुली उत्पन्न यातील फरक' याला 'महसुली तूट' (Revenue Deficit) म्हणतात.
- प्राथमिक तूट (Primary Deficit) = राजकोषीय तूट − व्याजाची देयके.
३. विधान (a) हे राजकोषीय तुटीची अचूक आणि प्रमाण व्याख्या मांडते.

म्हणून उत्तर 'फक्त (a)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C [फक्त (b) आणि (d)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
मौद्रिक धोरणाची साधने दोन भागात विभागली जातात:
१. संख्यात्मक / परिमाणात्मक साधने (Quantitative / General Measures):
ही साधने संपूर्ण अर्थव्यवस्थेतील पैशाच्या आणि पतपुरवठ्याच्या एकूण प्रमाणावर (Volume of Credit) परिणाम करतात:
- रेपो दर (Repo Rate - b)
- बँक दर (Bank Rate)
- रोख राखीव प्रमाण (CRR) व वैधानिक रोखता प्रमाण (SLR)
- खुल्या बाजारातील व्यवहार / खरेदी-विक्री (Open Market Operations - OMO - d).

२. गुणात्मक / निवडक साधने (Qualitative / Selective Measures):
ही साधने विशिष्ट क्षेत्रांतील पतपुरवठ्याची दिशा नियंत्रित करतात:
- विशिष्ट कर्जांवर भेदभावपूर्ण व्याजदर (a)
- पत अधिकृतता योजना (Credit Authorisation Scheme - c, १९६५ मध्ये RBI ने सुरू केली होती)
- गाळा मर्यादा (Margin requirements), नैतिक समजावणी (Moral suasion).

म्हणून संख्यात्मक साधने 'फक्त (b) आणि (d)' आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D (वरील सर्व / All of the above) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
लेखांकनाची मूलभूत प्रमाण तत्त्वे (Generally Accepted Accounting Principles - GAAP):
१. उपार्जित / जमा तत्त्व (Accrual Principle - a): रोख रक्कम प्रत्यक्ष मिळाली किंवा दिली नसली तरी, ज्या आर्थिक वर्षात उत्पन्न मिळाले किंवा खर्च झाला त्याच वेळी त्याची नोंद झाली पाहिजे.
२. भौतिकतेचे / सारतेचे तत्त्व (Materiality Principle - b): केवळ महत्त्वपूर्ण आणि आर्थिक निर्णयांवर परिणाम करणाऱ्या व्यवहारांचीच स्वतंत्रपणे नोंद करावी, क्षुल्लक बाबींवर वेळ वाया घालवू नये.
३. व्यावसायिक घटक तत्त्व (Economic Entity Principle - c): व्यवसाय आणि त्याचा मालक हे दोन स्वतंत्र कायदेशीर व आर्थिक घटक मानले जातात; मालकाचे वैयक्तिक खर्च व्यवसायाच्या खर्चात मिसळले जात नाहीत.
४. मौद्रिक एकक तत्त्व (Monetary Unit Principle - d): केवळ पैशाच्या स्वरूपात मोजता येणाऱ्या व्यवहारांचीच लेखापुस्तकात नोंद केली जाते.

चारही तत्त्वे लेखापालनाची पायाभूत तत्त्वे असल्याने उत्तर 'वरील सर्व' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (चलनवाढ / Inflation) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. तुटीचा अर्थभरणा (Deficit Financing / Monetisation of Deficit): जेव्हा सरकार आपला महसुली व भांडवली खर्च भागवण्यासाठी नवीन नोटा छापून (मध्यवर्ती बँकेकडून कर्ज घेऊन) अर्थसंकल्पीय तूट भरून काढते, तेव्हा अर्थव्यवस्थेत पैशाचा पुरवठा (Money Supply) अचानक मोठ्या प्रमाणावर वाढतो.
२. अर्थव्यवस्थेतील वस्तू व सेवांचे प्रत्यक्ष उत्पादन न वाढता केवळ चलनाचा पुरवठा वाढल्यामुळे पैशाचे मूल्य घटते आणि वस्तूंच्या किमती वेगाने वाढतात. याला 'मागणी-प्रेरित चलनवाढ' (Demand-Pull Inflation) म्हणतात.
३. इतिहासात अशा अनिर्बंध नोटा छापल्यामुळे जर्मनी (वायमर प्रजासत्ताक), झिम्बाब्वे आणि व्हेनेझुएला या देशांमध्ये महागाईचा स्फोट (Hyperinflation) झाला होता.

म्हणून तुटीच्या अर्थभरण्यामुळे 'चलनवाढ' (Inflation) निर्माण होते.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a) आणि (b) दोन्ही / Both (a) and (b)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. करदेय क्षमता तत्त्व (Ability to Pay Principle): अर्थशास्त्रज्ञ अॅडम स्मिथ, जे. एस. मिल आणि सेलिगमन यांनी मांडलेल्या या तत्त्वानुसार, ज्या नागरिकांची कर देण्याची आर्थिक क्षमता अधिक आहे त्यांनी समाजाच्या कल्याणासाठी अधिक कर भरला पाहिजे.
२. या तत्त्वाचे दोन मूलभूत पैलू आहेत:
- (a) प्रगतिशील करप्रणाली (Progressive Taxation): उच्च उत्पन्न असलेल्या श्रीमंत घटकांवर जास्त दराने आयकर आकारला जावा, कारण त्यांच्यासाठी पैशाची सीमांत उपयोगिता (Marginal Utility of Money) कमी असते.
- (b) किमान जीवनमानासाठी करमुक्ती (Tax Exemption for Poor): दारिद्र्यरेषेखालील आणि कमी उत्पन्न असलेल्या गरीब लोकांना त्यांच्या मूलभूत उपजीविकेचे रक्षण करण्यासाठी आयकरातून पूर्ण सूट दिली पाहिजे.

दोन्ही वैशिष्ट्ये सामाजिक न्याय आणि समतेचे प्रतिनिधित्व करतात, म्हणून (a) आणि (b) दोन्ही बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (डॉ. अरविंद पनगारिया / Dr. Arvind Pangaria) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. राष्ट्रपतींनी ३१ डिसेंबर २०२३ रोजी भारतीय संविधानाच्या कलम २८० अन्वये '१६ व्या वित्त आयोगा'ची (16th Finance Commission) अधिकृत स्थापना केली.
२. नीती आयोगाचे पहिले उपाध्यक्ष आणि कोलंबिया विद्यापीठातील प्राध्यापक डॉ. अरविंद पनगारिया (Dr. Arvind Panagariya) यांची या आयोगाचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. ऋत्विक रंजनम पांडे हे आयोगाचे सचिव आहेत.
३. १६ वा वित्त आयोग १ एप्रिल २०२६ पासून पुढील पाच वर्षांसाठी (२०२६-२७ ते २०३०-३१) केंद्र आणि राज्यांमधील कर वाटणीच्या शिफारशी करेल.
४. इतर पर्यायांचे संदर्भ:
- १२ वा वित्त आयोग: डॉ. सी. रंगराजन.
- १३ वा वित्त आयोग: डॉ. विजय केळकर.
- १४ वा वित्त आयोग: डॉ. वाय. व्ही. रेड्डी.
- १५ वा वित्त आयोग: एन. के. सिंग.

म्हणून १६ व्या वित्त आयोगाचे अध्यक्ष डॉ. अरविंद पनगारिया आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C [दोन्ही (a) आणि (b) योग्य आहेत] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) बरोबर: भारतीय रिझर्व्ह बँकेने व्यावसायिक बँकांकडून शेतकऱ्यांना दिल्या जाणाऱ्या कृषी कर्जाच्या प्रणालीचे पुनरावलोकन करण्यासाठी आणि कर्ज वाटप सुलभ करण्यासाठी डिसेंबर १९९७ मध्ये एक उच्चस्तरीय समिती (High Level Committee on Agricultural Credit) स्थापन केली होती.
२. विधान (b) बरोबर: रिझर्व्ह बँकेचे तत्कालीन डेप्युटी गव्हर्नर श्री. आर. व्ही. गुप्ता (R.V. Gupta) हे या समितीचे अध्यक्ष होते. या समितीला 'आर. व्ही. गुप्ता समिती' (R.V. Gupta Committee) म्हणून ओळखले जाते.
३. या समितीने एप्रिल १९९८ मध्ये आपला अहवाल सादर केला. समितीने शेतकऱ्यांसाठी कर्ज मंजुरीचे अधिकार स्थानिक शाखा व्यवस्थापकांना देणे, तारण नियमांत शिथिलता आणणे आणि सुलभ क्रेडिट कार्ड प्रणाली लागू करण्याची शिफारस केली, ज्यातून पुढे 'किसान क्रेडिट कार्ड' (KCC) योजना सुरू झाली.

त्यामुळे दोन्ही विधाने अचूक आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (6.5%) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२४-२५ सोबत सादर करण्यात आलेल्या अधिकृत 'आर्थिक पाहणी अहवाल २०२३-२४' (Economic Survey) मध्ये, चालू आर्थिक वर्ष २०२४-२५ साठी भारताचा वास्तव जीडीपी विकासदर (Real GDP Growth) '६.५% ते ७.०%' च्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.
२. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक बँकेनेही २०२४-२५ च्या सुरुवातीला भारताचा विकास अंदाज सुमारे ६.५% ते ६.८% वर्तवला होता.
३. एमपीएससीच्या अधिकृत उत्तरतालिकेत ६.५% (पर्याय C) हा पर्याय अचूक मानण्यात आला आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (भारत व फ्रान्स / India and France) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांनी जाहीर केल्यानुसार, १० व ११ फेब्रुवारी २०२५ रोजी पॅरिस येथे होणाऱ्या प्रतिष्ठित 'पॅरिस एआय ॲक्शन समिट २०२५' (Paris AI Action Summit 2025) चे सह-अध्यक्षपद 'भारत आणि फ्रान्स' (India and France) हे दोन देश संयुक्तपणे भूषवणार आहेत.
२. या जागतिक परिषदेत ९० हून अधिक देशांचे राष्ट्रप्रमुख, तंत्रज्ञान तज्ज्ञ आणि उद्योगपती एकत्र येऊन कृत्रिम बुद्धिमत्तेची (AI) सुरक्षा, नैतिक वापर आणि ग्लोबल साऊथसाठी डिजिटल दरी दूर करण्यावर धोरण आखणार आहेत.
३. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष मॅक्रॉन यांच्यातील द्विपक्षीय सामरिक भागीदारी अंतर्गत हे सह-अध्यक्षपद भारताला मिळाले आहे.

म्हणून अचूक उत्तर 'भारत व फ्रान्स' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (यारलुंग झांगबो (ब्रम्हपुत्र) नदी, तिबेट) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. चीन आपल्या १४ व्या पंचवार्षिक योजनेअंतर्गत तिबेटमधील 'यारलुंग झांगबो' (Yarlung Zangbo - ज्या नदीला भारतात 'ब्रह्मपुत्रा' म्हणतात) नदीच्या महा-घळईत (Great Bend / Medog) जगातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प बांधत आहे.
२. या महा-धरणाची नियोजित वीजनिर्मिती क्षमता तब्बल ६०,००० मेगावॅट (60 GW) इतकी प्रचंड असणार आहे, जी चीनच्या सध्याच्या जगातील सर्वात मोठ्या 'थ्री गॉर्जेस' (Three Gorges Dam - २२.५ GW) धरणापेक्षा तिप्पट मोठी असेल.
३. हे धरण २०३० पर्यंत पूर्ण करण्याचे चीनचे उद्दिष्ट असून या प्रकल्पामुळे भारताच्या ईशान्येकडील राज्यांच्या जलसुरक्षेला आणि पर्यावरणाला धोका निर्माण होण्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.

म्हणून अचूक उत्तर 'यारलुंग झांगबो नदी, तिबेट' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iii), (d)-(iv)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
केंद्रीय युवा व्यवहार व क्रीडा मंत्रालयाने जाहीर केलेल्या द्रोणाचार्य पुरस्कार २०२४ च्या मानकऱ्यांच्या योग्य जोड्या:
१. सुभाष राणा (Subhash Rana) -> पॅरा-नेमबाजी (Para-Shooting - मोना अग्रवाल, अवनी लेखरा यांच्यासह भारतीय पॅरा-नेमबाजांचे राष्ट्रीय प्रशिक्षक) -> (a) - (ii).
२. दीपाली देशपांडे (Deepali Deshpande) -> नेमबाजी (Shooting - माजी ऑलिंपियन आणि भारतीय रायफल नेमबाजीच्या प्रख्यात मुख्य प्रशिक्षिका) -> (b) - (i).
३. संदीप सांगवान (Sandeep Sangwan) -> हॉकी (Hockey - राष्ट्रीय हॉकी प्रशिक्षक) -> (c) - (iii).
४. एस. मुरलीधरन (S. Muralidharan) -> बॅडमिंटन (Badminton - ज्येष्ठ बॅडमिंटन प्रशिक्षक - जीवनगौरव श्रेणी) -> (d) - (iv).

अचूक क्रम: (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iii), (d)-(iv).

योग्य उत्तर पर्याय C (हिमाचल प्रदेश / Himachal Pradesh) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. २४ एप्रिल २०२४ रोजी सार्वजनिक क्षेत्रातील नवरत्न कंपनी सतलज जलविद्युत निगम (SJVN) ने देशातील पहिल्या 'बहुउद्देशीय ग्रीन हायड्रोजन पायलट प्रकल्पा'चे (Multipurpose Green Hydrogen Pilot Project) उद्घाटन केले.
२. हा प्रकल्प हिमाचल प्रदेशातील (Himachal Pradesh) शिमला जिल्ह्यातील झाक्री (Jhakri) येथील १,५०० मेगावॅट क्षमतेच्या 'नाथपा झाक्री जलविद्युत केंद्रा'त (Nathpa Jhakri Hydro Power Station) सुरू करण्यात आला.
३. या प्रकल्पात वीज निर्मितीसाठी जलविद्युत केंद्राच्या रिन्युएबल ऊर्जेचा वापर करून पाणी इलेक्ट्रोलायझरद्वारे हायड्रोजन तयार केला जातो, जो टर्बाइन इंधन आणि वाहतुकीसाठी वापरला जातो.

म्हणून अचूक राज्य 'हिमाचल प्रदेश' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (एस.बी.आय. लाईफ इन्शुरन्स कंपनी / SBI Life Insurance Company) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. एसबीआय लाईफ इन्शुरन्स कंपनीच्या (SBI Life Insurance) संचालक मंडळाने फेब्रुवारी २०२५ मध्ये दोराबाबू दपर्ती (Dorababu Daparti) यांची कंपनीचे 'उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी' (Deputy Chief Executive Officer - Deputy CEO) म्हणून नियुक्ती केली.
२. दोराबाबू दपर्ती हे स्टेट बँक ऑफ इंडियाच्या (SBI) वरिष्ठ अधिकारी वर्गातील असून त्यांनी बँकिंग आणि विमा क्षेत्रात तीन दशकांहून अधिक काळ विविध उच्च पदांवर काम केले आहे.

म्हणून अचूक उत्तर 'एस.बी.आय. लाईफ इन्शुरन्स कंपनी' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (नीरज चोप्रा / Neeraj Chopra) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. जर्मनीची लक्झरी कार निर्माता कंपनी 'ऑडी'च्या भारतीय शाखेने (Audi India) भारताचा दुहेरी ऑलिंपिक पदक विजेता भालाफेकपटू नीरज चोप्रा (Neeraj Chopra) याला मे २०२५ मध्ये आपला अधिकृत ब्रँड ॲम्बेसेडर (Brand Ambassador) म्हणून नियुक्त केले.
२. नीरज चोप्राच्या सातत्यपूर्ण कामगिरी, वेग, अचूकता आणि प्रगतीशील प्रतिमेशी सुसंगत राहून ऑडी इंडियाने आपल्या लक्झरी आणि इलेक्ट्रिक वाहनांच्या मोहिमेसाठी त्याला ब्रँडचा चेहरा बनवले.

म्हणून ऑडी इंडियाचा ब्रँड ॲम्बेसेडर 'नीरज चोप्रा' बनला.

योग्य उत्तर पर्याय D (निखिल रविशंकर / Nikhil Ravishankar) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. न्यूझीलंडची राष्ट्रीय विमान कंपनी 'एअर न्यूझीलंड'ने (Air New Zealand) जुलै २०२५ मध्ये भारतीय वंशाचे निखिल रविशंकर (Nikhil Ravishankar) यांची पुढील मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) म्हणून नियुक्ती जाहीर केली.
२. निखिल रविशंकर यापूर्वी कंपनीत चीफ डिजिटल ऑफिसर (CDO) म्हणून कार्यरत होते आणि त्यांनी डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशनचे यशस्वी नेतृत्व केले होते.
३. इतर पर्यायांमधील भारतीय वंशाचे जागतिक नेतृत्व:
- अरविंद कृष्णा: IBM चे चेअरमन व सीईओ.
- अरविंद श्रीनिवास: Perplexity AI चे सह-संस्थापक व सीईओ.
- संजय मेहरोत्रा: Micron Technology चे सीईओ.

म्हणून एअर न्यूझीलंडचे नवे सीईओ निखिल रविशंकर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (b) / Only (b)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) चुकीचे आहे: 'जागतिक संगीत दिन' (World Music Day / Fête de la Musique) हा दरवर्षी '२१ जून' (21 June) रोजी साजरा केला जातो, ९ सप्टेंबर रोजी नाही. हा दिन सर्वप्रथम १९८२ मध्ये फ्रान्समध्ये सुरू झाला होता.
२. विधान (b) बरोबर आहे: २०२५ च्या जागतिक संगीत दिनाची अधिकृत संकल्पना/थीम "सामंजस्याद्वारे उपचार" ('Healing through Harmony') ही निश्चित करण्यात आली आहे.

म्हणून अचूक उत्तर 'फक्त (b)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (उर्जित पटेल / Urjit Patel) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) २४ वे माजी गव्हर्नर डॉ. उर्जित पटेल (Urjit Patel) यांची ऑगस्ट २०२५ मध्ये आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF - वॉशिंग्टन, यूएसए) येथे 'कार्यकारी संचालक' (Executive Director) म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
२. ते आयएमएफमध्ये भारत, बांगलादेश, श्रीलंका आणि भूतान या चार देशांच्या मतदारसंघाचे (Constituency) प्रतिनिधित्व करतात.
३. डॉ. उर्जित पटेल यांनी यापूर्वी एशियन इन्फ्रास्ट्रक्चर इन्व्हेस्टमेंट बँकेचे (AIIB) उपाध्यक्षपदही भूषवले होते.

म्हणून अचूक उत्तर 'डॉ. उर्जित पटेल' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D [(a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार २०२५ विजेते आणि त्यांच्या साहित्यकृती:
१. 'गर्ल्स हॉस्टेल' (Girls Hostel - पंजाबी कादंबरी) -> मंदीप औलाख (Mandeep Aulakh) -> (a) - (ii).
२. 'फिर उगना' (Phir Ugna - हिंदी काव्यसंग्रह) -> पार्वती तिरके (Parvati Tirkey) -> (b) - (i).
३. 'अँग असुर' (Ang Asur - बोडो काव्यसंग्रह) -> अमर कुंगर बोरो (Amar Kungur Boro) -> (c) - (iv).
४. 'सिद्धार्थ - जो मुलगा बुद्ध बनला' (Siddhartha: The Boy Who Became the Buddha - इंग्रजी कादंबरी) -> अद्वैत कोठारे (Advait Kottary) -> (d) - (iii).

अचूक क्रम: (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii).

योग्य उत्तर पर्याय C (सुहानी शाह / Suhani Shah) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आंतरराष्ट्रीय जादू महासंघ (FISM - Fédération Internationale des Sociétés Magiques) तर्फे आयोजित 'वर्ल्ड चॅम्पियनशिप ऑफ मॅजिक २०२५' (World Championship of Magic 2025 - इटली) मध्ये भारताची प्रख्यात मेंटॅलिस्ट आणि जादूगार सुहानी शाह (Suhani Shah) हिने प्रतिष्ठित 'बेस्ट मॅजिक क्रिएटर' (Best Magic Creator) हा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार पटकावला.
२. सुहानी शाह ही भारतातील पहिली व्यावसायिक महिला जादूगार व मेंटॅलिस्ट मानली जाते, जिने जागतिक स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व केले आहे.

म्हणून अचूक उत्तर 'सुहानी शाह' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [फक्त (a) / Only (a)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) बरोबर आहे: जुलै २०२५ मध्ये उत्तर प्रदेशातील पवित्र सांस्कृतिक शहर 'वाराणसी' (Varanasi) येथे 'युवा आध्यात्मिक शिखर परिषद २०२५' (Youth Spiritual Summit 2025) चे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत देशभरातील हजारो तरुणांनी भारतीय संस्कृती, योग आणि आध्यात्मिक मूल्यांवर विचारमंथन केले.
२. विधान (b) चुकीचे आहे: या परिषदेची अधिकृत थीम 'जागेगा युवा, बढेगा युवा' ही नव्हती; तर तिची थीम भारतीय सनातन तत्त्वज्ञान आणि आधुनिक विज्ञानाचा मेळ घालणारी 'युवा चेतना आणि वैश्विक शांतता' अशी होती.

म्हणून केवळ विधान (a) अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (श्री. मनोहरलाल / Shri. Manoharlal) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार तथा विद्युत (ऊर्जा) मंत्री श्री. मनोहर लाल (Shri Manohar Lal) यांनी २ सप्टेंबर २०२४ रोजी नवी दिल्ली येथे 'कॉम्प्युटर सिक्युरिटी इन्सिडेंट रिस्पॉन्स टीम - पॉवर' (CSIRT-Power) या विशेष सायबर सुरक्षा सुविधेचे उद्घाटन केले.
२. ही संस्था केंद्रीय ऊर्जा मंत्रालयाच्या अंतर्गत काम करते आणि भारताच्या पॉवर ग्रिड, वीज निर्मिती व पारेषण प्रणालीला सायबर हल्ल्यांपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी समर्पित सायबर सुरक्षा प्रतिसाद यंत्रणा म्हणून काम करते.

म्हणून अचूक उत्तर 'श्री. मनोहरलाल' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [(a), (b) फक्त / (a), (b) only] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) बरोबर: पहलगाम (Pahalgam - मेंढपाळांची दरी) हे जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशातील 'अनंतनाग' (Anantnag) जिल्ह्यात स्थित एक निसर्गरम्य पर्यटन स्थळ आहे.
२. विधान (b) बरोबर: पहलगाममधून वाहणारी सुंदर 'लिडर नदी / नाला' (Lidder River/Nallah) हे जलक्रीडा, राफ्टिंग आणि पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण केंद्र आहे.
३. विधान (c) चुकीचे का आहे?:
- पहलगाम हा 'अमरनाथ यात्रे'चा (Shri Amarnathji Yatra) मुख्य बेस कॅम्प आणि पारंपारिक ट्रान्झिट कॅम्प आहे; तो 'श्री माता वैष्णोदेवी' यात्रेचा मार्ग नाही! माता वैष्णोदेवीचे मंदिर जम्मू विभागातील रियासी जिल्ह्यातील 'कटरा' (Katra) येथे आहे.

म्हणून अचूक उत्तर 'फक्त (a) आणि (b)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (b) / Only (b)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
७३ व्या घटनादुरुस्ती कायदा १९९२ द्वारे संविधानाच्या भाग IX मधील पंचायतींशी संबंधित प्रमुख कलमे:
१. कलम २४३-G (Article 243G) -> 'पंचायतींचे अधिकार, प्राधिकार आणि जबाबदाऱ्या' (Powers, authority and responsibilities of Panchayats): हे कलम राज्य विधिमंडळाला पंचायतींना स्वशासनाची संस्था म्हणून कार्य करण्यास सक्षम करण्याचे अधिकार देते. या कलमान्वये संविधानाच्या ११ व्या अनुसूचीतील २९ विषयांची अंमलबजावणी करण्याचे अधिकार पंचायतींना दिले जातात.
२. इतर पर्यायांमधील विषयांची प्रत्यक्ष कलमे:
- पर्याय (a) सभासदत्वाची अपात्रता: कलम २४३-F (Article 243F - Disqualifications for membership).
- पर्याय (c) पंचायतींची रचना: कलम २४३-C (Article 243C - Composition of Panchayats).
- पर्याय (d) पंचायतींचा कालावधी: कलम २४३-E (Article 243E - Duration of Panchayats - ५ वर्षे).

म्हणून कलम २४३-G हे केवळ (b) 'पंचायतीची सत्ता, अधिकार आणि जबाबदाऱ्या' या विषयाशी संबंधित आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D [(a), (b) आणि (c) - वरील सर्व] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्राचे महाधिवक्ता (Advocate General of Maharashtra):
१. विधान (a) बरोबर: १ मे १९६० रोजी मुंबई पुनर्रचना कायद्यानुसार स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली, त्या क्षणीच महाराष्ट्र राज्याचे 'महाधिवक्ता कार्यालय' अस्तित्वात आले. प्रख्यात घटनातज्ज्ञ एच. एम. सीरवाई (H. M. Seervai) हे संयुक्त महाराष्ट्र राज्याचे पहिले महाधिवक्ता बनले.
२. विधान (b) बरोबर: भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६५ (Article 165) नुसार उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश होण्यास पात्र असलेल्या व्यक्तीची नेमणूक संबंधित राज्याचे राज्यपाल महाधिवक्ता पदावर करतात. महाधिवक्ता हा राज्यातील सर्वोच्च कायदा अधिकारी असतो.
३. विधान (c) बरोबर: वरिष्ठ विधिज्ञ डॉ. बिरेंद्र सराफ (Dr. Birendra Saraf) यांची डिसेंबर २०२२ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने महाधिवक्ता म्हणून नियुक्ती केली असून ते ऑगस्ट २०२५ पर्यंत या पदावर कार्यरत आहेत.

त्यामुळे तिन्ही विधाने (a, b, c) बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C [विधान (3)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (3) हे मूलभूत कर्तव्य नसून संविधानाच्या 'कलम ३९-A' (Article 39A) मधील 'राज्य धोरणाचे मार्गदर्शक तत्त्व' (DPSP) आहे:
- कलम ३९-A (४२ व्या घटनादुरुस्तीने समाविष्ट): "समान न्याय आणि मोफत कायदेशीर सहाय्य (Equal justice and free legal aid)" देणे हे शासनाचे कर्तव्य आहे.
२. उर्वरित विधाने ही कलम ५१-A मधील अधिकृत मूलभूत कर्तव्ये आहेत:
- विधान (1): कलम ५१-A (j) - वैयक्तिक व सामूहिक उत्कृष्टतेसाठी प्रयत्न करणे.
- विधान (2): कलम ५१-A (k) - ६ ते १४ वयोगटातील पाल्यास शिक्षणाची संधी देणे (८६ व्या घटनादुरुस्ती २००२ द्वारे जोडलेले ११ वे कर्तव्य).
- विधान (4): कलम ५१-A (d) - देशाचे रक्षण करणे आणि आवाहन केल्यास राष्ट्रीय सेवा बजावणे.

म्हणून विधान (3) हे मूलभूत कर्तव्य नाही.

योग्य उत्तर पर्याय D (वसंतराव नाईक / Vasantrao Naik) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. वसंतराव फुलसिंग नाईक (Vasantrao Naik) हे ५ डिसेंबर १९६३ ते २१ फेब्रुवारी १९७५ या काळात सलग ११ वर्षे आणि ७७ दिवस (अंदाजे ११ वर्षे २ महिने) महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री राहिले.
२. ते सलग तीन विधानसभा निवडणुकांमध्ये (१९६७ आणि १९७२) काँग्रेस पक्षाला विजय मिळवून देऊन महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री राहिले. महाराष्ट्रात सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्री राहण्याचा हा ऐतिहासिक विक्रम सप्टेंबर २०२५ पर्यंत अबाधित आहे.
३. त्यांचे प्रमुख योगदान: महाराष्ट्रात हरित क्रांती (Green Revolution) आणि रोजगार हमी योजना (Employment Guarantee Scheme - EGS, १९७२) सुरू करण्यात त्यांचा सिंहाचा वाटा होता.
४. इतर मुख्यमंत्र्यांचा एकत्रित कार्यकाळ:
- शरद पवार: सुमारे ७ वर्षे (४ वेगवेगळ्या कार्यकाळात).
- देवेंद्र फडणवीस: सुमारे ५ वर्षे (२०१४ ते २०१९).
- वसंतदादा पाटील: सुमारे ४ वर्षे (४ वेगवेगळ्या कार्यकाळात).

म्हणून सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्री राहिलेले नेते वसंतराव नाईक आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (भाषेशी संबंधित काही कायदे लागू करण्यासाठीची विशेष प्रक्रिया / Special procedure for the implementation of certain laws relating to language) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानाचा भाग XVII (अधिकृत भाषा - Official Language, कलम ३४३ ते ३५१):
१. कलम ३४९ (Article 349) -> 'भाषेशी संबंधित काही कायदे अधिनियमित करण्यासाठी विशेष प्रक्रिया' (Special procedure for enactment of certain laws relating to language): संविधानाच्या प्रारंभापासून १५ वर्षांच्या कालावधीत, संसदेच्या कोणत्याही सभागृहात राष्ट्रपतींच्या पूर्वमंजुरीशिवाय भाषेविषयी कोणतेही विधेयक मांडले जाऊ शकत नाही आणि राष्ट्रपती भाषा आयोगाच्या शिफारशींचा विचार केल्याशिवाय अशी मंजुरी देणार नाहीत.
२. इतर कलमे:
- पर्याय B (सर्वोच्च व उच्च न्यायालयांची भाषा): कलम ३४८ (Article 348).
- पर्याय C (प्राथमिक स्तरावर मातृभाषेत शिक्षण): कलम ३५०-A (Article 350A).
- पर्याय D (हिंदी भाषेच्या विकासासाठी निर्देश): कलम ३५१ (Article 351).

म्हणून कलम ३४९ मध्ये 'भाषेशी संबंधित कायद्यांसाठी विशेष प्रक्रिया' नमूद आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D [(a)-(iii), (b)-(v), (c)-(i), (d)-(ii)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानाचे विदेशी स्रोत (Sources of Indian Constitution):
१. राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP) -> आयर्लंड (Irish Constitution, 1937) -> (a) - (iii).
२. मूलभूत हक्क (Fundamental Rights) -> अमेरिका (US Bill of Rights) -> (b) - (v).
३. समवर्ती सूची (Concurrent List) आणि संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक -> ऑस्ट्रेलिया (Australian Constitution) -> (c) - (i).
४. प्रबळ केंद्र असलेले संघराज्य (Federation with a strong Centre / Union of States) आणि शेषाधिकार केंद्राकडे असणे -> कॅनडा (Canadian Constitution) -> (d) - (ii).

अचूक क्रम: (a)-(iii), (b)-(v), (c)-(i), (d)-(ii).

योग्य उत्तर पर्याय B (भारताबाहेर राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या काही विशिष्ट व्यक्तींचे नागरिकत्वाचे अधिकार / Rights of Citizenship of certain persons of Indian origin residing outside India) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
संविधानाचा भाग II (नागरिकत्व - Citizenship, कलम ५ ते ११):
१. कलम ८ (Article 8) -> भारताबाहेर राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींचे नागरिकत्व हक्क: जर एखाद्या व्यक्तीचे किंवा तिच्या आई-वडिलांचे किंवा आजी-आजोबांचे जन्म अविभक्त भारतात झाले असेल आणि ती व्यक्ती सध्या भारताबाहेर (उदा. परदेशात) राहत असेल, तर ती भारतीय दूतावासात राजनयिक प्रतिनिधीकडे नोंदणी करून भारतीय नागरिकत्व मिळवू शकते.
२. इतर कलमे:
- कलम ६: पाकिस्तानातून भारतात स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींचे नागरिकत्व (पर्याय a).
- कलम ७: भारतातून पाकिस्तानात स्थलांतरित झालेल्या (आणि नंतर परतलेल्या) व्यक्तींचे नागरिकत्व (पर्याय c).
- कलम ११: संसदेला कायद्याद्वारे नागरिकत्वाचे नियमन करण्याचा अधिकार (पर्याय d).

म्हणून कलम ८ हे 'भारताबाहेर राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तीं'शी संबंधित आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [फक्त (b), (c)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानाच्या कलम ६६(३) [Article 66(3)] नुसार भारताच्या उपराष्ट्रपती पदाच्या पात्रतेच्या अटी:
१. विधान (a) बरोबर आहे: तो भारताचा नागरिक असला पाहिजे (Citizen of India).
२. विधान (b) अयोग्य आहे: उपराष्ट्रपती पदासाठी वयाची किमान अट '३५ वर्षे पूर्ण' (Completed 35 years of age) ही आहे; ४५ वर्षे नव्हे.
३. विधान (c) अयोग्य आहे: उपराष्ट्रपती हा 'राज्यसभेचा' (Council of States / Rajya Sabha) सदस्य म्हणून निवडून येण्यास पात्र असावा लागतो; लोकसभेचा नाही! (टीप: राष्ट्रपतीसाठी लोकसभेची पात्रता लागते, तर उपराष्ट्रपतीसाठी राज्यसभेची).

प्रश्नात 'अयोग्य (चुकीची) कथने' विचारली असल्याने उत्तर 'फक्त (b) आणि (c)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [फक्त (a), (b)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
पंतप्रधानाच्या अधिकारांवर व भूमिकेवर राज्यशास्त्रज्ञांनी केलेली प्रसिद्ध विधाने (Quotes on Prime Minister):
१. विधान (a) बरोबर: रॅम्से म्यूर (Ramsay Muir) यांनी पंतप्रधानांचे वर्णन "राज्यरुपी जहाजाचे सुकाणू चालक" (The steersman of the steering wheel of the ship of the state) असे केले आहे.
२. विधान (b) बरोबर: एच. आर. जी. ग्रीव्ह्ज (H.R.G. Greaves) यांनी लिहिले आहे की, "सरकार हे देशाचे स्वामी आहे आणि पंतप्रधान हे सरकारचे स्वामी आहेत" (Government is the master of the country and the Prime Minister is the master of the Government).
३. विधान (c) चुकीचे का आहे?:
- पंतप्रधानांचे वर्णन "ताऱ्यांमधील चंद्र" (A moon among lesser stars / Inter stellas luna minores) हे सर विल्यम हार्कोर्ट (Sir William Harcourt) यांनी केले होते; मुन्रो (Munro) यांनी नव्हे! मुन्रो यांनी पंतप्रधानांना 'राज्यरुपी कमानीचा आधारस्तंभ' (Captain of the team) म्हटले होते.

त्यामुळे योग्य विधाने 'फक्त (a) आणि (b)' आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (c), (d)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
२६ जानेवारी १९५० रोजी मूळ संविधानात भारतीय घटक राज्यांचे चार भागांमध्ये (४-स्तरीय) वर्गीकरण होते:
१. भाग 'ए' (Part A States - ९ राज्ये): हे ब्रिटिश भारतातील 'राज्यपालांचे माजी प्रांत' (Governor's provinces) होते (उदा. मुंबई, मद्रास, बिहार). विधानात याला संस्थाने म्हटले आहे, म्हणून (a) चुकीचे आहे.
२. भाग 'बी' (Part B States - ९ राज्ये): ही कायदेमंडळ असलेली 'मोठी संस्थाने किंवा संस्थानांचे संघ' होती (उदा. हैदराबाद, म्हैसूर, मध्य भारत, राजस्थान). विधानात याला राज्यपालांचे प्रांत म्हटले आहे, म्हणून (b) चुकीचे आहे (a आणि b ची अदलाबदल केली आहे).
३. विधान (c) बरोबर: भाग 'सी' (Part C States - १० राज्ये): हे ब्रिटिश भारतातील 'मुख्य आयुक्तांचे (कमिशनरांचे) प्रांत' आणि काही लहान संस्थाने होती (उदा. अजमेर, भोपाळ, बिलासपूर, दिल्ली, कूर्ग).
४. विधान (d) बरोबर: भाग 'डी' (Part D Territory - १ प्रदेश): यामध्ये केवळ 'अंदमान आणि निकोबार बेटे' यांचा समावेश होता.

(टीप: ७ व्या घटनादुरुस्ती कायदा १९५६ ने हे चार-स्तरीय वर्गीकरण रद्द करून १४ राज्ये व ६ केंद्रशासित प्रदेश निर्माण केले).
म्हणून केवळ जोड्या (c) आणि (d) योग्य आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A [फक्त (a) / Only (a)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान (a) चुकीचे आहे: 'राज्यपाल राष्ट्रपतींच्या मर्जीनुसार पद धारण करतील' (Doctrine of Pleasure) ही तरतूद संविधानाच्या 'कलम १५६(१)' [Article 156(1)] मध्ये आहे, कलम १५८ मध्ये नाही! कलम १५८ हे 'राज्यपालांच्या पदाच्या शर्तींशी' (Conditions of Governor's Office - जसे की संसदेचा सदस्य नसावा, लाभाचे पद धारण करू नये) संबंधित आहे.
२. विधान (b) बरोबर आहे: कलम १५५ नुसार राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती स्वतःच्या सही आणि शिक्क्यासह अधिपत्राद्वारे (Warrant under hand and seal) करतात.
३. विधान (c) बरोबर आहे: कलम १५४(१) नुसार राज्याची कार्यकारी सत्ता राज्यपालांच्या अंगी निहित असते.
४. विधान (d) बरोबर आहे: कलम १६३(१) नुसार राज्यपालांना त्यांची स्वेच्छाधीन कार्ये वगळता इतर कार्यांत सहाय्य व सल्ला देण्यासाठी मुख्यमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली मंत्रिमंडळ असते.

प्रश्नात 'चुकीचे विधान' विचारले असल्याने उत्तर 'फक्त (a)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(i), (d)-(ii)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
संविधानाच्या भाग IX मधील पंचायतींशी संबंधित कलमे:
१. ग्रामसभा (Gram Sabha) -> कलम २४३-A (Article 243A) -> (a) - (iii).
२. राखीव जागांचे आरक्षण (Reservation of seats - SC, ST आणि महिलांसाठी १/३ जागा) -> कलम २४३-D (Article 243D) -> (b) - (iv).
३. पंचायतींच्या निवडणुका (Elections to the Panchayats - राज्य निवडणूक आयोग) -> कलम २४३-K (Article 243K) -> (c) - (i).
४. सदस्यत्वासाठी अपात्रता (Disqualification for membership) -> कलम २४३-F (Article 243F) -> (d) - (ii).

अचूक क्रम: (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(i), (d)-(ii).

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (b), (c)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
संविधानाचे कलम २० (Article 20) - 'गुन्ह्यांच्या दोषसिद्धीबाबत संरक्षण' (Protection in respect of conviction for offences):
१. कलम २० मध्ये खालील तीन प्रमुख संरक्षणात्मक तरतुदी आहेत:
- कलम २०(१): पूर्वलक्षी फौजदारी कायद्यास बंदी (No Ex-post facto law).
- कलम २०(२): एकाच गुन्ह्यासाठी एकापेक्षा अधिक वेळा खटला व शिक्षा नाही (Protection against Double Jeopardy - विधान b).
- कलम २०(३): कोणत्याही आरोपीला स्वतःविरुद्ध साक्ष देण्याची सक्ती केली जाणार नाही (Protection against Self-incrimination - विधान c).
२. इतर विधानांची कलमे:
- विधान (a): हे 'कलम २१' (Article 21 - जिविताचे व व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचे रक्षण) आहे.
- विधान (d): हे 'कलम २१-A' (Article 21A - ६ ते १४ वयोगटातील बालकांसाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण) आहे.

म्हणून केवळ विधाने (b) आणि (c) कलम २० शी संबंधित आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B [फक्त (d) / Only (d)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. कलम १६८ (Article 168) - 'राज्यांमधील विधीमंडळांची स्थापना' (Constitution of Legislatures in States):
- कलम १६८(१): प्रत्येक राज्यासाठी एक विधीमंडळ असेल ज्यामध्ये राज्यपाल आणि एक किंवा दोन सभागृहे असतील (विधान a).
- कलम १६८(१)(a): दोन सभागृहे असलेल्या राज्यात एक विधानपरिषद व दुसरे विधानसभा असेल (विधान b).
- कलम १६८(१)(b): जिथे एकच सभागृह असेल तिथे ते विधानसभा म्हणून ओळखले जाईल (विधान c).
२. विधान (d) कलम १६८ मध्ये समाविष्ट का नाही?:
- विधान (d) हे विधानसभेच्या रचनेविषयी (सदस्यसंख्या कमाल ५०० व किमान ६०) असून ते 'कलम १७०' (Article 170 - Composition of the Legislative Assemblies) मध्ये नमूद आहे, कलम १६८ मध्ये नाही.

प्रश्नात 'कलम १६८ मध्ये समाविष्ट नसलेले विधान' विचारल्यामुळे उत्तर 'फक्त (d)' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (कलम 51 A, भाग IV A / Article 51 A, Part IV A) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. सरदार स्वर्णसिंग समितीच्या (Swaran Singh Committee - 1976) शिफारशींवरून ४२ व्या घटनादुरुस्ती कायदा १९७६ द्वारे संविधानात 'भाग IV-A' (Part IV-A) आणि त्यामध्ये 'कलम ५१-A' (Article 51A) नव्याने जोडण्यात आले.
२. तत्कालीन सोव्हिएत युनियनच्या (USSR) संविधानावरून ही संकल्पना स्वीकारण्यात आली होती.
३. सुरुवातीला १९७६ मध्ये १० मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट करण्यात आली होती. त्यानंतर ८६ व्या घटनादुरुस्ती कायदा २००२ द्वारे ११ वे कर्तव्य [कलम ५१-A (k)] जोडण्यात आले.
४. मूलभूत हक्क हे भाग III मध्ये आहेत, तर मार्गदर्शक तत्त्वे भाग IV मध्ये आहेत.

म्हणून मूलभूत कर्तव्ये 'भाग IV-A आणि कलम ५१-A' मध्ये समाविष्ट आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A [(a) बरोबर, (b) बरोबर, (c) चूक, (d) चूक] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
क्ष-किरणांचे (X-rays - शोध: विल्हेल्म रॉन्टजेन, १८९५) भौतिक गुणधर्म:
१. विधान (a) बरोबर: क्ष-किरण हे अति-उच्च ऊर्जेचे 'विद्युतचुंबकीय तरंग' (Electromagnetic waves / फोटॉन्स) आहेत.
२. विधान (b) बरोबर: क्ष-किरणांची तरंगलांबी अतिशय सूक्ष्म (अत्यंत लहान - सुमारे ०.०१ नॅनोमीटर ते १० नॅनोमीटर / 10⁻¹² m ते 10⁻⁸ m) असते, ज्यामुळे त्यांची वारंवारता आणि भेदक क्षमता (Penetrating power) प्रचंड असते.
३. विधान (c) चूक: क्ष-किरण हे विद्युतदृष्ट्या पूर्णपणे 'तटस्थ / प्रभारहीन' (Neutral photons) असतात; त्यांच्यावर कोणताही धन (+) किंवा ऋण (−) प्रभार नसतो.
४. विधान (d) चूक: प्रभारहीन (No charge) असल्यामुळे क्ष-किरण बाह्य विद्युत किंवा चुंबकीय क्षेत्रांमधून प्रवास करताना विचलित (Deflected) होत नाहीत, तर ते सरळ रेषेत जातात.

म्हणून अचूक क्रम: (a) बरोबर, (b) बरोबर, (c) चूक, (d) चूक.

योग्य उत्तर पर्याय D [(a)-(iii), (b)-(ii), (c)-(i), (d)-(iv)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
अणुभौतिकशास्त्रातील किरणोत्सारी मूलद्रव्ये आणि प्रारण:
१. अल्फा कण (Alpha particle - α) -> द्वि-धनप्रभारित हेलियम केंद्रक / अणू (₂He⁴ - २ प्रोटॉन्स आणि २ न्यूट्रॉन्स) -> (a) - (iii).
२. बीटा कण (Beta particle - β) -> उच्च गतीचे ऋणप्रभारित इलेक्ट्रॉन्स (Fast-moving electrons, ₋₁e⁰) -> (b) - (ii).
३. किरणोत्साराचे पारंपारिक एकक (Unit of Radioactivity) -> 'क्युरी' (Curie - Ci, मेरी क्युरी यांच्या सन्मानार्थ; SI एकक: बेक्केरेल / Bq) -> (c) - (i).
४. गॅमा किरण (Gamma rays - γ) -> वस्तुमान व प्रभार नसलेले उच्च ऊर्जेचे विद्युतचुंबकीय फोटॉन्स (High-energy electromagnetic photons) -> (d) - (iv).

अचूक क्रम: (a)-(iii), (b)-(ii), (c)-(i), (d)-(iv).

योग्य उत्तर पर्याय C (पदार्थाच्या एकक वस्तुमानाला त्याच्या विलयन बिंदूवर तापमान वाढ न करता घन स्थितीतून द्रव स्थितीत रूपांतरित करण्यासाठी लागणाऱ्या उष्णतेची मात्रा) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
उष्णता आणि अवस्थांतर (Phase Change & Latent Heat):
१. विशिष्ट अप्रकट विलयन उष्मा (Specific Latent Heat of Fusion): प्रमाणीत वातावरणीय दाबाखाली, वितळण बिंदूवर (Melting point) तापमान न बदलता, पदार्थाच्या एकक वस्तुमानाचे (१ किलो किंवा १ ग्रॅम) पूर्णपणे 'घन अवस्थेतून द्रव अवस्थेत' (Solid to Liquid) रूपांतर करण्यासाठी लागणाऱ्या उष्णता ऊर्जेला 'अप्रकट विलयन उष्मा' म्हणतात.
- उदा. बर्फाचा अप्रकट विलयन उष्मा = ८० कॅलरी/ग्रॅम (किंवा ३.३४ × १०⁵ J/kg).
२. इतर संकल्पनांची तुलना:
- पर्याय (b): 'एकक वस्तुमानाचे तापमान १°C ने वाढवण्यासाठी लागणारी उष्णता' याला 'विशिष्ट उष्माधारकता' (Specific Heat Capacity) म्हणतात, अप्रकट उष्मा नव्हे.

म्हणून अचूक व्याख्या पर्याय C आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (तापांबर/क्षोभांबर → स्थितांबर → मध्यांबर → उष्णांबर / Troposphere → Stratosphere → Mesosphere → Thermosphere) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
पृथ्वीच्या भूपृष्ठापासून वर जाताना वातावरणाचे नैसर्गिक थर (Layers of Atmosphere):
१. क्षोभांबर / तापांबर (Troposphere): भूपृष्ठापासून सरासरी १३ किमी (विषुववृत्तावर १८ किमी, ध्रुवांवर ८ किमी). सर्व हवामानविषयक घडामोडी (ढग, पाऊस, वादळे) याच थरात घडतात.
२. स्थितांबर (Stratosphere): १३ किमी ते ५० किमी. हा थर शांत असतो; जेट विमाने यातून उडतात. याच्या खालच्या भागात सूर्यकिरणांपासून संरक्षण करणारा 'ओझोन थर' (Ozone layer) असतो.
३. मध्यांबर (Mesosphere): ५० किमी ते ८० किमी. अंतराळातून येणाऱ्या उल्का (Meteors) या थरात जळून नष्ट होतात. हा वातावरणातील सर्वात थंड थर आहे (−१००°C पर्यंत).
४. उष्णांबर / आयनांबर (Thermosphere / Ionosphere): ८० किमी ते ४०० किमी. यामध्ये विद्युत प्रभारित आयन्स असतात, जे रेडिओ लहरींचे पृथ्वीकडे परावर्तन करतात.
(यावर 'बाह्यांबर' / Exosphere असतो).

म्हणून अचूक चढता क्रम: क्षोभांबर/तापांबर → स्थितांबर → मध्यांबर → उष्णांबर.

योग्य उत्तर पर्याय A (बॉक्साइट / Bauxite) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. बॉक्साईट (Bauxite - सूत्र: Al₂O₃·2H₂O): हे ॲल्युमिनियमचे (Aluminium) सर्वात प्रमुख आणि जागतिक स्तरावर व्यावसायिकपणे वापरले जाणारे मूळ खनिज (Ore) आहे. बेयर प्रक्रियेद्वारे (Bayer's process) बॉक्साईटचे शुद्धीकरण करून ॲल्युमिना मिळवला जातो आणि त्यानंतर हॉल-हेरॉल्ट प्रक्रियेद्वारे ॲल्युमिनियम धातू वेगळा केला जातो.
२. इतर पर्यायांचे धातू:
- मॅलाकाईट (Malachite - CuCO₃·Cu(OH)₂): तांब्याचे (Copper) हिरवे खनिज आहे.
- गॅलेना (Galena - PbS): शिशाचे (Lead) मुख्य सल्फाइड खनिज आहे.
- डोलोमाइट (Dolomite - CaMg(CO₃)₂): मॅग्नेशियम (Magnesium) आणि कॅल्शियमचे कार्बोनेट खनिज आहे.

म्हणून ॲल्युमिनियमचे मुख्य खनिज बॉक्साईट आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (12) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. निसर्गात कार्बनचे तीन नैसर्गिक समस्थानिके (Isotopes of Carbon) आढळतात:
- कार्बन-१२ (¹²C): ६ प्रोटॉन + ६ न्यूट्रॉन -> नैसर्गिक विपुलता सुमारे ९८.८९% ते ९८.९३% (सर्वाधिक मुबलक).
- कार्बन-१३ (¹³C): ६ प्रोटॉन + ७ न्यूट्रॉन -> नैसर्गिक विपुलता सुमारे १.०७% ते १.११%.
- कार्बन-१४ (¹⁴C): ६ प्रोटॉन + ८ न्यूट्रॉन -> किरणोत्सारी समस्थानिक (अतिसूक्ष्म प्रमाण, १ ट्रिलियनमध्ये १ भाग, कार्बन डेटिंगसाठी वापरले जाते).
२. प्रश्नात विचारले आहे: 'सर्वाधिक मुबलक समस्थानिकाची अणुवस्तुमान संख्या' (Atomic Mass Number, A):
सर्वाधिक मुबलक समस्थानिक हा 'कार्बन-१२' असल्याने त्याची अणुवस्तुमान संख्या '१२' (12) आहे.
(टीप: ६ हा कार्बनचा अणुक्रमांक / Atomic Number आहे, अणुवस्तुमान संख्या नव्हे).

म्हणून अचूक उत्तर १२ आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (मोलस्का / Mollusca) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. डेंटालियम (Dentalium - ज्याला 'टस्क शेल' किंवा 'हत्तीच्या दातासारखा शंख' / Elephant's tusk shell म्हणतात):
- संघ (Phylum): मोलस्का (Mollusca - मृदुकाय प्राणी).
- वर्ग (Class): स्कॅफोपोडा (Scaphopoda).
२. वैशिष्ट्ये: याचे कवच दंडगोलाकार, दोन्ही टोकांना उघडे आणि हत्तीच्या दातासारखे वक्र असते. हा प्राणी समुद्राच्या तळाशी वाळूत बीळ करून राहतो.
३. इतर संघांची उदाहरणे:
- अनेलिडा: गांडूळ, जळू, नेरीस.
- आर्थ्रोपोडा: झुरळ, खेकडा, कोळी, विंचू.
- एकायनोडर्माटा: तारामासा (Starfish), समुद्री अर्चिन.

म्हणून डेंटॉलीयम हा 'मोलस्का' संघातील प्राणी आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (बार्बेल / Barbels) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. कॅटफिश (Catfish - मांजर मासा): या माशांच्या तोंडाभोवती मांजराच्या मिशांसारखे बारीक, लवचिक तंतू किंवा प्रक्षेपणे असतात. या प्रक्षेपणांना प्राणिशास्त्रात 'बार्बेल्स' (Barbels) म्हणतात.
२. कार्य: कॅटफिश साधारणपणे गढूळ, अंधाऱ्या आणि खोल पाण्याच्या तळाशी राहतात, जिथे दृष्टीचा उपयोग होत नाही. या बार्बेल्सवर लाखो रासायनिक संवेदी स्वाद कलिका (Taste buds / Chemoreceptors) असतात, ज्यांच्या मदतीने ते पाण्यात विरघळलेल्या रसायनांचा आणि अन्नाचा अचूक माग काढतात.
३. इतर पर्याय (फॅरेंजियल, मोलारिफॉर्म, कॅनिनिफॉर्म) हे माशांच्या जबड्यातील व घशातील दातांचे प्रकार आहेत, मिशांचे नाही.

म्हणून त्या प्रक्षेपणांना 'बार्बेल' म्हणतात.

योग्य उत्तर पर्याय C (पेट्रोमायझॉन / लॅम्प्रे - Petromyzon) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. अग्नाथा महावर्ग (Superclass Agnatha): हे पृथ्वीवरील सर्वात आदिम, जबडे नसलेले पृष्ठवंशी (Jawless vertebrates) प्राणी आहेत. यामध्ये खऱ्या जबड्यांचा आणि युग्मित पर किंवा पंखांचा (Paired fins) अभाव असतो.
२. पेट्रोमायझॉन (Petromyzon - Lamprey): हा अग्नाथा गटातील 'सायक्लोस्टोमॅटा' (Cyclostomata) वर्गातील प्राणी आहे. त्याचे तोंड वर्तुळाकार आणि चूषक (Sucking and circular mouth) असते, ज्याने तो इतर माशांना चिकटून त्यांचे रक्त शोषण करतो.
३. इतर पर्यायांचे वर्गीकरण:
- स्कॉलिओडॉन (Scoliodon / Dogfish): जबडे असणारा कूर्चाचे सांगाडे असलेला खरा मासा (Chondrichthyes - Gnathostomata).
- रॅटस रॅटस (Rat): सस्तन प्राणी (Mammalia).
- लोरीस (Loris): सस्तन प्राइमेट प्राणी (Primates).

म्हणून आदिम जबडे नसलेल्या अग्नाथा गटातील प्राणी 'पेट्रोमायझॉन' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C [(a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)] आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
वनस्पती सृष्टीचे प्रमुख विभाग आणि त्यांची प्रमाण उदाहरणे:
१. शैवाळ / थॅलोफायटा (Algae) -> क्लॅमिडोमोनास (Chlamydomonas - एकपेशीय हिरवे शैवाळ) -> (a) - (iv).
२. ब्रायोफायटा (Bryophyte - वनस्पती सृष्टीतील उभयचर) -> फ्युनारिया (Funaria - मॉस वनस्पती) -> (b) - (iii).
३. टेरिडोफायटा (Pteridophyte - संवहनी अबीजपत्री) -> लायकोपोडियम (Lycopodium - क्लब मॉस) आणि नेचे (Ferns) -> (c) - (ii).
४. अनावृत्तबीजी / जिम्नोस्पर्म (Gymnosperm - उघड्या बिया असलेल्या) -> सायकस (Cycas) आणि पायनस -> (d) - (i).

अचूक क्रम: (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i).

योग्य उत्तर पर्याय C (नेक्रोटिक स्पॉट्स / Necrotic spots) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
वनस्पतींमध्ये फॉस्फरसच्या (Phosphorus - P) कमतरतेची मुख्य लक्षणे:
१. नेक्रोटिक स्पॉट्स (Necrotic spots): फॉस्फरसच्या तीव्र कमतरतेमुळे वनस्पतींच्या पेशींचा चयापचय बिघडतो आणि पेशी मरण पावतात, ज्यामुळे पानांवर मृत पेशींचे काळपट-तपकिरी किंवा लालसर ठिपके तयार होतात. याला 'नेक्रोसिस' किंवा 'नेक्रोटिक स्पॉट्स' म्हणतात.
२. झाडाची वाढ खुंटणे (Stunted growth): फॉस्फरस हा ATP (ऊर्जा चलन) आणि न्यूक्लिक ॲसिडचा (DNA/RNA) मुख्य घटक असल्याने त्याच्या अभावामुळे पेशी विभाजन मंदावते आणि मुळांची व रोपाची वाढ खुंटते.
३. पानांचा गडद हिरवा किंवा जांभळट रंग: ॲन्थोसॅयनिंन रंगद्रव्य साचल्यामुळे पानांचा रंग अनैसर्गिक गडद हिरवा ते जांभळट होतो.
४. इतर पर्यायांची लक्षणे:
- क्लोरोसिस (Chlorosis): हरितद्रव्य नष्ट होऊन पाने पिवळी पडणे (नायट्रोजन, मॅग्नेशियम किंवा लोहाच्या कमतरतेमुळे).
- विल्टिंग (Wilting): झाड कोमेजणे (पाण्याच्या कमतरतेमुळे).
- लीफ कर्लिंग (Leaf curling): पाने वाकडी-तिकडी किंवा चुरमडणे (व्हायरस किंवा बोरॉन/कॅल्शियम अभावामुळे).

म्हणून मृत ऊतींचे लहान भाग म्हणजेच 'नेक्रोटिक स्पॉट्स' होत.

योग्य उत्तर पर्याय D (बोरॉन / Boron) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. वनस्पती शरीरक्रियाशास्त्रात (Plant Physiology), 'बोरॉन' (Boron - B) आणि 'कॅल्शियम' (Calcium - Ca) यांच्या चयापचयाचा अत्यंत जवळचा आंतरसंबंध असतो. याला 'कॅल्शियम-बोरॉन समन्वय' (Ca-B synergism) म्हणतात.
२. कार्य: वनस्पतींच्या पेशीभित्तिकेतील (Cell wall) कॅल्शियम पेक्टेट तयार करणे, पेशीपटलाची अखंडता राखणे आणि कॅल्शियमचे पेशींमध्ये शोषण व वहन सुरळीत होण्यासाठी बोरॉन हे उत्प्रेरक म्हणून अनिवार्य असते. बोरॉनच्या कमतरतेमुळे कॅल्शियमचे चयापचय ठप्प होते.
३. याशिवाय बोरॉन हे शर्करेचे वहन (Sugar translocation), परागकणांचे अंकुरण (Pollen germination) आणि पेशी दीर्घीकरण यासाठी अत्यावश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्य (Micronutrient) आहे.

म्हणून वनस्पतींमधील कॅल्शियम चयापचयासाठी 'बोरॉन' महत्त्वाची भूमिका बजावते.

योग्य उत्तर पर्याय A (जीवनसत्त्व K / Vitamin K) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. जीवनसत्त्व K (Phylloquinone / फाइलोक्विनोन) हे मानवी शरीरात रक्त गोठण्याच्या (Blood Clotting / Coagulation) प्रक्रियेसाठी अत्यंत अत्यावश्यक मेदात विरघळणारे जीवनसत्त्व आहे.
२. कार्य: यकृतामध्ये (Liver) रक्त गोठवणारे प्रमुख घटक - प्रोथ्रॉम्बिन (घटक II), घटक VII, घटक IX आणि घटक X (Factors II, VII, IX, and X) यांच्या संश्लेषणासाठी जीवनसत्त्व K आवश्यक असते.
३. परिणाम: जीवनसत्त्व K च्या अभावामुळे रक्त गोठण्याची क्षमता कमी होते आणि साध्या जखमेतूनही अनियंत्रित रक्तस्त्राव (Haemorrhage) होतो.
४. इतर जीवनसत्त्वांची कार्ये:
- जीवनसत्त्व E: अँटिऑक्सिडंट, प्रजनन आरोग्यासाठी.
- जीवनसत्त्व D: हाडे व दात बळकट करणे (कॅल्शियम शोषण).
- जीवनसत्त्व C: रोगप्रतिकारशक्ती आणि कोलेजन निर्मिती.

म्हणून रक्त गोठण्यास मदत करणारे जीवनसत्त्व 'K' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (कार्ल लँडस्टेनर / Karl Landsteiner) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ऑस्ट्रियन जीवशास्त्रज्ञ व वैद्यकशास्त्रज्ञ डॉ. कार्ल लँडस्टेनर (Karl Landsteiner) यांनी १९०० मध्ये मानवी रक्तातील लाल रक्तपेशींवर (RBCs) असणाऱ्या प्रतिजन (Antigens A आणि B) आणि प्लाझ्म्यातील प्रतिपिंडे (Antibodies) यांच्या आधारे A, B आणि O या तीन प्रमुख रक्तगटांचा शोध लावला.
२. या ऐतिहासिक वैद्यकीय शोधासाठी त्यांना १९३० चा 'वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार' (Nobel Prize in Physiology or Medicine) प्रदान करण्यात आला.
३. पुढे १९०२ मध्ये कार्ल लँडस्टेनर यांच्या सहकाऱ्यांनी - अल्फ्रेड वॉन डिकास्टेलो (Decastello) आणि एड्रियानो स्टर्ली (Sturli) यांनी चौथ्या 'AB' रक्तगटाचा शोध लावला.
४. विलियम हार्वे (William Harvey) यांनी १६२८ मध्ये मानवी शरीरातील 'रक्ताभिसरण संस्थे'चा (Circulation of blood) शोध लावला होता.

म्हणून ABO रक्तगटाचा जनक कार्ल लँडस्टेनर यांना मानले जाते.

योग्य उत्तर पर्याय D (14 नोव्हेंबर / 14 November) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'जागतिक मधुमेह दिन' (World Diabetes Day - WDD) दरवर्षी '१४ नोव्हेंबर' रोजी जगभरात साजरा केला जातो.
२. हा दिवस सर फ्रेडरिक बँटिंग (Sir Frederick Banting) यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो. त्यांनी १९२१ मध्ये चार्ल्स बेस्ट यांच्यासोबत मानवासाठी जीवनदायी ठरलेल्या 'इन्सुलिन'चा (Insulin) शोध लावला होता.
३. आंतरराष्ट्रीय मधुमेह महासंघ (IDF) आणि जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) यांनी १९९१ मध्ये या दिवसाची सुरुवात केली होती.
४. इतर पर्यायांचे जागतिक आरोग्य दिन:
- १४ जून: जागतिक रक्तदाता दिन (World Blood Donor Day).
- २९ सप्टेंबर: जागतिक हृदय दिन (World Heart Day).
- ७ एप्रिल: जागतिक आरोग्य दिन (World Health Day - WHO स्थापना दिन).

म्हणून जागतिक मधुमेह दिन १४ नोव्हेंबर रोजी साजरा होतो.

योग्य उत्तर पर्याय A (15/34) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (टेलीस्कोपिक श्रेणी / Telescoping Series):
दिलेली श्रेणी: १/(२×३) + १/(३×४) + १/(४×५) + ... (पहिली १५ पदे)

१. प्रत्येक पदाचे अंशिक अपूर्णांकात (Partial fractions) रूपांतर करू:
१ / [n(n+१)] = (१/n) − [१/(n+१)]
- पद १: १/(२×३) = (१/२) − (१/३)
- पद २: १/(३×४) = (१/३) − (१/४)
- पद ३: १/(४×५) = (१/४) − (१/५)
...
- पद १५: पहिल्या पदात n = २ आहे, म्हणून १५ व्या पदात n = २ + (१५ − १) = १६ असेल.
त्यामुळे १५ वे पद = १/(१६×१७) = (१/१६) − (१/१७).

२. सर्व १५ पदांची बेरीज करू:
S = [ (१/२) − (१/३) ] + [ (१/३) − (१/४) ] + [ (१/४) − (१/५) ] + ... + [ (१/१६) − (१/१७) ]
येथे मधली सर्व पदे एकमेकांना वजा होऊन रद्द होतात (Telescopic cancellation):
S = (१/२) − (१/१७)

३. वजाबाकी करू:
S = (१७ − २) / (२ × १७)
S = १५ / ३४.

म्हणून पहिल्या १५ पदांची बेरीज १५/३४ आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (102) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. पद्धत १ (सरासरी शॉर्टकट):
६ सलग सम संख्यांची एकूण बेरीज = १५०
सरासरी (मध्यक) = १५० ÷ ६ = २५.
२५ ही विषम संख्या मध्यभागी असल्याने, तिच्या दोन्ही बाजूंच्या ६ सलग सम संख्या पुढीलप्रमाणे असतील:
२०, २२, २४, २६, २८, ३०.
(पडताळणी: २० + २२ + २४ + २६ + २८ + ३० = १५०).

२. यापुढील ३ सलग सम संख्या:
३० नंतर येणाऱ्या पुढील ३ सलग सम संख्या:
३२, ३४, आणि ३६.

३. या ३ संख्यांची बेरीज:
बेरीज = ३२ + ३४ + ३६
= १०२.

पद्धत २ (बीजगणितीय मांडणी):
पहिली संख्या x मानल्यास:
x + (x+२) + (x+४) + (x+६) + (x+८) + (x+१०) = १५०
६x + ३० = १५० => ६x = १२० => x = २०.
पुढील तीन संख्या: (x+१२) + (x+१४) + (x+१६) = ३x + ४२ = ३(२०) + ४२ = ६० + ४२ = १०२.

म्हणून अचूक उत्तर १०२ आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (5 hrs 20 min / 5 तास 20 मिनिटे) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. दिलेली माहिती:
- तलावाचा ३/५ भाग भरण्यासाठी लागणारा वेळ = ८ तास.
- उर्वरित शिल्लक भाग = १ − (३/५) = २/५ भाग.
- प्रश्न: संपूर्ण तलाव भरण्यासाठी 'अजून किती वेळ लागेल' (How much MORE time).

२. पद्धत १ (एकरेषीय प्रमाण / Unitary Method):
३/५ भाग भरण्यास -> ८ तास
१/५ भाग भरण्यास -> ८ ÷ ३ = ८/३ तास
म्हणून, उर्वरित २/५ भाग भरण्यास लागणारा वेळ:
= २ × (८/३) तास
= १६/३ तास.

३. १६/३ तासांचे तास आणि मिनिटांत रूपांतर:
१६ ÷ ३ = ५ पूर्ण तास आणि १/३ तास बाकी.
१/३ तास = (१/३) × ६० मिनिटे = २० मिनिटे.
एकूण वेळ = ५ तास २० मिनिटे (5 hrs 20 min).

(टीप: संपूर्ण तलाव भरण्यास एकूण ४०/३ तास म्हणजे १३ तास २० मिनिटे लागतील, परंतु 'अजून किती वेळ लागेल' विचारल्याने उत्तर ५ तास २० मिनिटे आहे).

म्हणून अचूक पर्याय B आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (5.5%) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. मूलभूत सूत्र (सलग बदलांचे सूत्र / Successive Percentage Change Formula):
एकूण शेकडा बदल = x + y + (xy / १००)
येथे:
x = +५% (एका बाजूतील वाढ)
y = −१०% (दुसऱ्या बाजूतील घट)

२. सूत्रामध्ये किमती ठेवू:
शेकडा बदल = ५ + (−१०) + [ ५ × (−१०) / १०० ]
= ५ − १० − (५० / १००)
= −५ − ०.५
= −५.५% (ऋण चिन्ह क्षेत्रफळातील घट दर्शवते).

३. प्रत्यक्ष संख्यात्मक पद्धत:
समजा मूळ बाजू लांबी = १०० आणि रुंदी = १००
मूळ क्षेत्रफळ = १०० × १०० = १०,०००
नवीन बाजू = १०५ आणि ९०
नवीन क्षेत्रफळ = १०५ × ९० = ९,४५०
क्षेत्रफळातील त्रुटी = १०,००० − ९,४५० = ५५०
शेकडा त्रुटी = (५५० / १०,०००) × १०० = ५.५%.

म्हणून क्षेत्रफळाच्या मोजमापातील निरपेक्ष त्रुटी ५.५% आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (4 m / 4 मीटर) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. दिलेली माहिती:
- दंडगोलाचे वक्रपृष्ठफळ (Curved Surface Area, CSA) = २πrh = ३५२ m²
- दंडगोलाचे घनफळ (Volume, V) = πr²h = २४६४ m³
- उंची (h) = ?

२. घनफळाला वक्रपृष्ठफळाने भागू:
घनफळ / वक्रपृष्ठफळ = (πr²h) / (२πrh)
२४६४ / ३५२ = r / २
७ = r / २
r = ७ × २ = १४ मीटर (दंडगोलाची त्रिज्या r = १४ m).