MPSC Group B Prelims 2024 Paper

योग्य उत्तर पर्याय D (a, b आणि c सर्व बरोबर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान a व c (बरोबर): भारतातील पहिली यशस्वी आधुनिक सुती कापड गिरणी 'बॉम्बे स्पिनिंग अँड विव्हिंग कंपनी' (The Bombay Spinning and Weaving Company) या नावाने मुंबईतील ताडदेव येथे १८५४ मध्ये कावसजी नानाभाई दावर (Kawasji Nanabhai Davar) यांनी सुरू केली. या गिरणीचे उत्पादन १८५६ मध्ये सुरू झाले.
२. विधान b (बरोबर): भारतात तागाची (Jute) पहिली आधुनिक गिरणी १८५५ मध्ये जॉर्ज ऑकलंड (George Acland) आणि बाबू बिसांबर सेन यांच्या सहकार्याने पश्चिम बंगालमधील हुगळी नदीकाठी 'रिश्रा' (Rishra) येथे स्थापन करण्यात आली.
३. तिन्ही विधाने ऐतिहासिक तथ्यांनुसार पूर्णपणे सत्य आहेत.

म्हणून पर्याय D (a, b आणि c) हे अचूक उत्तर आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (फक्त अ - रामजी शिरसाठ) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. १८५७ च्या उठावादरम्यान दक्षिण महाराष्ट्रात कोल्हापूर हे प्रमुख केंद्र होते. ३१ जुलै १८५७ च्या रात्री कोल्हापूर येथील ब्रिटिश लष्कराच्या २७ व्या नेटिव्ह इन्फंट्री (27th Native Infantry) च्या भारतीय शिपायांनी उठाव केला.
२. या सैनिकी उठावाचे प्रत्यक्ष नेतृत्व 'रामजी शिरसाठ' (Ramaji Shirsat) यांनी केले होते. बंडखोरांनी लष्कराचा खजिना लुटला आणि शस्त्रागारावर ताबा मिळवला.
३. या उठावाला कोल्हापूरचे छत्रपतींचे बंधू चिमासाहेब (Chimasaheb) यांचा गुप्त पाठिंबा होता.
४. इतर व्यक्तींचा संदर्भ:
- नानासाहेब पेशवे: कानपूर येथील १८५७ च्या उठावाचे सर्वोच्च नेते.
- रंगो बापूजी गुप्ते: सातारचे छत्रपती प्रतापसिंह यांच्या हक्कासाठी लंडनला गेलेले व सातारा भागात उठावाचे नियोजन करणारे मुत्सद्दी.
- भीमा नाईक: खानदेशातील भिल्ल उठावाचे महान नेते.

म्हणून २७ व्या पलटणीच्या बंडाचे नेतृत्व रामजी शिरसाठ यांनी केले होते.

योग्य उत्तर पर्याय C (राजा राममोहन रॉय / Raja Rammohan Roy) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आधुनिक भारताचे जनक राजा राममोहन रॉय यांनी सतीप्रथेविरुद्ध प्रखर लढा दिला. १८११ मध्ये त्यांच्या स्वतःच्या वहिनीला (अलोकमंजरी) जबरदस्तीने सती जावे लागले होते, ज्याचा त्यांच्या मनावर तीव्र आघात झाला.
२. त्यांनी सखोल धर्मशास्त्रांचा (वेद, उपनिषदे, मनुस्मृती) अभ्यास करून सिद्ध केले की मूळ वैदिक हिंदू धर्मात सतीप्रथेला कोणतीही मान्यता नाही. सतीच्या नावाखाली विधवांचे केले जाणारे दहन हे क्रूर असून ते 'शास्त्राच्या संमतीने केलेला खून' (Murder according to the Shastras) असल्याचे त्यांनी जाहीरपणे प्रतिपादित केले.
३. त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे गव्हर्नर जनरल लॉर्ड विल्यम बेंटिंक यांनी ४ डिसेंबर १८२९ रोजी 'नियमन १७' (Regulation XVII) अन्वये सतीप्रथा बेकायदेशीर व शिक्षेस पात्र ठरवली.

म्हणून हे प्रसिद्ध उद्गार राजा राममोहन रॉय यांचे आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (a-III, b-IV, c-I, d-II) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण व संस्थांची स्थापना वर्षे:
१. प्रार्थना समाज (Prarthana Samaj): ३१ मार्च १८६७ रोजी मुंबई येथे डॉ. आत्माराम पांडुरंग तर्खडकर, न्यायमूर्ती रानडे, डॉ. रा. गो. भांडारकर यांच्या पुढाकाराने स्थापना -> (III - १८६७).
२. सत्यशोधक समाज (Satyashodhak Samaj): २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुणे येथे महात्मा जोतीराव फुले यांनी शूद्र-अतिशूद्रांच्या हक्कांसाठी स्थापना केली -> (IV - १८७३).
३. पुणे सार्वजनिक सभा (Sarvajanik Sabha): २ एप्रिल १८७० रोजी गणेश वासुदेव जोशी (सार्वजनिक काका), न्यायमूर्ती रानडे आदींनी जनतेच्या तक्रारी शासनापर्यंत पोहोचवण्यासाठी स्थापना केली -> (I - १८७०).
४. आर्य समाज (Arya Samaj): १० एप्रिल १८७५ रोजी मुंबई येथे स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी 'वेदांकडे परत चला' या संदेशासह स्थापना केली -> (II - १८७५).

योग्य जुळणी: अ-III, ब-IV, क-I, ड-II. म्हणून पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त अ, ब आणि ड) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'कामगार हितवर्धक सभा' (Kamgar Hitvardhak Sabha): मुंबईतील गिरणी कामगारांच्या कल्याणार्थ १९०९ मध्ये स्थापन झालेली ही अत्यंत महत्त्वाची संघटना होती.
२. संस्थापक व प्रमुख नेते:
- भिवाजी रामजी नरे (Bhivaji Nare)
- रावबहादूर सीताराम केशव बोले (Sitaram Bole)
- बॅरिस्टर हरिश्चंद्र तालचेरकर (Barrister Harishchandra Talcherkar)
३. या सभेने कामगारांना रात्रशाळांद्वारे शिक्षण देणे, व्यसनमुक्ती, कायदेशीर सल्ला देणे, अपघातात नुकसानभरपाई मिळवून देणे आणि कामगारांच्या कामाचे तास निश्चित करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारकडे यशस्वी पाठपुरावा केला.
४. हरीहर सोनुले (Harihar Sonule) हे या संघटनेच्या संस्थापकांमध्ये नव्हते.

म्हणून योग्य पर्याय C (फक्त अ, ब आणि ड) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ, ब आणि क) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'होमरूल' (Home Rule) ही संकल्पना मूळची आयर्लंडमधील असून, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (एप्रिल १९१६, बेळगाव) आणि ॲनी बेझंट (सप्टेंबर १९१६, मद्रास) यांनी भारतात 'होमरूल चळवळ' सुरू केली.
२. होमरूलचा खरा अर्थ:
- विधान अ (बरोबर): आपल्या देशाचा अंतर्गत कारभार चालवण्याचा अधिकार भारतीयांना प्राप्त होणे (Self-governance within the Empire).
- विधान ब (बरोबर): स्वराज्य प्राप्त करून घेणे (टिळकांची घोषणा: 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच').
- विधान क (बरोबर): ब्रिटिश नोकरशाहीच्या जाचातून आणि इंग्रजांच्या पारतंत्र्याच्या जोखडातून मुक्ती मिळवणे.
३. विधान ड (चुकीचे): 'स्वशासनास प्रतिकार करणे' (Resisting self-government) हे होमरूलच्या मूळ उद्दिष्टाच्या नेमके विरुद्ध आहे; कारण चळवळ ही स्वशासनाची मागणी करण्यासाठी होती, त्याला विरोध करण्यासाठी नाही.

म्हणून अ, ब आणि क ही तिन्ही विधाने योग्य आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (आनंद मोहन बोस / Anand Mohan Bose) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. २६ जुलै १८७६ रोजी कलकत्ता येथील अल्बर्ट हॉलमध्ये सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी आणि आनंद मोहन बोस यांनी 'इंडियन असोसिएशन'ची (Indian Association / भारत सभा) स्थापना केली.
२. ही संघटना काँग्रेसच्या स्थापनेपूर्वीची भारतातील सर्वात महत्त्वाची राष्ट्रवादी राजकीय संघटना मानली जाते.
३. या संस्थेचे पहिले सचिव (First Secretary) म्हणून 'आनंद मोहन बोस' यांची निवड झाली होती.
४. उद्दिष्टे:
- बलवान जनमत तयार करणे.
- हिंदू-मुस्लिम ऐक्य साधणे.
- नागरी सेवा परीक्षेतील (Civil Services) वयोमर्यादा २१ वरून १९ वर्षे कमी करण्याच्या ब्रिटिश निर्णयाविरुद्ध देशव्यापी आंदोलन उभारणे.
५. १८८६ च्या दुसऱ्या काँग्रेस अधिवेशनात इंडियन असोसिएशनचे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये विलीनीकरण झाले.

म्हणून इंडियन असोसिएशनचे पहिले सचिव आनंद मोहन बोस होते.

योग्य उत्तर पर्याय B (राजा रघुजी तिसरा / Raja Raghuji III) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. नागपूरचे भोसले घराण्यातील राजे रघुजी तिसरे (Raghuji III) यांचा मृत्यू ११ डिसेंबर १८५३ रोजी झाला.
२. रघुजी तिसरे यांना स्वतःचा औरस पुत्र नव्हता, तसेच मृत्यूपूर्वी त्यांनी दत्तक पुत्राची कोणतीही अधिकृत व्यवस्था केली नव्हती.
३. लॉर्ड डलहौसीने (Lord Dalhousie) आपल्या कुख्यात 'खालसा धोरणाचा' (Doctrine of Lapse) आधार घेत १८५४ मध्ये नागपूरचे संपूर्ण राज्य ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन (खालसा) केले.
४. ब्रिटिशांनी नागपूरच्या राजवाड्याची आणि खजिन्याची जाहीर लिलावात विक्री करून राजघराण्याचा तीव्र अपमान केला, ज्यामुळे १८५७ च्या उठावात मध्य प्रांतात तीव्र असंतोष निर्माण झाला होता.

म्हणून अचूक उत्तर 'राजा रघुजी तिसरा' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (ह्यू रोज / Hugh Rose) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरात झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांनी आपल्या अतुलनीय शौर्याने आणि युद्धकौशल्याने इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडले होते.
२. ब्रिटिश सैन्याचे नेतृत्व करणारा सेनापती सर ह्यू रोझ (Sir Hugh Rose) याने झाशीच्या किल्ल्याला वेढा दिला आणि नंतर ग्वाल्हेरच्या लढाईत राणी लक्ष्मीबाईंशी समोरासमोर युद्ध केले.
३. १७ जून १८५८ रोजी कोटा-की-सराई (ग्वाल्हेर) येथे लढताना राणी लक्ष्मीबाईंना वीरमरण आले.
४. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पराक्रमाचा गौरव करताना ब्रिटिश सेनापती ह्यू रोझने आपल्या अहवालात उद्गार काढले होते: "Here lay the woman who was the only man among the rebels." (येथे ती स्त्री पहुडली आहे, जी सर्व बंडखोरांमधील एकमेव पुरुष होती).

म्हणून हे विधान सर ह्यू रोज यांनी केले होते.

योग्य उत्तर पर्याय D (फक्त ब, क आणि ड) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मागण्यांना ब्रिटनमधील जनतेचा आणि संसदेचा पाठिंबा मिळवण्यासाठी २७ जुलै १८८९ रोजी लंडनमध्ये 'ब्रिटिश इंडिया कमिटी'ची (British Committee of the INC) स्थापना करण्यात आली.
२. संबंधित प्रमुख व्यक्ती:
- सर विल्यम वेडरबर्न (Sir William Wedderburn - पहिले अध्यक्ष)
- विल्यम डिग्बी (William Digby - पहिले मानद सचिव)
- दादाभाई नौरोजी आणि व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W.C. Bonnerjee)
- ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A.O. Hume) आणि डब्ल्यू. एस. केन (W.S. Caine)
३. या समितीने १८९० पासून 'इंडिया' (India) नावाचे प्रसिद्ध नियतकालिक लंडनमधून प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली.
४. विधान अ मधील फिलिप स्प्रॅट (Philip Spratt) आणि बेन ब्रॅडले (Ben Bradley) हे १९२० च्या दशकातील ब्रिटिश कम्युनिस्ट नेते होते, ज्यांचा संबंध १९२९ च्या 'मेरठ कट खटल्या'शी (Meerut Conspiracy Case) आहे, १८८९ च्या काँग्रेस समितीशी नाही.

म्हणून अचूक पर्याय D (फक्त ब, क आणि ड) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (A-IV, B-III, C-II, D-I) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (सह्याद्रीतील घाट व जोडणारे मार्ग):
१. फोंडा घाट (Phonda Ghat): कोल्हापूर ते पणजी (गोवा) / सावंतवाडी मार्ग -> (IV).
२. माळशेज घाट (Malshej Ghat): ठाणे / कल्याण ते अहमदनगर (ओतूर / आळेफाटा मार्गे) -> (III).
३. हनुमंते घाट (Hanumante Ghat): कोल्हापूर ते कुडाळ (सिंधुदुर्ग) मार्ग -> (II).
४. थळ घाट / कसारा घाट (Thal Ghat): मुंबई ते नाशिक महामार्ग (NH-3 / NH-160) -> (I).

योग्य जुळणी: अ-IV, ब-III, क-II, ड-I. म्हणून पर्याय D अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (भिमा - कृष्णा / Bhima - Krishna) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महाराष्ट्रातील जलविभाजक डोंगररांगा):
महाराष्ट्र पठारावरील तीन प्रमुख डोंगररांगा प्रमुख नदीखोऱ्यांचे जलविभाजक (Water divides) म्हणून कार्य करतात:
१. सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग: उत्तरेकडील 'तापी नदी' आणि दक्षिणेकडील 'गोदावरी नदी' खोरे वेगळे करते.
२. हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग: उत्तरेकडील 'गोदावरी नदी' आणि दक्षिणेकडील 'भीमा नदी' खोरे वेगळे करते.
३. शंभू महादेव डोंगररांग: महाबळेश्वरजवळ सह्याद्रीतून आग्नेय दिशेने सातारा व सांगली जिल्ह्यांत पसरलेली असून, ती उत्तरेकडील 'भीमा नदी' आणि दक्षिणेकडील 'कृष्णा नदी' खोऱ्यांचे जलविभाजन करते.

म्हणून शंभू महादेव डोंगररांग भीमा आणि कृष्णा नद्यांच्या दरम्यान आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ आणि ब बरोबर आहेत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (खडक व खनिजे):
१. विधान अ (बरोबर): अग्निजन्य खडकांची (Igneous rocks) निर्मिती लाव्हा व मॅग्मा थंड होऊन होते. यात प्रामुख्याने लोह (Iron), सोने (Gold), तांबे (Copper), निकेल, शिसे यांसारखी महत्त्वाची धात्विक खनिजे (Metallic minerals) आढळतात.
२. विधान ब (बरोबर): स्तरित किंवा गाळाच्या खडकांमध्ये (Sedimentary rocks) रासायनिक अवक्षेपण व सेंद्रिय प्रक्रियेतून तयार होणारे चुनखडक (Limestone), जिप्सम (Gypsum), कोळसा आणि खनिज तेल आढळतात.
३. विधान क (चुकीचे): रूपांतरित खडकांमध्ये (Metamorphic rocks) उच्च दाब व तापमानामुळे खनिजांचे पुनर्स्फटिकीकरण होते. अभ्रक (Mica), गार्नेट (Garnet), संगमरवर, शिस्ट, हिरा ही खनिजे रूपांतरित खडकात मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. विधानात 'आढळत नाहीत' म्हटले असल्याने ते चुकीचे ठरते.

म्हणून फक्त विधान अ आणि ब बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (फक्त अ आणि ब) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): महाराष्ट्राच्या जलसंपदा व नदी प्रणाली वर्गीकरणानुसार, भीमा नदी ही कृष्णा नदीची मुख्य उपनदी असली तरी महाराष्ट्रात तिच्या विशाल विस्तारामुळे तिचे खोरे स्वतंत्र खोरे (Bhima Basin) म्हणून गणले जाते.
२. विधान ब (बरोबर): पैनगंगा नदीचा उगम बुलढाणा जिल्ह्यातील अजिंठा डोंगररांगेत होतो आणि ती वाशीम, यवतमाळ मार्गे पुढे वर्धा नदीला मिळते.
३. विधान क (चुकीचे): मांजरा (Manjara) नदी ही बालाघाट डोंगररांगेत (पाटोदा, बीड) उगम पावून गोदावरी नदीला उजव्या तीरावरून (दक्षिणेकडून) मिळते. ती कृष्णेची उपनदी नसून गोदावरीची उपनदी आहे.
४. विधान ड (चुकीचे): सिंदफना नदीचा उगम बीड जिल्ह्यातील पाटोदा पठारावर होतो आणि ती गोदावरीला तिच्या 'उजव्या तीरावरून' म्हणजेच दक्षिणेकडून मिळते. त्यामुळे ती उत्तरेकडील उपनदी नाही.

म्हणून फक्त अ आणि ब ही विधाने बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (४ आणि ६ / 4 and 6) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. १ मे १९६० रोजी जेव्हा महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली, तेव्हा राज्यात एकूण २६ जिल्हे आणि ४ प्रशासकीय विभाग (Administrative Divisions) होते:
- मुंबई (कोकण) विभाग
- पुणे (पश्चिम महाराष्ट्र) विभाग
- औरंगाबाद (मराठवाडा) विभाग
- नागपूर (विदर्भ) विभाग
२. प्रशासकीय सोयीसाठी नंतर २ नवीन प्रशासकीय विभाग निर्माण करण्यात आले:
- अमरावती विभाग (नागपूर विभागातून वेगळा करून)
- नाशिक विभाग (मुंबई व पुणे विभागातील काही जिल्हे एकत्र करून)
३. २०२० पर्यंत (आणि सद्यस्थितीतही) महाराष्ट्रात एकूण ६ प्रशासकीय विभाग आणि ३६ जिल्हे आहेत:
- कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), अमरावती, आणि नागपूर.

म्हणून १९६० आणि २०२० मधील विभाग अनुक्रमे ४ आणि ६ आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (अ-iii, ब-i, क-ii, ड-iv) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महाराष्ट्रातील मृदा व प्रदेश):
१. काळी कापसाची मृदा (रेगूर मृदा / Black cotton soil): बेसाल्ट खडकाच्या विदारणातून तयार झालेली ही मृदा संपूर्ण महाराष्ट्र पठारी प्रदेशात (गोदावरी, भीमा, कृष्णा खोऱ्यात) मोठ्या प्रमाणावर आढळते -> (iii).
२. जांभी मृदा (Lateritic soil): अति पर्जन्य आणि उष्ण हवामानामुळे निक्षालन (Leaching) प्रक्रियेतून दक्षिण कोकण (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) आणि सह्याद्रीच्या उंच माथ्यावर आढळते -> (i).
३. तांबडी-पिवळसर मृदा (Reddish brown soil): प्राचीन आर्कियन व रूपांतरित खडकांपासून तयार झालेली ही मृदा पूर्व विदर्भात (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली) आढळते -> (ii).
४. भरड उथळ मृदा (Coarse shallow soil): सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील उतरणीवर आणि पर्जन्यछायेच्या डोंगराळ भागात अपक्षरणामुळे आढळते -> (iv).

योग्य जुळणी: अ-iii, ब-i, क-ii, ड-iv. म्हणून पर्याय B अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (सिंधू - सतलज / Indus - Sutlej) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
सर सिडनी बुरार्ड (Sir Sidney Burrard) यांनी हिमालयाचे नदीखोऱ्यांच्या आधारे चार प्रमुख प्रादेशिक विभाग केले आहेत:
१. पंजाब हिमालय (काश्मीर हिमालय): 'सिंधू आणि सतलज' नद्यांच्या दरम्यानचा सुमारे ५६० किमी लांबीचा भाग. यात झास्कर, लडाख, पीर पंजाल या पर्वतरांगा येतात.
२. कुमाऊँ हिमालय: 'सतलज आणि काली' नद्यांच्या दरम्यानचा सुमारे ३२० किमी लांबीचा भाग (उत्तराखंड).
३. नेपाळ हिमालय: 'काली आणि तिस्ता' नद्यांच्या दरम्यानचा सुमारे ८०० किमी लांबीचा भाग (यात माउंट एव्हरेस्ट, कांचनगंगा शिखरे आहेत).
४. आसाम हिमालय: 'तिस्ता आणि दिहांग (ब्रह्मपुत्रा)' नद्यांच्या दरम्यानचा सुमारे ७२० किमी लांबीचा भाग.

म्हणून सिंधू आणि सतलज नद्यांमधील प्रदेशाला 'पंजाब हिमालय' म्हणतात.

योग्य उत्तर पर्याय B (लू वारे / Loo winds) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'लू' (Loo): उन्हाळ्याच्या हंगामात (विशेषतः मे आणि जून महिन्यात) उत्तर, पश्चिम आणि वायव्य भारताच्या मैदानी प्रदेशात (राजस्थान, पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश) दुपारच्या वेळी वाहणाऱ्या अतिशय उष्ण, कोरड्या आणि धुळीच्या स्थानिक वाऱ्यांना 'लू' म्हणतात. यामुळे उष्माघात (Heat stroke) होतो.
२. इतर स्थानिक वारे / वादळे:
- कालवैसाखी (Kalbaisakhi / Nor'westers): पश्चिम बंगाल आणि ओडिशामध्ये वैशाख महिन्यात दुपारनंतर येणारी गडगडाटासह वादळी पावसाची चक्रे.
- चहा वारे / टी शॉवर्स (Tea showers): आसाममध्ये चहाच्या पिकासाठी उपयुक्त ठरणारा मान्सूनपूर्व पाऊस.
- आम्रसरी (Mango showers): केरळ आणि कर्नाटकच्या किनारपट्टीवर आंब्याची फळे लवकर पिकण्यास मदत करणारा मान्सूनपूर्व पाऊस.

म्हणून वायव्य भारतातील अतिउष्ण, कोरड्या वाऱ्यांना 'लू' म्हणतात.

योग्य उत्तर पर्याय D (फक्त ड / only d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. हरितक्रांतीचे प्रणेते डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांनी १९७० मध्ये भारतीय शेतीमधील कोरडवाहू शेतीची (Dry Farming / Dryland Agriculture) शास्त्रीय व्याख्या मांडली.
२. स्वामीनाथन यांच्या व्याख्येनुसार: ज्या प्रदेशात सरासरी वार्षिक पर्जन्य ४० सेमी (४०० मिमी) पेक्षा जास्त परंतु १०० सेमी (१००० मिमी) पेक्षा कमी असते आणि जेथे सिंचनाच्या खात्रीशीर सुविधांचा अभाव असतो, अशा प्रदेशातील शेतीला 'कोरडवाहू शेती' (Dry Farming) म्हटले जाते.
३. इतर पर्जन्य पट्टे:
- ३० सेमी पेक्षा कमी पर्जन्य: अत्यंत शुष्क/वाळवंटी प्रदेश (Arid region).
- १०० सेमी ते २०० सेमी किंवा त्याहून अधिक: दमट/आर्द्र शेती (Humid/Wet farming).

म्हणून स्वामीनाथन यांच्या व्याख्येनुसार अचूक उत्तर 'फक्त ड' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ, ब आणि ड / a, b and d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतीय जनगणनेचे नागरी वस्तीचे निकष):
भारतीय जनगणनेनुसार नागरी वस्तीचे (Urban Settlement / Town) दोन मुख्य प्रकार मानले जातात:
१. वैधानिक शहरे (Statutory Towns): ज्या ठिकाणी महानगरपालिका, नगरपालिका, कटक मंडळ (Cantonment Board) किंवा अधिसूचित नगर क्षेत्र समिती आहे अशी सर्व ठिकाणे -> (विधान अ बरोबर).
२. जनगणना शहरे (Census Towns) - यासाठी खालील तीन अटी एकाच वेळी पूर्ण व्हाव्या लागतात:
- किमान लोकसंख्या ५,००० किंवा त्याहून अधिक असणे -> (विधान ब बरोबर).
- लोकसंख्येची घनता दर चौ.कि.मी.ला किमान ४०० व्यक्ती असणे -> (विधान ड बरोबर).
- किमान ७५% (75%) पुरुष कार्यशील लोकसंख्या बिगर-कृषी व्यवसायात गुंतलेली असावी. (विधानात ५०% दिले आहे, त्यामुळे विधान क चुकीचे ठरते!).

म्हणून अ, ब आणि ड ही विधाने बरोबर आहेत (पर्याय C).

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त ड / Only d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (CPI-IW / औद्योगिक कामगारांसाठी ग्राहक किंमत निर्देशांक):
१. CPI-IW ची निर्मिती श्रम आणि रोजगार मंत्रालयाच्या अंतर्गत असणाऱ्या 'लेबर ब्युरो' (Labour Bureau, Shimla) कडून दरमहा केली जाते.
२. मुख्य उपयोग: हा निर्देशांक सरकारी कर्मचारी आणि औद्योगिक क्षेत्रातील कामगारांचा 'महागाई भत्ता' (Dearness Allowance - DA) ठरवण्यासाठी आणि वेतन पुनरावलोकनासाठी आधार म्हणून वापरला जातो. यामुळे वाढत्या महागाईच्या काळात कामगारांचे वास्तविक उत्पन्न टिकून राहून त्यांना वाजवी वेतन व चांगले जीवनमान राखण्यास मदत होते -> (विधान ड पूर्णपणे सत्य आहे).
३. इतर विधाने का चुकीची आहेत:
- विधान अ: हा निर्देशांक केवळ औद्योगिक कामगारांसाठी (कारखाने, खाणी, रेल्वे, बंदरे, मळे इत्यादी) लागू होतो; सर्व क्षेत्रांतील सर्व कामगारांसाठी नाही.
- विधान ब: हा केवळ किमान वेतनासाठी नाही, तर महागाई भत्ता आणि वेतनवाढीच्या नियमित गणनेसाठी वापरला जातो.
- विधान क: वस्तु आणि सेवांची बास्केट कायमस्वरूपी निश्चित नसते, ती काळाच्या गरजेनुसार नियमित सुधारित (Rebase) केली जाते (उदा. २०१६ चे नवीन आधारभूत वर्ष).

म्हणून केवळ विधान ड बरोबर आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (खुल्या बाजारातील व्यवहार / Open market operations) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मध्यवर्ती बँकेची पत-नियंत्रण साधने):
रिझर्व्ह बँकेच्या पत-नियंत्रण साधनांचे दोन भागात वर्गीकरण केले जाते:
१. संख्यात्मक / परिमाणात्मक साधने (Quantitative / General Tools) - ही अर्थव्यवस्थेतील एकूण पत पुरवठ्यावर परिणाम करतात:
- बँक दर (Bank Rate)
- रोख राखीव प्रमाण (CRR)
- वैधानिक रोखता प्रमाण (SLR)
- रेपो व रिव्हर्स रेपो दर (Repo & Reverse Repo Rate)
- खुल्या बाजारातील व्यवहार (Open Market Operations - OMO) -> सरकारी रोख्यांची खरेदी-विक्री.
२. गुणात्मक / निवडक साधने (Qualitative / Selective Tools) - ही विशिष्ट क्षेत्रातील पत पुरवठ्याची दिशा ठरवतात:
- कर्ज तारण सीमांचे नियमन (Regulation of margin requirements)
- उपभोग कर्जाचे नियमन (Consumer credit regulation)
- नैतिक समजूत / सूचना / आदेशांच्या मार्फत नियंत्रण (Moral suasion & Directives)
- प्रत्यक्ष कारवाई (Direct action)
- कर्जाचे शिधावाटप (Credit rationing).

म्हणून खुल्या बाजारातील व्यवहार (OMO) हे संख्यात्मक साधन असून गुणात्मक साधन नाही.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ आणि ब बरोबर आहेत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): पारंपारिक भारतीय हस्तकलेचा विकास, कारागिरांचे कल्याण आणि निर्यातीला चालना देण्यासाठी भारत सरकारने १९५८ मध्ये 'भारतीय हस्तोद्योग विकास महामंडळ' (Indian Handicrafts Development Corporation - IHDC, नंतर HHEC) ची स्थापना केली होती.
२. विधान ब (बरोबर): 'पीएम विश्वकर्मा कौशल सन्मान योजना' (PM Vishwakarma Scheme) ही केंद्र सरकारने १७ सप्टेंबर २०२३ रोजी (विश्वकर्मा जयंती) सुरू केलेली संपूर्ण केंद्र शासन पुरस्कृत (Central Sector Scheme) योजना आहे.
- उद्दिष्ट: सुतार, लोहार, कुंभार, मूर्तिकार, चांभार, गवंडी यांसारख्या १८ पारंपारिक कारागिरांना आर्थिक मदत, आधुनिक अवजारे, कौशल्य प्रशिक्षण आणि विनातारण सवलतीच्या दरात कर्ज (१ लाख ते २ लाख रुपये) उपलब्ध करून देणे.

म्हणून दोन्ही विधाने (अ आणि ब) बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (जन्म दर, मृत्यु दर आणि स्थलांतर / Birth rate, death rate and migration) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (लोकसंख्याशास्त्रातील मूलभूत समीकरण):
१. लोकसंख्याशास्त्रामध्ये (Demography) कोणत्याही देशाच्या किंवा प्रदेशाच्या लोकसंख्येच्या आकारमानात आणि रचनेत बदल घडवून आणणारे तीनच मूलभूत व स्वतंत्र घटक असतात:
- जननक्षमता / जन्म दर (Fertility / Birth Rate): लोकसंख्येत होणारी नवीन भर.
- मर्त्यता / मृत्यू दर (Mortality / Death Rate): लोकसंख्येतून होणारी घट.
- स्थलांतर (Migration): लोकांचे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी होणारे स्थलांतर (अंतर्गत व आंतरराष्ट्रीय).
२. लोकसंख्या वाढीचे मूलभूत समीकरण:
एकूण लोकसंख्या बदल = (जन्म − मृत्यू) + (आवक स्थलांतर − जावक स्थलांतर).
३. इतर पर्यायांमध्ये दिलेले 'माता मृत्यू दर' (MMR) आणि 'अर्भक मृत्यू दर' (IMR) हे मृत्यू दराचेच उप-घटक आहेत, ते लोकसंख्या बदलाचे स्वतंत्र त्रिकूट बनवत नाहीत.

म्हणून अचूक पर्याय C आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (अमेरिका, चीन, जर्मनी, जपान आणि भारत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या (IMF - World Economic Outlook 2024) चालू किमतींवरील नाममात्र जीडीपी (Nominal GDP at current prices) आकडेवारीनुसार जगातील अव्वल ५ अर्थव्यवस्थांचा क्रम खालीलप्रमाणे आहे:
१. अमेरिका (USA) - सुमारे $२८.७ ट्रिलियन २. चीन (China) - सुमारे $१८.५ ट्रिलियन
३. जर्मनी (Germany) - सुमारे $४.५९ ट्रिलियन (जपानच्या येनच्या अवमूल्यनामुळे जर्मनी तिसऱ्या स्थानी आला) ४. जपान (Japan) - सुमारे $४.११ ट्रिलियन
५. भारत (India) - सुमारे $३.९४ ट्रिलियन
२. भारताने युनायटेड किंगडम (UK) ला मागे टाकून जागतिक स्तरावर पाचवे स्थान पटकावले आहे आणि लवकरच तिसऱ्या स्थानाकडे वाटचाल करत आहे.

म्हणून २०२४ च्या IMF आकडेवारीनुसार अचूक क्रम पर्याय D आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (अप्रत्यक्ष कर विषयक सुधारणा / Indirect tax reforms) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. २००२ मध्ये भारत सरकारने डॉ. विजय केळकर यांच्या अध्यक्षतेखाली प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष कर सुधारणांसाठी कार्यदल (Kelkar Task Force on Direct and Indirect Taxes) स्थापन केले होते.
२. केळकर समितीने २००२ आणि २००४ मध्ये सादर केलेल्या अहवालात भारतात 'वस्तू व सेवा कर' (Goods and Services Tax - GST) लागू करण्याची ऐतिहासिक शिफारस सर्वप्रथम केली होती.
३. याशिवाय सीमाशुल्क (Customs duty) आणि केंद्रीय उत्पादन शुल्क (Central excise duty) यांचे दर कमी करणे, करप्रणाली सुलभ करणे आणि सेनवॅटचा (CENVAT) विस्तार करणे या महत्त्वाच्या अप्रत्यक्ष कर सुधारणांची शिफारस त्यांनी केली होती.
४. इतर समित्यांचा संदर्भ:
- प्रशासकीय सुधारणा: पहिला (१९६६) व दुसरा (२००५) प्रशासकीय सुधारणा आयोग (ARC).
- वित्तीय क्षेत्र सुधारणा: एम. नरसिंहम समिती (१९९१, १९९८).

म्हणून डॉ. विजय केळकर समिती अप्रत्यक्ष कर सुधारणांशी संबंधित आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (मानव विकास अहवाल २०१० / Human Development Report 2010) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. पार्श्वभूमी: संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) द्वारे १९९७ च्या मानव विकास अहवालात 'मानवी गरीबी निर्देशांक' (Human Poverty Index - HPI) सुरू करण्यात आला होता.
२. बदल: २०१० च्या जागतिक मानव विकास अहवालात (HDR 2010) HPI च्या जागी 'बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक' (Multidimensional Poverty Index - MPI) ही अधिक सर्वसमावेशक संकल्पना मांडण्यात आली.
३. रचना: MPI ची निर्मिती ऑक्सफर्ड पॉव्हर्टी अँड ह्युमन डेव्हलपमेंट इनिशिएटिव्ह (OPHI) आणि UNDP यांनी संयुक्तपणे केली.
यात दारिद्र्य मोजण्यासाठी ३ प्रमुख परिमाणे (आरोग्य, शिक्षण, राहणीमान) आणि १० निर्देशकांचा वापर केला जातो.
४. पर्याय A: HDR 1997 मध्ये HPI ची सुरुवात झाली होती.
पर्याय D: तेंडुलकर समितीने २००९ मध्ये भारतातील उपभोग खर्चावर आधारित दारिद्र्य रेषेचा अहवाल दिला होता.

म्हणून बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक 'मानव विकास अहवाल २०१०' मध्ये स्वीकारला गेला.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ आणि ब बरोबर आहेत) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (राष्ट्रीय उत्पन्न लेखांकन):
१. मूलभूत सूत्र:
निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP) = स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP) − घसारा (Depreciation / भांडवली घसारा भत्ता).
२. विधान ब (बरोबर): 'स्थूल' (Gross) संकल्पनेत उत्पादनादरम्यान यंत्रसामग्री, इमारती व भांडवली साधनांची होणारी झीज किंवा घसारा (Depreciation) समाविष्ट असतो; तर 'निव्वळ' (Net) संकल्पनेमध्ये हा घसारा वजा केलेला असतो.
३. विधान अ (बरोबर): प्रत्यक्ष व्यवहारात कोणत्याही अर्थव्यवस्थेत भांडवली मालमत्तेची झीज (घसारा) ही नेहमी धन (Depreciation > 0) असते. त्यामुळे स्थूल राष्ट्रीय उत्पादनातून घसारा वजा केल्यावर मिळणारे निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन हे GNP पेक्षा नेहमीच कमी असते (NNP < GNP).

म्हणून दोन्ही विधाने (अ आणि ब) पूर्णपणे सत्य आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (केवळ अ आणि ब) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२३-२४):
१. विधान अ (बरोबर): २०२३ हे वर्ष संयुक्त राष्ट्रांनी 'आंतरराष्ट्रीय भरडधान्य वर्ष' (International Year of Millets) म्हणून घोषित केले होते. केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी अर्थसंकल्प २०२३-२४ मध्ये भरडधान्यांचा (ज्वारी, बाजरी, नाचणी इ.) 'श्री अन्न' (Shree Anna) असा गौरवपूर्ण उल्लेख केला आणि हैदराबादच्या मिलेट्स संशोधन केंद्राला 'सेंटर ऑफ एक्सलन्स' बनवण्याची घोषणा केली.
२. विधान ब (बरोबर): अर्थसंकल्पात शेतकऱ्यांना सवलतीच्या दरात पतपुरवठा उपलब्ध करून देण्यासाठी आणि किसान क्रेडिट कार्डचा (KCC) विस्तार करण्यासाठी सुधारित व्याज अनुदान योजनेअंतर्गत (Modified Interest Subvention Scheme) सुमारे ₹ २३,००० कोटींची तरतूद करण्यात आली होती, ज्याद्वारे कृषी कर्जाचे उद्दिष्ट ₹ २० लाख कोटींपर्यंत वाढवण्यात आले.
३. विधान क (चुकीचे): राष्ट्रीय पशुधन अभियानासाठी (National Livestock Mission) अर्थसंकल्पीय तरतूद ₹ १,००० कोटी नव्हती (ती प्रत्यक्षात ₹ ३०० ते ३५० कोटींच्या दरम्यान मर्यादित होती).

म्हणून केवळ अ आणि ब ही विधाने बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (फॉरेक्स ट्रेडिंग सेवा देणारे कोणतेही ऑनलाइन व्यासपीठ) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. फेमा कायदा (FEMA, 1999) आणि भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, भारतातील रहिवाशांना केवळ अधिकृत मार्गांनीच विदेशी चलन (Forex) व्यवहार करण्याची परवानगी आहे.
२. कायदेशीर/अधिकृत व्यासपीठे:
- आरबीआयने अधिकृत केलेल्या 'अधिकृत व्यापारी' (Authorized Dealer - AD) बँका (पर्याय D).
- सेबी (SEBI) मान्यताप्राप्त स्टॉक एक्सचेंजेस (NSE, BSE, MSEI) वरील करन्सी डेरिव्हेटिव्ह सेगमेंट (पर्याय A).
- आरबीआयने विशेष परवाना दिलेली इलेक्ट्रॉनिक ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्म्स (ETPs) (पर्याय B).
३. बेकायदेशीर व्यासपीठे: इंटरनेटवर अनधिकृतपणे फॉरेक्स ट्रेडिंग आणि बेटिंग सेवा देणारे कोणतेही खाजगी ऑनलाइन अ‍ॅप्स/प्लॅटफॉर्म्स (उदा. ऑक्टाएफएक्स, ऑलिम्पट्रेड इत्यादी) आरबीआयच्या नियमांनुसार बेकायदेशीर आहेत. आरबीआयने अशा अनधिकृत प्लॅटफॉर्म्सची 'अलर्ट लिस्ट' (Alert List) देखील जारी केली आहे.

म्हणून पर्याय C हे अधिकृत व्यासपीठ नाही.

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त क / Only c) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (NAFED / नाफेड):
१. पूर्ण नाव: नॅशनल ॲग्रिकल्चरल को-ऑपरेटिव्ह मार्केटिंग फेडरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (NAFED).
२. स्थापना: २ ऑक्टोबर १९५८ (गांधी जयंतीदिनी) बहुराज्य सहकारी संस्था कायद्यान्वये.
३. मुख्य उद्दिष्ट (Main Objective): देशभरातील शेतकऱ्यांच्या फायद्यासाठी कृषी, फलोत्पादन आणि वन उत्पादनांच्या 'सहकारी विपणनाला' (Cooperative Marketing) प्रोत्साहन देणे, विकास करणे आणि शेतीमालाची खरेदी-विक्री सुरळीत करणे (विधान क).
४. इतर कार्ये: नाफेड ही भारत सरकारची डाळी, तेलबिया आणि कांदा यांसारख्या शेतीमालासाठी 'किमान आधारभूत किंमत' (MSP) आणि 'किंमत स्थिरीकरण निधी' (PSF) अंतर्गत बाजारपेठेत हस्तक्षेप करून शेतीमाल खरेदी करणारी सर्वोच्च नोडल एजन्सी आहे.
५. कृषी कर्ज वाटप हे नाबार्ड (NABARD) आणि प्राथमिक कृषी सहकारी पतसंस्थांचे (PACS) काम आहे.

म्हणून नाफेडचे मुख्य उद्दिष्ट 'फक्त क' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (वरील सर्व / All of the above) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (केंद्रीय अर्थसंकल्पीय दस्तऐवज व तुटींचे प्रकार):
भारताच्या केंद्रीय अर्थसंकल्पातील 'Budget at a Glance' (अर्थसंकल्प एका दृष्टिक्षेपात) या प्रमुख दस्तऐवजात खालील सर्व बाबी अधिकृतपणे मांडल्या जातात:
१. विधान अ (बरोबर): सरकारचे एकूण जमा (महसुली जमा + भांडवली जमा) आणि एकूण खर्च (महसुली खर्च + भांडवली खर्च) तपशीलवार दर्शविले जातात.
२. विधान ब (बरोबर): राजकोषीय तूट (Fiscal Deficit) = एकूण खर्च − (उधार व इतर देयता वगळून एकूण जमा). ही सरकारची एकूण कर्जाची गरज दर्शवते.
३. विधान क (बरोबर): प्राथमिक तूट (Primary Deficit) = राजकोषीय तूट − व्याज देयता (Interest Payments). ही चालू वर्षाच्या वित्तीय शिस्तीचे मोजमाप करते.
४. विधान ड (बरोबर): परिणामकारक महसुली तूट (Effective Revenue Deficit) = महसुली तूट − भांडवली मालमत्ता निर्माण करण्यासाठी राज्यांना दिलेली अनुदाने (Grants for creation of capital assets).

चारही विधाने अर्थसंकल्पीय दस्तऐवजाचे अचूक प्रतिनिधित्व करतात, म्हणून पर्याय D बरोबर आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ-iii, ब-iv, क-ii, ड-i) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (कृषी क्षेत्रातील विविध क्रांत्या):
१. हरित क्रांती (Green Revolution): अधिक उत्पादन देणाऱ्या बियाण्यांच्या (HYV) साहाय्याने अन्नधान्य उत्पादन (विशेषतः गहू व तांदूळ) वाढवणे -> (iii).
२. सोनेरी क्रांती (Golden Revolution): फलोत्पादन (फळांचे उत्पादन), मध आणि बागायती पिकांची वृद्धी (निरपख तुतेज हे प्रणेते) -> (iv).
३. निळी क्रांती (Blue Revolution): मत्स्य उत्पादन आणि सागरी जलचरांच्या उत्पादनात मोठी वाढ (डॉ. अरुण कृष्णन आणि डॉ. हिरालाल चौधरी) -> (ii).
४. पिवळी क्रांती (Yellow Revolution): मोहरी, सोयाबीन व भुईमूग यांसारख्या तेलबियांचे उत्पादन वाढवून देशाला खाद्यतेलात स्वयंपूर्ण करणे (सॅम पित्रोदा) -> (i).

योग्य जुळणी: अ-iii, ब-iv, क-ii, ड-i. म्हणून पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (अनुच्छेद ११२ / Article 112) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय राज्यघटनेत कुठेही 'अर्थसंकल्प' (Budget) हा शब्द वापरलेला नाही. त्याऐवजी संविधानाच्या 'अनुच्छेद ११२' (Article 112) मध्ये 'वार्षिक वित्तीय विवरणपत्र' (Annual Financial Statement) अशी संज्ञा वापरली आहे.
२. कलम ११२ नुसार: राष्ट्रपती प्रत्येक वित्तीय वर्षाच्या संदर्भात भारत सरकारचे त्या वर्षासाठीचे अंदाजित जमा आणि खर्च दर्शविणारे विवरणपत्र संसदेच्या दोन्ही सभागृहांसमोर मांडण्याची व्यवस्था करतील.
३. इतर अनुच्छेदांचा संदर्भ:
- अनुच्छेद ११३: संसदेत अनुदानाच्या मागण्यांवरील (Demands for Grants) कार्यपद्धती.
- अनुच्छेद ११६: लेखानुदान (Vote on Account), प्रत्ययानुदान (Vote of Credit) आणि अपवादात्मक अनुदाने.
- अनुच्छेद १२०: संसदेत वापरावयाची भाषा.

म्हणून केंद्रीय अर्थसंकल्प अनुच्छेद ११२ अंतर्गत विहित आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (फक्त अ / Only a) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (GDP विरुद्ध GNP संकल्पना):
१. स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (Gross Domestic Product - GDP):
- ही 'भौगोलिक सीमेशी' (Geographical Territory) संबंधित संकल्पना आहे.
- एका आर्थिक वर्षात देशाच्या राजकीय/भौगोलिक सीमेच्या आत उत्पादित झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे बाजारमूल्य म्हणजे GDP.
- यात देशातील नागरिक किंवा परदेशी नागरिक दोघांनीही देशांतर्गत कमावलेले उत्पन्न समाविष्ट असते, परंतु आपल्या देशाच्या नागरिकांनी 'देशाबाहेर' (परदेशात) कमावलेले उत्पन्न GDP मध्ये समाविष्ट नसते (विधान अ सत्य आहे).
२. स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (Gross National Product - GNP):
- ही 'नागरिकत्वाशी' (Citizenship / Nationality) संबंधित संकल्पना आहे.
- GNP = GDP + परदेशातून मिळालेले निव्वळ साधन उत्पन्न (NFIA).
- त्यामुळे नागरिकांनी परदेशात कमावलेले उत्पन्न हे GNP मध्ये समाविष्ट होते, GDP मध्ये नाही.

म्हणून केवळ विधान अ सत्य आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (नासा आणि सी.एन.ई.एस. / NASA and CNES) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. SWOT मोहीम: Surface Water and Ocean Topography (SWOT).
२. सहभागी संस्था: ही अमेरिकेची अंतराळ संस्था 'नासा' (NASA) आणि फ्रान्सची अंतराळ संस्था 'सी.एन.ई.एस.' (CNES - National Centre for Space Studies) यांची संयुक्त आंतरराष्ट्रीय उपग्रह मोहीम आहे (यात कॅनेडियन स्पेस एजन्सी आणि यूके स्पेस एजन्सीचाही सहभाग आहे).
३. प्रक्षेपण: १६ डिसेंबर २०२२ रोजी कॅलिफोर्नियातील व्हँडनबर्ग स्पेस फोर्स बेसवरून स्पेसएक्सच्या फाल्कन ९ रॉकेटद्वारे हा उपग्रह प्रक्षेपित करण्यात आला.
४. कार्य: प्रगत का-बँड रडार इंटरफेरोमीटर (KaRIn) चा वापर करून पृथ्वीवरील ९० टक्क्यांहून अधिक पृष्ठभागावरील पाणी, महासागरांचे प्रवाह, तलाव, नद्या आणि जलाशयांचे अभूतपूर्व त्रिमितीय (3D) हाय-डेफिनिशन सर्वेक्षण करणे आणि हवामान बदलांचा जलस्रोतांवरील प्रभाव तपासणे.

म्हणून नासा आणि सी.एन.ई.एस. ही योग्य जोडी आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (संयुक्त राष्ट्रसंघ पर्यावरण कार्यक्रम / UNEP) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'फूड वेस्ट इंडेक्स रिपोर्ट २०२४' (Food Waste Index Report 2024) हा अहवाल संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (United Nations Environment Programme - UNEP) आणि 'WRAP' या संस्थेने संयुक्तपणे मार्च २०२४ मध्ये प्रसिद्ध केला.
२. या अहवालाचे शीर्षक: 'Think Eat Save: Tracking Food Waste to Halve Global Food Waste'.
३. अहवालातील प्रमुख निष्कर्ष:
- २०२२ मध्ये जगभरात दररोज १ अब्जाहून अधिक जेवणाचा अपव्यय झाला.
- जागतिक स्तरावर उत्पादित अन्नापैकी सुमारे १९% अन्न ग्राहक स्तरावर (घरे, हॉटेल आणि किरकोळ विक्री) वाया जाते.
- घरांमध्ये दरडोई दरवर्षी सुमारे ७९ किलो अन्न वाया जाते.
४. शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDG): उद्दिष्ट १२.३ नुसार २०३० पर्यंत जागतिक दरडोई अन्न कचरा निम्म्यावर आणण्याचे लक्ष्य आहे.

म्हणून हा अहवाल UNEP द्वारे सादर केला जातो.

योग्य उत्तर पर्याय C (कमोडोर रणजीत राय / Commodore Ranjit Rai) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'The Indian Navy @75: Reminiscing the Voyage' हे पुस्तक भारतीय नौदलाचे निवृत्त अधिकारी कमोडोर रणजीत बी. राय (Commodore Ranjit B. Rai) आणि संरक्षण पत्रकार अरित्रा बॅनर्जी (Aritra Banerjee) यांनी सह-लिखित केले आहे.
२. पुस्तकाचा विषय: भारताच्या स्वातंत्र्याच्या ७५ व्या अमृत महोत्सवानिमित्त भारतीय नौदलाचा १९४७ ते २०२२ या काळातील पराक्रम, १९७१ च्या भारत-पाक युद्धातील ऐतिहासिक ऑपरेशन्स (ऑपरेशन ट्रायडेंट, ऑपरेशन पायथॉन), समुद्री सीमांचे रक्षण आणि नौदलाचे आधुनिकीकरण व स्वदेशीकरणाचा प्रवास या ग्रंथात मांडण्यात आला आहे.

म्हणून या पुस्तकाचे लेखक कमोडोर रणजीत राय आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (रामपूर-सहसवान / Rampur-Sahaswan) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय शास्त्रीय संगीतातील मूर्धन्य गायक उस्ताद रशीद खान (Ustad Rashid Khan - १ जुलै १९६८ ते ९ जानेवारी २०२४) यांचे नुकतेच वयाच्या ५५ व्या वर्षी निधन झाले. त्यामुळे ते चर्चेत होते.
२. ते हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील प्रसिद्ध 'रामपूर-सहसवान घराण्याचे' (Rampur-Sahaswan Gharana) ३१ वे वंशज होते. हे घराणे उस्ताद इनायत हुसेन खान यांनी स्थापन केले होते.
३. उस्ताद रशीद खान हे ख्याल गायकी आणि तराना गायनात अद्वितीय मानले जात. पंडित भीमसेन जोशी यांनी त्यांचा गौरव 'भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या भविष्याची खात्री' असा केला होता.
४. त्यांना मिळालेले सर्वोच्च पुरस्कार:
- पद्मश्री (२००६)
- संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२००६)
- पद्मभूषण (२०२२)
- पश्चिम बंगालचा सर्वोच्च 'बंगविभूषण' पुरस्कार.

म्हणून त्यांचे घराणे रामपूर-सहसवान होते.

योग्य उत्तर पर्याय D (आसाम / Assam) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'ओरुनोदोई योजना' (Orunodoi Scheme): ही आसाम सरकारची महिला सक्षमीकरण आणि गरिबी निर्मूलनासाठीची सर्वात मोठी थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) योजना आहे, जी ऑक्टोबर २०२० मध्ये प्रथम सुरू झाली होती.
२. ओरुनोदोई २.० (Orunodoi 2.0): आसामचे मुख्यमंत्री डॉ. हिमंता बिस्वा सरमा यांनी या योजनेचा विस्तार करून डिसेंबर २०२२/२०२३ मध्ये 'ओरुनोदोई २.०' सुरू केले.
३. वैशिष्ट्ये:
- गरीब कुटुंबातील महिला प्रमुखांच्या बँक खात्यात दरमहा थेट ₹ १,२५० आर्थिक सहाय्य जमा केले जाते.
- राज्यातील सुमारे २६ लाखांहून अधिक गरीब महिलांना या योजनेचा थेट लाभ मिळतो.

म्हणून ओरुनोदोई २.० ही आसाम राज्याची योजना आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (सदैव सर्वोत्तम / Sadaiva Sarvottama) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. सूर्य किरण एरोबॅटिक टीम (Surya Kiran Aerobatic Team - SKAT): ही भारतीय हवाई दलाची (IAF) ५२ व्या स्क्वाड्रनची प्रतिष्ठित हवाई कसरती (Aerobatic Displays) सादर करणारी टीम आहे. याची स्थापना १९९६ मध्ये झाली असून तिचे तळ बिदर (कर्नाटक) येथे आहे.
२. बोधवाक्य: या टीमचे अधिकृत संस्कृत बोधवाक्य 'सदैव सर्वोत्तम' (Sadaiva Sarvottama / Always the Best) हे आहे.
३. विमाने: सुरुवातीला ही टीम एचएएल किरण एमके-२ विमाने वापरत असे, सद्यस्थितीत ती 'हॉक एमके १३२' (BAE Hawk Mk 132) प्रगत जेट विमाने वापरते.
४. इतर पर्यायांचे संदर्भ:
- 'नभः स्पृशं दीप्तम्' (Touch the Sky with Glory): भारतीय हवाई दलाचे (IAF) मुख्य बोधवाक्य आहे (भगवद्गीतेच्या ११ व्या अध्यायातून घेतलेले).

म्हणून सूर्य किरण गटाचे बोधवाक्य 'सदैव सर्वोत्तम' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (अ, ब, क / a, b, c सर्व) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. २०२३ चे साहित्यातील नोबेल पारितोषिक: नॉर्वेचे प्रसिद्ध लेखक, नाटककार आणि कवी 'जॉन फॉसे' (Jon Fosse) यांना २०२३ चे साहित्यातील नोबेल पारितोषिक जाहीर झाले.
२. त्यांच्या प्रमुख साहित्यकृतींची पडताळणी:
- अ. बोट हाऊस (Boathouse / मूळ नाव: Naustet - १९८९): ही त्यांची अत्यंत नावाजलेली कादंबरी आहे.
- ब. मेलानकोली I (Melancholy I - १९९५): १९ व्या शतकातील नॉर्वेजियन चित्रकार लार्स हर्तरविग यांच्या जीवनावर आधारित त्यांची प्रसिद्ध कादंबरी.
- क. रौड्ट, स्वार्ट (Raudt, Svart / Red, Black - १९८३): हे जॉन फॉसे यांचे पहिले प्रकाशित पुस्तक/कादंबरी आहे.
३. या तिन्ही साहित्यकृती जॉन फॉसे यांच्याच आहेत.

म्हणून अचूक पर्याय A (अ, ब, क) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (जेनिसिस इंटरनॅशनल / Genesys International) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील भारताची राष्ट्रीय सर्वेक्षण व नकाशानिर्मिती संस्था 'सर्व्हे ऑफ इंडिया' (Survey of India - SoI) ने देशातील शहरांचे त्रिमितीय डिजिटल ट्विन (3D Digital Twin) नकाशे तयार करण्यासाठी 'जेनिसिस इंटरनॅशनल' (Genesys International Corporation) या अग्रगण्य मॅपिंग कंपनीसोबत सामंजस्य करार केला.
२. या भागीदारीअंतर्गत भारताच्या राष्ट्रीय भू-स्थानिक धोरण २०२२ (National Geospatial Policy) नुसार, अत्याधुनिक लायडार (LiDAR), हाय-रिझोल्यूशन कॅमेरे आणि AI तंत्रज्ञानाचा वापर करून भारतातील प्रमुख शहरांचे अचूक 3D नकाशे तयार केले जात आहेत.
३. उपयोग: स्मार्ट शहरे, नगररचना, आपत्ती व्यवस्थापन आणि दूरसंचार नेटवर्कच्या विकासासाठी हे नकाशे अत्यंत महत्त्वाचे ठरतील.

म्हणून योग्य कंपनी 'जेनिसिस इंटरनॅशनल' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (अ, ब, क, ड सर्व बरोबर) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतातील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम्स):
१. अ. ग्रीन पार्क स्टेडियम (Green Park Stadium): कानपूर (उत्तर प्रदेश) - गंगा नदीकाठी असलेले हे ऐतिहासिक कसोटी क्रिकेट मैदान आहे -> बरोबर.
२. ब. होळकर स्टेडियम (Holkar Cricket Stadium): इंदूर (मध्य प्रदेश) - पूर्वीचे महारानी उषाराजे ट्रस्ट क्रिकेट मैदान -> बरोबर.
३. क. एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम (M. A. Chidambaram Stadium / चेपॉक): चेन्नई (तामिळनाडू) - भारतातील सर्वात जुन्या कार्यरत आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदानांपैकी एक -> बरोबर.
४. ड. एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (M. Chinnaswamy Stadium): बेंगळुरू (कर्नाटक) - कर्नाटक राज्य क्रिकेट असोसिएशनचे मुख्यालय व राष्ट्रीय क्रिकेट अकादमीचे (NCA) केंद्र -> बरोबर.

चारही जोड्या पूर्णपणे योग्य असल्याने पर्याय A (अ, ब, क, ड) अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (कला इतिहास / Art History) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. प्रा. बृजेंदर नाथ गोस्वामी (B. N. Goswamy - १५ ऑगस्ट १९३३ ते १७ नोव्हेंबर २०२३) हे भारताचे अग्रगण्य 'कला इतिहासकार' (Art Historian) आणि समीक्षक होते. नोव्हेंबर २०२३ मध्ये वयाच्या ९० व्या वर्षी त्यांचे चंदीगड येथे निधन झाले.
२. योगदान: त्यांनी भारतीय लघुचित्रांचा (Indian Miniature Paintings), विशेषतः 'पहाडी चित्रकला' (Pahari Painting - कांगडा, बसोहली) या विषयावर जागतिक स्तरावर अभूतपूर्व संशोधन केले. नैनसुख आणि मानक या महान चित्रकारांच्या कलाकृतींचे त्यांनी केलेले विश्लेषण जगप्रसिद्ध आहे.
३. सन्मान: भारत सरकारने त्यांना १९९८ मध्ये 'पद्मश्री' आणि २००८ मध्ये 'पद्मभूषण' पुरस्काराने सन्मानित केले होते.

म्हणून बी. एन. गोस्वामी हे 'कला इतिहास' क्षेत्राशी संबंधित होते.

योग्य उत्तर पर्याय D (फक्त ब, ड / Only b, d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (लक्षद्वीप केंद्रशासित प्रदेश):
जानेवारी २०२४ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या लक्षद्वीप भेटीमुळे हे बेट जगभर चर्चेत आले होते.
१. विधान अ (बरोबर): मल्याळम व संस्कृत भाषेत 'लक्षद्वीप' या नावाचा शब्दशः अर्थ 'एक लाख बेटे' (A hundred thousand islands) असा होतो.
२. विधान ब (अयोग्य): लक्षद्वीप हा भारताचा 'दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात छोटा' नसून क्षेत्रफळानुसार भारतातील 'सर्वात छोटा केंद्रशासित प्रदेश' (Smallest Union Territory) आहे. त्याचे एकूण भूक्षेत्र केवळ ३२ चौ.कि.मी. (32 sq km) आहे.
३. विधान क (बरोबर): 'कवरत्ती' (Kavaratti) हे लक्षद्वीपचे मुख्य प्रशासकीय शहर आणि राजधानी आहे.
४. विधान ड (अयोग्य): 'अगाट्टी' (Agatti) हे लक्षद्वीपचे एकमेव विमानतळ असलेले बेट आहे, परंतु ते लक्षद्वीपची राजधानी नाही (राजधानी कवरत्ती आहे).

प्रश्नात 'अयोग्य' (Incorrect) विधाने विचारली असल्याने, ब आणि ड ही विधाने अयोग्य आहेत.
म्हणून अचूक पर्याय D आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (ग्रामीण विकास मंत्रालय / Ministry of Rural Development) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. 'संघटन से समृद्धी' (Sangathan Se Samriddhi - Leaving No Rural Woman Behind) हे राष्ट्रीय अभियान केंद्रीय 'ग्रामीण विकास मंत्रालया'ने (MoRD) एप्रिल २०२३ मध्ये सुरू केले.
२. उद्दिष्ट: दीनदयाळ अंत्योदय योजना - राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियानांतर्गत (DAY-NRLM) सर्व पात्र वंचित ग्रामीण महिलांना एकत्र आणून त्यांना 'स्वयंसाहाय्यता गटांशी' (Self Help Groups - SHGs) जोडणे.
३. लक्ष्य: देशातील १० कोटी ग्रामीण महिलांना स्वयंसाहाय्यता गटांच्या कक्षेत आणून त्यांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी व 'लखपती दीदी' (Lakhpati Didi) बनवणे.

म्हणून हे अभियान ग्रामीण विकास मंत्रालयाद्वारे चालवले जाते.

योग्य उत्तर पर्याय B (मार्क रीड / Mark Reed) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. पार्श्वभूमी: २०२३ चे रसायनशास्त्रातील नोबल पारितोषिक 'क्वांटम डॉट्सच्या शोध आणि संश्लेषणासाठी' (Discovery and Synthesis of Quantum Dots) मौंगी बावेंडी, लुईस ब्रूस आणि ॲलेक्सी एकिमोव्ह यांना जाहीर झाल्यामुळे हा विषय अत्यंत चर्चेत आला होता.
२. 'क्वांटम डॉट्स' (Quantum Dots) या संज्ञेची निर्मिती: १९८६/१९८८ मध्ये येल युनिव्हर्सिटीचे अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ 'मार्क रीड' (Dr. Mark Reed) आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी शून्य-मितीय अर्धसंवाहक नॅनोकणांसाठी (Zero-dimensional semiconductor nanostructures) सर्वप्रथम 'Quantum Dots' ही संज्ञा अधिकृतपणे वापरली व रूढ केली.
३. इतर शास्त्रज्ञांचे कार्य:
- ॲलेक्सी एकिमोव्ह आणि ओनुश्चेंको: १९८१ मध्ये काचेच्या मॅट्रिक्समध्ये क्वांटम आकाराचे प्रभाव प्रथम दाखवले.
- लुईस ई. ब्रुस: १९८३ मध्ये द्रवामध्ये मुक्तपणे तरंगणाऱ्या कणांमध्ये क्वांटम प्रभाव सिद्ध केला.

म्हणून 'पुंज कण' (क्वांटम डॉट्स) या शब्दाची निर्मिती मार्क रीड यांनी केली.

योग्य उत्तर पर्याय C (लेट अस ऑल युनायट अँड सेलिब्रेट टुगेदर / Let us all unite and celebrate together) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. आफ्रिकन युनियन (AU): सप्टेंबर २०२३ मध्ये नवी दिल्ली येथे झालेल्या G20 शिखर परिषदेत भारताच्या पुढाकाराने 'आफ्रिकन युनियन'ला G20 चा स्थायी सदस्य बनवण्यात आले, त्यामुळे AU वर प्रश्न विचारण्यात आला.
२. आफ्रिकन युनियनचे अधिकृत गीत (AU Anthem): 'Let Us All Unite and Celebrate Together' (चला आपण सर्वजण एकत्र येऊ आणि साजरा करू या) हे आहे. हे गीत २००२ मध्ये आफ्रिकन युनियनच्या स्थापनेवेळी अधिकृतपणे स्वीकारण्यात आले.
३. इतर पर्यायांचे संदर्भ:
- 'गॉड ब्लेस आफ्रिका' (Nkosi Sikelel' iAfrika): दक्षिण आफ्रिका आणि टांझानियाचे राष्ट्रीय गीत.
- 'ब्लेस्ड बी द लँड ऑफ आफ्रिका': झांबियाचे राष्ट्रीय गीत.
- 'ओड टू जॉय' (Ode to Joy): युरोपियन युनियनचे (EU) अधिकृत राष्ट्रगीत.

म्हणून पर्याय C हे आफ्रिकन युनियनचे गीत आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (फक्त अ, ब, ड / Only a, b, d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मालदीव विषयी तथ्ये):
२०२३-२४ मध्ये मालदीवमध्ये नवीन अध्यक्ष मोहम्मद मुइझ्झू यांची निवड आणि भारत-मालदीव संबंधांमुळे हा देश चर्चेत होता.
१. विधान अ (बरोबर): मालदीवची लोकसंख्या जवळपास पूर्णपणे 'धिवेही' किंवा 'मालदिवीय' (Maldivian) वांशिक गटाची आहे.
२. विधान ब (बरोबर): मालदीवच्या राज्यघटनेनुसार 'सुन्नी इस्लाम' हा देशाचा अधिकृत धर्म आहे आणि गैर-मुस्लिमांना देशाचे नागरिकत्व मिळत नाही.
३. विधान क (चुकीचे): मालदीवची अधिकृत भाषा 'दिवेही' (Dhivehi / Maldivian) ही आहे, अरबी (Arabic) नाही. दिवेही ही इंडो-आर्यन भाषाकुळातील भाषा असून ती ताना (Thaana) लिपीत लिहिली जाते.
४. विधान ड (बरोबर): मालदीवमध्ये अध्यक्षीय शासन प्रणाली (Presidential system) असून राष्ट्रपती (President) हेच राज्याचे आणि सरकारचे प्रमुख असतात.

विधान क चुकीचे असल्याने योग्य पर्याय C (फक्त अ, ब, ड) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (चौथी अनुसूची / Fourth Schedule) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. संविधानाची चौथी अनुसूची (Fourth Schedule - अनुच्छेद ४(१) आणि ८०(२)): प्रत्येक घटक राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशासाठी राज्यसभेतील (Council of States) जागांचे वाटप लोकसंख्येच्या प्रमाणानुसार निश्चित करते.
- सद्यस्थितीत सर्वाधिक जागा उत्तर प्रदेश (३१) आणि महाराष्ट्रासाठी १९ जागा आहेत.
२. इतर अनुसूचींचा संदर्भ:
- पहिली अनुसूची: घटक राज्ये, केंद्रशासित प्रदेश आणि त्यांची प्रादेशिक सीमा.
- दुसरी अनुसूची: राष्ट्रपती, राज्यपाल, न्यायाधीश व इतर घटनात्मक पदाधिकाऱ्यांचे वेतन व भत्ते.
- तिसरी अनुसूची: विविध घटनात्मक पदाधिकाऱ्यांच्या शपथेचे नमुने (Oaths & Affirmations).

म्हणून राज्यसभेतील जागा वाटपाची तरतूद चौथ्या अनुसूचीत आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (७३ वी घटनादुरुस्ती / 73rd Amendment) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. ७३ वी घटनादुरुस्ती कायदा, १९९२ (लागू: २४ एप्रिल १९९३): या ऐतिहासिक दुरुस्तीद्वारे राज्यघटनेत 'भाग ९' (Part IX) आणि '११ वी अनुसूची' समाविष्ट करून त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्थेला आणि 'ग्रामसभेला' घटनात्मक दर्जा देण्यात आला.
२. अनुच्छेद २४३-अ (Article 243A): ग्रामसभेची घटनात्मक तरतूद करते. गाव पातळीवर मतदार यादीत नोंदणी असलेल्या सर्व प्रौढ व्यक्तींची मिळून ग्रामसभा बनते. ग्रामसभा ही प्रत्यक्ष लोकशाहीचे (Direct Democracy) मूर्तिमंत रूप आहे.
३. इतर घटनादुरुस्त्यांचा संदर्भ:
- ६१ वी घटनादुरुस्ती (१९८८): मतदानाचे वय २१ वरून १८ वर्षे केले.
- ७१ वी घटनादुरुस्ती (१९९२): कोकणी, मणिपुरी आणि नेपाळी या भाषांचा ८ व्या अनुसूचीत समावेश केला.
- ७४ वी घटनादुरुस्ती (१९९२): नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (नगरपालिका/महानगरपालिका) घटनात्मक दर्जा दिला (भाग ९-A).

म्हणून ग्रामसभेला ७३ व्या घटनादुरुस्तीने संविधानिक दर्जा मिळाला.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ आणि ब दोन्ही / Both A and B) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान अ (बरोबर): भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर आणि २६ जानेवारी १९५० रोजी संविधान लागू झाल्यानंतर, पहिली सार्वत्रिक निवडणूक होईपर्यंत (१९५२) भारताची घटना समितीच (Constituent Assembly) 'तात्पुरती संसद' (Provisional Parliament) म्हणून कार्यरत होती. हे सभागृह 'एकसदनी' (Unicameral) होते, कारण त्यावेळी राज्यसभा अस्तित्वात आलेली नव्हती.
२. विधान ब (बरोबर): भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ८३(१) नुसार राज्यसभेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ '६ वर्षे' असतो (ज्यात दर दोन वर्षांनी एक तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात). अमेरिकन काँग्रेसच्या वरिष्ठ सभागृहाच्या (US Senate) सदस्यांचा (Senators) कार्यकाळ देखील बरोबर '६ वर्षे' असतो (ज्यात दर दोन वर्षांनी एक तृतीयांश सदस्य निवृत्त होतात). त्यामुळे दोघांचा कार्यकाळ समान आहे.

म्हणून विधान अ आणि ब दोन्ही बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (अनुच्छेद २४३ / Article 243) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. राज्यघटनेच्या भाग ९ (पंचायती) ची सुरुवात 'अनुच्छेद २४३' ने होते, ज्याचे शीर्षक 'व्याख्या' (Definitions) हे आहे.
२. अनुच्छेद २४३ मध्ये पंचायत व्यवस्थेशी संबंधित सर्व महत्त्वाच्या संज्ञांच्या व्याख्या दिलेल्या आहेत:
- (a) जिल्हा (District)
- (b) ग्रामसभा (Gram Sabha)
- (c) मध्यवर्ती स्तर (Intermediate level)
- (d) पंचायत (Panchayat)
- (e) पंचायत क्षेत्र (Panchayat area)
- (f) लोकसंख्या (Population)
- (g) गाव (Village).
३. इतर अनुच्छेदांचा संदर्भ:
- अनुच्छेद २४२: सातव्या घटनादुरुस्तीने (१९५६) वगळण्यात आले (कूचबिहार).
- अनुच्छेद २४४: अनुसूचित क्षेत्रे आणि आदिवासी क्षेत्रांचे प्रशासन (पाचवी व सहावी अनुसूची).
- अनुच्छेद २४५: संसदेने आणि राज्य विधानमंडळांनी केलेल्या कायद्यांची व्याप्ती.

म्हणून या व्याख्या अनुच्छेद २४३ मध्ये दिलेल्या आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय A (फक्त a / Only a) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (८ वी अनुसूची व भाषिक घटनादुरुस्त्या):
१. विधान a (बरोबर): मूळ संविधानाच्या ८ व्या अनुसूचीत १४ भाषा होत्या. विविध दुरुस्त्यांद्वारे ८ भाषांची भर पडून सद्यस्थितीत एकूण '२२ अधिकृत भाषा' समाविष्ट आहेत.
२. विधान b (चुकीचे): ८ व्या अनुसूचीतील भाषांचा समावेश खालील दुरुस्त्यांनी झाला:
- २१ वी घटनादुरुस्ती (१९६७): सिंधी भाषा समाविष्ट केली (१५ वी भाषा).
- ७१ वी घटनादुरुस्ती (१९९२): 'कोंकणी, मणिपुरी आणि नेपाळी' (KMN) या तीन भाषांचा समावेश केला.
- ९२ वी घटनादुरुस्ती (२००३): 'बोडो, डोग्री, मैथिली आणि संथाली' (BDMS) या चार भाषांचा समावेश केला.
विधानात कोंकणी व नेपाळी ९२ व्या दुरुस्तीने समाविष्ट केल्याचे म्हटले आहे, जे चुकीचे आहे (त्या ७१ व्या दुरुस्तीने समाविष्ट झाल्या होत्या).

म्हणून केवळ विधान a योग्य आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (अनुच्छेद ४० / Article 40) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ४ मधील 'राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे' (Directive Principles of State Policy - DPSP) अंतर्गत 'अनुच्छेद ४०' (Article 40) हे गांधीवादी तत्त्व (Gandhian Principle) म्हणून समाविष्ट आहे.
२. अनुच्छेद ४० चे शब्द: "ग्रामपंचायतींचे संघटन - राज्य हे ग्रामपंचायतींचे संघटन करण्यासाठी पावले उचलेल आणि त्यांना स्वशासनाचे घटक म्हणून कार्य करण्यास सक्षम करण्यासाठी आवश्यक ते अधिकार व प्राधिकार प्रदान करेल."
३. इतर अनुच्छेदांचा संदर्भ:
- अनुच्छेद ३९: उपजीविकेचे साधन, संपत्तीचे केंद्रीकरण रोखणे आणि स्त्री-पुरुषांना समान कामासाठी समान वेतन.
- अनुच्छेद ४१: कामाचा, शिक्षणाचा आणि विशिष्ट परिस्थितीत सार्वजनिक साहाय्य मिळवण्याचा हक्क.
- अनुच्छेद ४२: कामाची न्याय्य व मानवी परिस्थिती आणि प्रसूती साहाय्य.

म्हणून ग्रामपंचायतीचे संघटन अनुच्छेद ४० मध्ये आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (भाषा समस्या / Language issues) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. पार्श्वभूमी: घटना समितीमध्ये (Constituent Assembly) स्वतंत्र भारताच्या राष्ट्रभाषेबाबत (National Language / Official Language) हिंदी समर्थक आणि अ-हिंदी भाषक (विशेषतः दक्षिण भारतीय सदस्य) यांच्यात अत्यंत तीव्र वाद निर्माण झाला होता.
२. सूत्र: हा भाषिक तिढा सोडवण्यासाठी के. एम. मुन्शी (K.M. Munshi) आणि एन. गोपाळस्वामी अय्यंगार (N. Gopalaswami Ayyangar) यांनी सप्टेंबर १९४९ मध्ये एक ऐतिहासिक सर्वसमावेशक तोडगा तयार केला, ज्याला 'मुन्शी-अय्यंगार सूत्र' (Munshi-Ayyangar Formula) म्हटले जाते.
३. या सूत्रातील मुख्य शिफारशी:
- देवनागरी लिपीतील हिंदी ही संघराज्याची 'अधिकृत भाषा' (राजभाषा) असेल (राष्ट्रभाषा नव्हे).
- आंतरराष्ट्रीय अंकांचा वापर केला जाईल.
- संविधानाच्या प्रारंभापासून १५ वर्षे (१९५० ते १९६५) सर्व सरकारी कामांसाठी इंग्रजी भाषेचा वापर सुरू राहील.
- हेच सूत्र पुढे संविधानाच्या भाग १७ मध्ये 'कलम ३४३' म्हणून स्वीकारले गेले.

म्हणून मुन्शी-अय्यंगार सूत्र हे 'भाषा समस्या' सोडवण्याशी संबंधित आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अनुच्छेद 324 / Article 324) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय राज्यघटनेच्या भाग १५ (निवडणुका - अनुच्छेद ३२४ ते ३२९) मधील 'अनुच्छेद ३२४' अन्वये भारतीय निवडणूक आयोगाची (Election Commission of India - ECI) तरतूद करण्यात आली आहे.
२. अनुच्छेद ३२४(१) नुसार: संसदेच्या (लोकसभा व राज्यसभा), प्रत्येक राज्याच्या विधानमंडळाच्या (विधानसभा व विधानपरिषद), तसेच भारताचे राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती यांच्या निवडणुकांच्या मतदार याद्या तयार करण्याचे आणि निवडणुकांचे संचालन, अधीक्षण, निर्देशन व नियंत्रण करण्याचे सर्व अधिकार निवडणूक आयोगाकडे निहित आहेत.
३. इतर अनुच्छेदांचा संदर्भ:
- अनुच्छेद ३६८: राज्यघटनेत दुरुस्ती करण्याचा संसदेचा अधिकार आणि कार्यपद्धती (भाग २०).
- अनुच्छेद २५६: केंद्राचे राज्यांना निर्देश देण्याचे अधिकार (प्रशासकीय संबंध).
- अनुच्छेद १५०: संघराज्याच्या आणि राज्यांच्या लेख्यांचे (Accounts) स्वरूप.

म्हणून निवडणूक आयोगाची तरतूद अनुच्छेद ३२४ मध्ये आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (व्ही. एस. रमादेवी / V. S. Ramadevi) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. व्ही. एस. रमादेवी (V. S. Ramadevi - १५ जानेवारी १९३४ ते १२ जून २०१३) या भारताच्या 'पहिल्या (आणि आतापर्यंतच्या एकमेव) महिला मुख्य निवडणूक आयुक्त' (Chief Election Commissioner - CEC) होत्या.
२. त्यांनी २६ नोव्हेंबर १९९० ते ११ डिसेंबर १९९० या कालावधीत भारताच्या ९ व्या मुख्य निवडणूक आयुक्त म्हणून कार्यभार सांभाळला होता. त्यांच्या नंतर टी. एन. शेषन मुख्य निवडणूक आयुक्त बनले.
३. त्या भारताच्या विधी आयोगाच्या पहिल्या महिला सचिव आणि राज्यसभेच्या पहिल्या महिला महासचिव (१९९३ ते १९९७) देखील होत्या.
४. त्यांनी पुढे हिमाचल प्रदेश (१९९७-१९९९) आणि कर्नाटकच्या राज्यपाल (१९९९-२००२) म्हणूनही सेवा बजावली.

म्हणून भारताच्या पहिल्या महिला मुख्य निवडणूक आयुक्त व्ही. एस. रमादेवी आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (अनुच्छेद १६८ / Article 168) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ६ मधील प्रकरण ३ (राज्य विधानमंडळ - अनुच्छेद १६८ ते २१२) हे राज्यांच्या विधीमंडळांशी संबंधित आहे.
२. अनुच्छेद १६८ (Article 168) चे शीर्षक: 'राज्यांमधील विधीमंडळांची रचना' (Constitution of Legislatures in States).
या कलमानुसार: प्रत्येक राज्यासाठी एक विधानमंडळ असेल, ज्यामध्ये राज्यपाल आणि दोन सभागृहे (विधानसभा व विधानपरिषद) किंवा एका सभागृहाचा (केवळ विधानसभा) समावेश असेल.
३. इतर अनुच्छेदांचा संदर्भ:
- अनुच्छेद २२: अटक व स्थानबद्धतेपासून संरक्षण (मूलभूत हक्क - भाग ३).
- अनुच्छेद २५: धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क (मूलभूत हक्क - भाग ३).
- अनुच्छेद ३८०: संविधानातून वगळण्यात आलेले संक्रमणकालीन कलम.

म्हणून राज्य विधीमंडळाशी संबंधित कलम अनुच्छेद १६८ आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (राज्यपाल / Governor) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. अनुच्छेद १६५ (Article 165): प्रत्येक राज्यासाठी एका महाधिवक्त्याची (Advocate General for the State) तरतूद करतो. महाधिवक्ता हा राज्यातील सर्वोच्च कायदा अधिकारी (Highest Law Officer of the State) असतो.
२. नियुक्ती: अनुच्छेद १६५(१) नुसार राज्याच्या महाधिवक्त्याची नियुक्ती 'राज्याचे राज्यपाल' (Governor) करतात. ही नियुक्ती मुख्यमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखालील राज्य मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार केली जाते.
३. पात्रता: उच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होण्यास पात्र असणारी व्यक्तीच महाधिवक्ता म्हणून नियुक्त केली जाऊ शकते.
४. कार्यकाळ: संविधानाने महाधिवक्त्याचा कार्यकाळ निश्चित केलेला नाही, तो राज्यपालांची मर्जी असेपर्यंत (Pleasure of the Governor) आपल्या पदावर राहतो.

म्हणून महाधिवक्त्याची नियुक्ती करण्याचा अधिकार राज्यपालांना आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (आंध्र प्रदेश, बिहार, कर्नाटक, महाराष्ट्र, तेलंगणा, उत्तर प्रदेश) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (द्विगृही विधानमंडळे असणारी राज्ये):
१. द्विगृही विधीमंडळ (Bicameral Legislature) म्हणजे ज्या राज्यात विधानसभा (Legislative Assembly) आणि विधानपरिषद (Legislative Council) ही दोन्ही सभागृहे अस्तित्वात असतात.
२. सद्यस्थितीत भारतातील २८ राज्यांपैकी केवळ खालील '६ राज्यांमध्ये' द्विगृही विधीमंडळ कार्यरत आहे:
१. आंध्र प्रदेश (Andhra Pradesh)
२. बिहार (Bihar)
३. कर्नाटक (Karnataka)
४. महाराष्ट्र (Maharashtra)
५. तेलंगणा (Telangana)
६. उत्तर प्रदेश (Uttar Pradesh)
(लक्षात ठेवण्याची युक्ती: KUMBAT -> Karnataka, UP, Maharashtra, Bihar, Andhra Pradesh, Telangana).
३. जम्मू आणि काश्मीरमध्ये २०१९ पूर्वी विधानपरिषद होती, परंतु केंद्रशासित प्रदेश झाल्यानंतर ती रद्द झाली.

म्हणून अचूक पर्याय D आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (राज्यपाल / Governor) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. अनुच्छेद १५४(१) [Article 154(1)]: स्पष्टपणे नमूद करतो की, "राज्याचे सर्व कार्यकारी अधिकार हे राज्यपालांच्या ठायी निहित असतील आणि ते या संविधानानुसार स्वतः किंवा आपल्या हाताखालील अधिकाऱ्यांमार्फत त्या अधिकारांचा वापर करतील."
२. घटनात्मक स्थिती: ज्याप्रमाणे केंद्रात कलम ५३ अन्वये सर्व कार्यकारी अधिकार राष्ट्रपतींच्या ठायी असतात, त्याचप्रमाणे राज्यात कलम १५४ अन्वये सर्व कार्यकारी अधिकार राज्यपाल यांच्या ठायी असतात.
३. राज्यपाल हे राज्याचे 'घटनात्मक प्रमुख' (De jure head) असतात, तर मुख्यमंत्री हे 'वास्तविक प्रमुख' (De facto head) असतात. परंतु संविधानाने सर्व अधिकार अधिकृतपणे राज्यपालांकडेच सोपवले आहेत.

म्हणून कलम १५४ नुसार कार्यकारी अधिकार राज्यपालांकडे सोपविलेले आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय D (राज्याचे राज्यपाल / The Governor of State) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ६, प्रकरण ६ (दुय्यम न्यायालये) मधील 'अनुच्छेद २३३(१)' नुसार: कोणत्याही राज्यातील जिल्हा न्यायाधीशांची नियुक्ती (Appointment), पदस्थापना (Posting) आणि पदोन्नती (Promotion) ही त्या राज्याच्या उच्च न्यायालयाशी सल्लामसलत करून 'राज्याच्या राज्यपालांद्वारे' केली जाते.
२. पात्रता (अनुच्छेद २३३(२)): जो व्यक्ती आधीपासून संघराज्याच्या किंवा राज्याच्या सेवेत नसेल, अशा व्यक्तीने किमान ७ वर्षे वकील (Advocate) म्हणून काम केलेले असणे आवश्यक असते आणि उच्च न्यायालयाने त्याच्या नियुक्तीची शिफारस केलेली असणे आवश्यक असते.
३. जिल्हा न्यायालयातील न्यायाधीशांवर प्रशासकीय नियंत्रण (अनुच्छेद २३५) उच्च न्यायालयाचे असते, परंतु नियुक्तीचे आदेश प्रत्यक्ष राज्यपालांच्या स्वाक्षरीने निघतात.

म्हणून जिल्हा न्यायाधीशांची नियुक्ती राज्याचे राज्यपाल करतात.

योग्य उत्तर पर्याय A (अनुच्छेद २१५ / Article 215) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. अनुच्छेद २१५ (Article 215) चे शब्द: "प्रत्येक उच्च न्यायालय हे 'अभिलेख न्यायालय' (Court of Record) असेल आणि त्याला अशा न्यायालयाचे सर्व अधिकार असतील, ज्यामध्ये स्वतःच्या अवमानाबद्दल (Contempt of Court) शिक्षा देण्याच्या अधिकाराचा समावेश असेल."
२. 'अभिलेख न्यायालय' (Court of Record) म्हणजे काय?
- १. उच्च न्यायालयाचे सर्व निर्णय, निकाल व कामकाज कायमस्वरूपी नोंदवून पुरावा म्हणून जतन केले जातात. कनिष्ठ न्यायालयांमध्ये त्यांच्या निर्णयांना कायदेशीर दाखला (Precedent) म्हणून सर्वमान्य स्थान असते, ज्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जाऊ शकत नाही.
- २. उच्च न्यायालयाला स्वतःचा अवमान केल्याबद्दल कोणत्याही व्यक्तीला दंड किंवा तुरुंगवासाची शिक्षा देण्याचा अधिकार असतो.
३. सर्वोच्च न्यायालयासाठी हेच कलम 'अनुच्छेद १२९' आहे.
४. इतर अनुच्छेदांचा संदर्भ:
- अनुच्छेद २१६: उच्च न्यायालयांची रचना.
- अनुच्छेद २१७: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती आणि पदाच्या शर्ती.
- अनुच्छेद २१८: सर्वोच्च न्यायालयाशी संबंधित काही तरतुदी उच्च न्यायालयांना लागू करणे.

म्हणून उच्च न्यायालय हे अभिलेख न्यायालय असेल ही तरतूद अनुच्छेद २१५ मध्ये आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ-iii, ब-i, क-iv, ड-ii) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (शैवाळांचे वर्गीकरण व उदाहरणे):
१. क्लोरोफायसी (Chlorophyceae / हिरवे शैवाळ): यात क्लोरोफिल a आणि b प्रमुख रंगद्रव्य असते. उदाहरण: स्पायरोगायरा (Spirogyra), व्हॉल्व्हॉक्स, क्लॅमिडोमोनास -> (iii).
२. फिओफायसी (Phaeophyceae / तपकिरी शैवाळ): यात फ्युकोझॅन्थिन (Fucoxanthin) हे तपकिरी रंगद्रव्य प्रामुख्याने असते. उदाहरण: सरगॅसम (Sargassum), लॅमिनारिया, फ्युकस -> (i).
३. रोडोफायसी (Rhodophyceae / लाल शैवाळ): यात आर-फायकोइरिथ्रिन (r-phycoerythrin) हे लाल रंगद्रव्य असते. उदाहरण: पॉलिसायफोनिया (Polysiphonia), जिलेडियम, ग्रेसिलेरिया -> (iv).
४. झॅन्थोफायसी (Xanthophyceae / पिवळसर-हिरवे शैवाळ): यात पिवळसर कॅरोटीनॉइड्स जास्त असतात. उदाहरण: बॉट्रीडियम (Botrydium), व्हॉचेरिया -> (ii).

योग्य जुळणी: अ-iii, ब-i, क-iv, ड-ii. म्हणून पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (इथिलिन / Ethylene) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (वनस्पती संप्रेरके व त्यांची कार्ये):
१. इथिलिन (Ethylene - C₂H₄): हे वनस्पतींमधील एकमेव 'वायूरूप संप्रेरक' (Gaseous hormone) आहे. हे फळे पिकण्यास (Fruit ripening) थेट कारणीभूत असते. यामुळे फळातील स्टार्चचे साखरेत रूपांतर होते, फळांची साल मऊ होते आणि फळांना विशिष्ट सुगंध प्राप्त होतो.
२. इतर संप्रेरकांची कार्ये:
- ऑक्सिन (Auxin): वनस्पतींच्या अग्रभागाची वाढ, पेशींचे दीर्घीकरण (Cell elongation) आणि अग्र प्रभाविता (Apical dominance).
- जिबरेलिन (Gibberellin): खोडाची लांबी वाढवणे (Bolting), बियांची सुप्तावस्था मोडणे.
- सायटोकायनीन (Cytokinin): पेशी विभाजन (Cell division) गतिमान करणे आणि पानांचे वृद्धत्व लांबवणे.
- ॲबसिसिक ॲसिड (ABA): ताण संप्रेरक (Stress hormone), वाढ रोखणे आणि पाने गळणे.

म्हणून फळ पिकवणारे संप्रेरक 'इथिलिन' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ-iii, ब-iv, क-ii, ड-i) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (वनस्पती रोग व बुरशीजन्य रोगकारक):
१. गव्हाची सुटी काजळी (Loose smut of wheat): हा रोग 'उस्टीलॅगो' बुरशीमुळे होतो (Ustilago segetum var. tritici). यात गव्हाच्या लोंब्यांमध्ये काळी काजळीसारखी भुकटी तयार होते -> (iii).
२. गव्हाचा खोडावरील काळा तांबेरा (Black stem rust of wheat): हा रोग 'पक्सीनिया ग्रॅमीनिस' (Puccinia graminis f. sp. tritici) या परजीवी बुरशीमुळे होतो -> (iv).
३. भुईमुगाच्या पानावरील टिक्का रोग (Tikka disease of groundnut): हा रोग 'सरकोस्पोरीडियम परसोनॅटम' (Cercosporidium personatum / Cercospora personata) बुरशीमुळे पानांवर काळे-तपकिरी ठिपके पडून होतो -> (ii).
४. हळदीच्या पानावरील ठिपका (Leaf spot of turmeric): हा रोग 'टॅफ्रीना मॅक्युलान्स' (Taphrina maculans) बुरशीच्या संसर्गामुळे होतो -> (i).

योग्य जुळणी: अ-iii, ब-iv, क-ii, ड-i. म्हणून पर्याय C अचूक आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (बी.सी.जी. / BCG) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (लसीकरणाचे मार्ग / Routes of Vaccination):
१. बी.सी.जी. लस (Bacillus Calmette-Guérin - BCG):
- ही लस बालकांना क्षयरोगापासून (Tuberculosis) संरक्षणासाठी जन्मानंतर लगेच किंवा पहिल्या महिन्यात दिली जाते.
- देण्याचा मार्ग: ही लस डाव्या दंडाच्या वरच्या भागावर 'त्वचेच्या थरामध्ये' (इन्ट्राडर्मल / Intradermal - ID) ०.०५ ते ०.१ मिली या अत्यंत सूक्ष्म प्रमाणात दिली जाते. यामुळे त्वचेवर वैशिष्ट्यपूर्ण कायमचा वण (Scar) तयार होतो.
२. इतर लसींचे मार्ग:
- टी.टी. (Tetanus Toxoid): स्नायूमध्ये दिली जाते (इन्ट्रा-मस्क्युलर / Intramuscular - IM).
- जपानी एन्सेफेलाइटिस (Japanese Encephalitis): त्वचेच्या खाली दिली जाते (सबक्युकटेनियस / Subcutaneous - SC).
- पीत ज्वर (Yellow fever): त्वचेच्या खाली दिली जाते (सबक्युकटेनियस / Subcutaneous - SC).

म्हणून त्वचेच्या थरामध्ये दिली जाणारी लस बी.सी.जी. आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (पिवळी पिशवी / Yellow bag) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (बायोमेडिकल कचरा व्यवस्थापन नियम २०१६ नुसार रंगसंकेत):
रुग्णालयांतील जैव-वैद्यकीय कचरा वर्गीकरणाचे रंगसंकेत खालीलप्रमाणे आहेत:
१. पिवळी पिशवी (Yellow Bag):
- कचऱ्याचा प्रकार: मानवी शारीरिक कचरा (Human anatomical waste - अवयव, ऊती, गर्भ, वार), प्राण्यांचे अवशेष, रक्तात भिजलेले कापूस-बँडेज, कालबाह्य झालेली औषधे.
- विल्हेवाट: भस्मीकरण (Incineration) किंवा खोल जमिनीत पुरणे (Deep burial).
२. लाल पिशवी (Red Bag):
- दूषित पुनर्वापरयोग्य प्लास्टिक कचरा (नळ्या, सलाईन बाटल्या, कॅथेटर, आय.व्ही. सेट्स, विनासुईचे सिरिंज).
- विल्हेवाट: ऑटोक्लेव्हिंग/मायक्रोवेव्हिंग आणि तुकडे करणे (Shredding).
३. पांढरी पारदर्शक पेटी/डबा (White Translucent Container):
- धातूचा टोकदार कचरा (सुया, ब्लेड, स्कॅल्पल).
४. निळा डबा/कार्डबोर्ड बॉक्स (Blue Box):
- काचेचा कचरा (औषधांच्या बाटल्या, काचेच्या स्लाइड्स) आणि शरीरातील धातूचे रोपण (Implants).

म्हणून मानवी शारीरिक कचऱ्यासाठी 'पिवळी पिशवी' वापरली जाते.

योग्य उत्तर पर्याय C (क्वाशिओरकोर / Kwashiorkor) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (प्रथिन-उर्जेची कुपोषणजन्य विकृती / PEM):
१. क्वाशिओरकोर (Kwashiorkor): आहारात ऊर्जेचे प्रमाण (कॅलरी) पुरेसे असूनही केवळ 'प्रथिनांची' (Protein) तीव्र कमतरता निर्माण झाल्यास १ ते ५ वर्षे वयोगटातील बालकांमध्ये हा आजार होतो.
- प्रमुख लक्षणे: शरीरावर विशेषतः पाय आणि पोटावर सूज येणे (Edema / 'पॉट बेली'), स्नायूंचा क्षय होणे, केस विरळ व लालसर-तपकिरी होणे, त्वचा कोरडी व खवलेयुक्त होणे आणि यकृतात चरबी साचणे (Fatty liver).
२. दुसरा आजार - मलबद्धता/मरास्मस (Marasmus): प्रथिने आणि एकूण कॅलरी या दोघांच्याही अभावामुळे संपूर्ण शरीर हाडांचा सापळा बनते (यात सूज येत नाही).
३. इतर पर्यायांचे संदर्भ:
- वातरोग (Arthritis): सांध्यांची जळजळ/सूज (युरिक ॲसिड साचल्याने किंवा प्रतिकारशक्तीच्या दोषाने).
- मधुमेह (Diabetes): इन्सुलिनच्या अभावाने रक्तातील शर्करा वाढणे.
- पार्किन्सन्स (Parkinson's): मेंदूतील डोपामाइन तयार करणाऱ्या चेतापेशी नष्ट झाल्याने होणारा कंपवात.

म्हणून प्रथिनांच्या कमतरतेमुळे होणारा आजार 'क्वाशिओरकोर' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (अ, क आणि ड / a, c and d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (सस्तन प्राणी वर्गाची वैशिष्ट्ये - Class Mammalia):
१. विधान अ (बरोबर): सर्व सस्तन प्राण्यांच्या शरीरावर बाह्य आवरण म्हणून 'केस' (Hair/Fur) असतात, जे शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतात.
२. विधान ब (चुकीचे): सस्तन प्राण्यांचे हृदय हे 'चार कप्प्यांचे' (Four-chambered heart - २ अलिंद व २ निलय) असते, तीन कप्प्यांचे नसते. तीन कप्प्यांचे हृदय उभयचर (Amphibians) आणि सरपटणाऱ्या (Reptiles) प्राण्यांमध्ये असते.
३. विधान क (बरोबर): सस्तन प्राण्यांच्या मादीमध्ये पिलांच्या पोषणासाठी दूध स्रवणाऱ्या 'स्तनग्रंथी' (Mammary glands) उपस्थित असतात (यावरूनच या वर्गाला सस्तन नाव पडले आहे).
४. विधान ड (बरोबर): बहुतेक सस्तन प्राणी पिल्लांना जन्म देतात (Viviparous), परंतु आदिम सस्तन प्राणी जसे की 'प्लॅटिपस' (Duck-billed Platypus) आणि 'एकिडना' (Spiny Anteater) हे सस्तन असूनही 'अंडी घालतात' (Oviparous / Monotremes).

म्हणून अ, क आणि ड ही विधाने बरोबर आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय C (अ, क आणि ड / a, c and d) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (मत्स्य वर्ग - Class Pisces ची लक्षणे):
१. विधान अ (बरोबर): मासे हे पूर्णपणे जलीय (Completely aquatic - गोड्या किंवा खाऱ्या पाण्यात) अधिवासात जगण्यासाठी अनुकूलित झालेले असतात (श्वसनासाठी कल्ले आणि पोहण्यासाठी पर असतात).
२. विधान ब (चुकीचे): माशांचे हृदय हे केवळ 'दोन कप्प्यांचे' (Two-chambered heart - एक अलिंद आणि एक निलय) असते. याला 'व्हेनस हृदय' (Venous heart) म्हणतात, कारण यात नेहमी केवळ अशुद्ध रक्तच वाहते. माशांमध्ये तीन कप्प्यांचे हृदय नसते.
३. विधान क (बरोबर): मासे हे 'शीतरक्ताचे' (Poikilothermic / Cold-blooded) प्राणी आहेत, म्हणजेच त्यांच्या शरीराचे तापमान सभोवतालच्या पाण्याच्या तापमानानुसार बदलते.
४. विधान ड (बरोबर): त्यांच्या शरीराचे रक्षण करण्यासाठी त्वचेवर बाह्यकंकाल म्हणून खवले (Dermal scales - प्लेकॉईड, सायक्लॉइड किंवा टिनॉइड) असतात.

विधान ब चुकीचे असल्याने अचूक पर्याय C (अ, क आणि ड) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय B (हिप्नोटोक्सिन / Hypnotoxin) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. हायड्रा (Hydra) हा सिलेंटेराटा / निडारिया (Cnidaria) या संघातील गोड्या पाण्यात राहणारा सूक्ष्म बहुपेशीय जलचर प्राणी आहे.
२. हायड्राच्या स्पर्शिकांवर (Tentacles) आणि शरीरावर 'नेमॅटोब्लास्ट' (Nematoblast) किंवा 'नायडोब्लास्ट' (Cnidoblast) नावाच्या विशेष दंशपेशी असतात.
३. या दंशपेशींच्या पोकळीत 'नेमॅटोसिस्ट' (Nematocyst) असते, ज्यामध्ये 'हिप्नोटोक्सिन' (Hypnotoxin) नावाचे अत्यंत विषारी रासायनिक द्रव भरलेले असते.
४. रचना आणि कार्य: हिप्नोटोक्सिन हे प्रथिने आणि फिनॉल्सचे (Proteins + Phenols) मिश्रण असते. हायड्रा भक्ष्याची शिकार करताना किंवा स्वसंरक्षणासाठी हे विष भक्ष्याच्या शरीरात टोचून त्याला तात्काळ अर्धांगवायू (Paralyze) करतो.
५. इतर पर्यायांचे संदर्भ:
- ग्लुटाथिओन (Glutathione): मानवी पेशींमधील एक महत्त्वाचा अँटिऑक्सिडंट.
- मॅलेथिऑन (Malathion): रासायनिक कीटकनाशक (Organophosphate insecticide).

म्हणून हायड्राच्या नेमॅटोब्लास्टमधील विष 'हिप्नोटोक्सिन' आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (Cu/Sn / तांबे आणि कथील) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (महत्त्वाचे मिश्रधातू व त्यांचे घटक):
१. ब्रॉन्झ किंवा कांस्य (Bronze): हा प्रामुख्याने तांबे (Copper - Cu, सुमारे ८८% ते ९०%) आणि कथील (Tin - Sn, सुमारे १०% ते १२%) यांचा मिश्रधातू आहे. हे नाणी, पदके, मूर्ती आणि जहाजांचे सुटे भाग बनवण्यासाठी वापरले जाते.
२. इतर महत्त्वाचे मिश्रधातू:
- पितळ (Brass): तांबे आणि जस्त (Cu + Zn) -> पर्याय B.
- क्युप्रोनिकेल (Cupronickel): तांबे आणि निकेल (Cu + Ni) -> पर्याय D.
- जर्मन सिल्व्हर (German Silver): तांबे + जस्त + निकेल (Cu + Zn + Ni).
- गन मेटल (Gun Metal): तांबे + कथील + जस्त (Cu + Sn + Zn).
- सोल्डर (Solder): शिसे आणि कथील (Pb + Sn).

म्हणून ब्रॉन्झ हा Cu/Sn चा मिश्रधातू आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (उत्प्रेरक / Catalyst) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. झिओलाईट्स (Zeolites): ही सूक्ष्म सच्छिद्र (Microporous) त्रिमितीय रचना असणारी स्फटिकमय हायड्रेटेड ॲल्युमिनोसिलिकेट्स (Aluminosilicates) खनिजे आहेत.
२. रासायनिक उद्योगातील उपयोग: झिओलाईट्सचा उपयोग प्रामुख्याने 'आकार-निवडक उत्प्रेरक' (Shape-selective catalysts) आणि रेण्वीय चाळणी (Molecular sieves) म्हणून केला जातो.
- उदाहरण: ZSM-5 हा सिंथेटिक झिओलाईट पेट्रोकेमिकल उद्योगात अल्कोहोलचे थेट गॅसोलीनमध्ये (पेट्रोल) रूपांतर करण्यासाठी आणि हायड्रोकार्बनच्या कॅटॅलिटिक क्रॅकिंगसाठी (Catalytic cracking) मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.
३. इतर उपयोग: कठीण पाणी मऊ करण्यासाठी (Water softening) आयन-विनिमयक (Ion-exchanger) म्हणूनही झिओलाईटचा उपयोग होतो.

म्हणून रासायनिक उद्योगामध्ये झिओलाईटचा मुख्य उपयोग 'उत्प्रेरक' म्हणून होतो.

योग्य उत्तर पर्याय C (४ ग्रॅम / 4 gram) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (स्टोइकिओमेट्री / Stoichiometry):
१. फॉर्मल्डिहाइडचे रासायनिक सूत्र: HCHO (किंवा CH₂O).
- १ रेणू फॉर्मल्डिहाइडमध्ये हायड्रोजनचे २ अणू (२ H) असतात.

२. मोल संकल्पनेनुसार:
- १ मोल HCHO मध्ये २ मोल हायड्रोजन अणू (H) असतात (किंवा १ मोल H₂ वायू).
- म्हणून, २ मोल HCHO मध्ये:
हायड्रोजन अणूंचे मोल = २ × २ = ४ मोल हायड्रोजन अणू (H) मिळतील (किंवा २ मोल H₂ वायू).

३. वस्तुमान काढू:
- १ मोल हायड्रोजन अणूचे (H) वस्तुमान = १ ग्रॅम.
- ४ मोल हायड्रोजन अणूंचे वस्तुमान = ४ × १ ग्रॅम = ४ ग्रॅम (4 g).
(किंवा H₂ वायू रूपात मोजल्यास: २ मोल H₂ × २ ग्रॅम/मोल = ४ ग्रॅम).

म्हणून १००% पुनर्प्राप्ती झाल्यास २ मोल फॉर्मल्डिहाइडपासून एकूण ४ ग्रॅम हायड्रोजन मिळू शकेल.

योग्य उत्तर पर्याय B (बरोबर, बरोबर, चूक / True, True, False) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण:
१. विधान i (बरोबर): सोलर फोटोव्होल्टेइक (Solar Photovoltaic - PV) तंत्रज्ञानामध्ये सिलिकॉन सोलर सेल्स प्रकाशविद्युत परिणामाचा (Photovoltaic effect) वापर करून सूर्यप्रकाशाचे थेट डीसी (DC) विद्युत ऊर्जेमध्ये रूपांतर करतात.
२. विधान ii (बरोबर): सोलर थर्मल (Solar Thermal) तंत्रज्ञानामध्ये सौर संग्राहकांद्वारे (Solar collectors/mirrors) सूर्यकिरण एकाग्र करून सौर ऊर्जेचे उष्णता ऊर्जेत (Heat energy) रूपांतर केले जाते, ज्याचा वापर पाणी गरम करण्यासाठी किंवा वाफेद्वारे टर्बाइन फिरवून वीज निर्मितीसाठी होतो.
३. विधान iii (चूक): जैविक पदार्थांमध्ये (Biomass) केवळ नायट्रोजन नसतो, तर त्यात प्रामुख्याने कार्बन (C), हायड्रोजन (H), ऑक्सिजन (O) हे मुख्य घटक असतात आणि त्यासोबत अल्प प्रमाणात नायट्रोजन (N), फॉस्फरस आणि सल्फर असतात. विधानात 'फक्त नायट्रोजन असतो' म्हटले असल्याने ते चुकीचे आहे.

म्हणून अचूक क्रम 'बरोबर, बरोबर, चूक' (पर्याय B) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (अनुतरंग / Longitudinal) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (तरंगांचे भौतिकशास्त्र):
१. अनुतरंग (Longitudinal waves): ज्या तरंगांमध्ये माध्यमाच्या कणांचे कंपन हे तरंग प्रसरणाच्या दिशेला समांतर (Parallel) असते, त्यांना अनुतरंग म्हणतात. यात संपीडन (Compression) आणि विरलन (Rarefaction) निर्माण होते.
२. द्रवाचा गुणधर्म: द्रवांमध्ये (Liquids) आणि वायूंमध्ये केवळ 'आकारमान प्रत्यास्थता' (Bulk Modulus / Volume Elasticity) असते, परंतु 'अपरूपण प्रत्यास्थता' (Shear Modulus / Rigidity) नसते. त्यामुळे द्रवाच्या अंतर्गत भागात अवतरंग (Transverse waves) निर्माण होऊ शकत नाहीत.
३. जेव्हा सिलिंडरमधील दट्ट्या (Piston) पुढे-मागे हलवला जातो, तेव्हा द्रवाचे थर आकुंचन आणि प्रसरण पावतात (संपीडन व विरलन). यामुळे द्रवाच्या स्तंभात केवळ आणि केवळ 'अनुतरंग' (Longitudinal waves) निर्माण होतात.

म्हणून अचूक उत्तर पर्याय A (अनुतरंग) आहे.

योग्य उत्तर पर्याय D (400 नॅनोमीटर ते 700 नॅनोमीटर / 400 nm to 700 nm) आहे.

सविस्तर स्पष्टीकरण (विद्युतचुंबकीय वर्णपट / Electromagnetic Spectrum):
१. मानवी डोळ्यांना संवेदनशील असणारा विद्युतचुंबकीय लहरींचा पट्टा म्हणजेच 'दृश्य प्रकाश' (Visible Light) होय.
२. दृश्य प्रकाशाची तरंगलांबी साधारणपणे ४०० नॅनोमीटर (जांभळा रंग) ते ७०० नॅनोमीटर (तांबडा रंग) इतकी असते (किंवा ४००० Å ते ७००० Å / ४ × १०⁻⁷ मी ते ७ × १०⁻⁷ मी).
३. विद्युतचुंबकीय वर्णपटातील इतर पट्टे:
- गॅमा किरण: < ०.०१ nm
- क्ष-किरण (X-rays): ०.०१ nm ते १० nm
- अतिनील किरण (UV rays): १० nm ते ४०० nm
- दृश्य प्रकाश (Visible light): ४०० nm ते ७०० nm
- अवरक्त किरण (Infrared): ७०० nm ते १ mm
- सूक्ष्मतरंग (Microwaves): १ mm ते १ मीटर
- रेडिओ तरंग: १ मीटर पेक्षा जास्त.

म्हणून दृश्य प्रकाशाची व्याप्ती ४०० नॅनोमीटर ते ७०० नॅनोमीटर आहे.

योग्य उत्तर पर्याय C (275) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. समजा, स्थानक A वर गाडीत चढलेले एकूण प्रवासी = x.

२. स्थानक B वरील स्थिती:
- ५०% प्रवासी उतरले = ०.५x उतरले, आणि ०.५x शिल्लक राहिले.
- २५ नवीन प्रवासी चढले.
- म्हणून स्थानक B सोडताना गाडीतील एकूण प्रवासी = ०.५x + २५.

३. स्थानक C वरील स्थिती:
- गाडीतील प्रवाशांपैकी ४०% उतरले, म्हणजेच ६०% (०.६०) प्रवासी गाडीत राहिले:
गाडीत राहिलेले प्रवासी = ०.६० × (०.५x + २५) = ०.३x + १५.
- ४० नवीन प्रवासी चढले.
- म्हणून स्थानक C सोडताना गाडीतील एकूण प्रवासी = (०.३x + १५) + ४० = ०.३x + ५५.

४. दिलेल्या माहितीनुसार, आता गाडीतील प्रवासी हे स्थानक A वरील प्रवाशांच्या ४०% आहेत:
०.३x + ५५ = ०.४x
०.४x − ०.३x = ५५
०.१x = ५५
x = ५५ / ०.१ = ५५०.
(स्थानक A वर एकूण ५५० प्रवासी चढले होते).

५. प्रश्न: स्थानक B वर किती प्रवासी उतरले?
स्थानक B वर ५०% प्रवासी उतरले होते:
उतरलेले प्रवासी = ५०% of ५५० = ५५० / २ = २७५ प्रवासी.

म्हणून स्थानक B वर २७५ प्रवासी उतरले.

योग्य उत्तर पर्याय A (4) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (बीजगणितीय नित्यसमीकरण):
१. मूलभूत सूत्र:
a² − b² = (a − b)(a + b)

२. दोन्ही बाजूंची पुनर्रचना:
(a² − b²) / (a − b) = a + b

३. दिलेल्या संख्येत:
a = ३.४९
b = ०.५१

४. किमती सूत्रात ठेवू:
[ (३.४९)² − (०.५१)² ] / (३.४९ − ०.५१)
= [ (३.४९ − ०.५१)(३.४९ + ०.५१) ] / (३.४९ − ०.५१)
= ३.४९ + ०.५१
= ४.०० (अर्थात् ४).

म्हणून अचूक उत्तर ४ आहे.

योग्य उत्तर पर्याय A (24) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक:
१. समजा, समीरने मुळात खरेदी केलेले सफरचंद = n.
एकूण खर्च = रु. ३६०.
एका सफरचंदाची मूळ किंमत = ३६० / n रुपये.

२. सवलतीनंतरची स्थिती:
प्रत्येक सफरचंदावर ३ रुपयांची सूट मिळाली:
नवीन किंमत = (३६० / n) − ३ रुपये.
या नवीन किमतीत तो २५% अधिक सफरचंद खरेदी करतो:
नवीन सफरचंदांची संख्या = n + ०.२५n = १.२५n सफरचंद.

३. समीकरण मांडू:
नवीन सफरचंद संख्या × नवीन किंमत = ३६०
१.२५n × [ (३६० / n) − ३ ] = ३६०
दोन्ही बाजूंना १.२५ ने भागू:
n × [ (३६० / n) − ३ ] = ३६० / १.२५
३६० − ३n = २८८
३n = ३६० − २८८
३n = ७२
n = ७२ / ३ = २४ सफरचंद.

४. पडताळणी:
- मूळ किंमत = ३६० / २४ = ₹ १५ प्रति सफरचंद.
- ₹ ३ सूट मिळाल्यास नवीन किंमत = १५ − ३ = ₹ १२ प्रति सफरचंद.
- ₹ १२ भावाने ३६० रुपयात मिळणारे सफरचंद = ३६० / १२ = ३० सफरचंद.
- वाढ = ३० − २४ = ६ सफरचंद (२४ चे २५% = ६, तंतोतंत जुळते!).

म्हणून समीरने मुळात २४ सफरचंद खरेदी केले होते.

योग्य उत्तर पर्याय B (32) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (अंकगणिती श्रेढी / Arithmetic Progression):
१५० आणि ५०० यांच्या 'मधील' ११ ने भाग जाणाऱ्या संख्या शोधू:
१. १५० नंतर येणारा ११ चा पहिला गुणक:
१५० ÷ ११ = १३.६३...
म्हणून १४ वा गुणक = १४ × ११ = १५४ (पहिली संख्या a = १५४).

२. ५०० च्या आधी येणारा ११ चा शेवटचा गुणक:
५०० ÷ ११ = ४५.४५...
म्हणून ४५ वा गुणक = ४५ × ११ = ४९५ (शेवटची संख्या l = ४९५).

३. एकूण संख्या (n) काढू:
गुणकांचा अनुक्रमांक १४ पासून ४५ पर्यंत आहे:
एकूण संख्या = (शेवटचा गुणक क्रमांक − पहिला गुणक क्रमांक) + १
n = (४५ − १४) + १
n = ३१ + १ = ३२ संख्या.

(किंवा सूत्राने: l = a + (n−१)d => ४९५ = १५४ + (n−१)११ => ३४१ = (n−१)११ => n−१ = ३१ => n = ३२).

म्हणून १५० आणि ५०० दरम्यान ११ ने भाग जाणाऱ्या एकूण ३२ संख्या आहेत.

योग्य उत्तर पर्याय B (₹ 30,000) आहे.

पायरी-पायरीने संपूर्ण सोडवणूक (पाय चार्ट / वृत्तालेख):
१. वर्तुळातील एकूण कोनांची बेरीज = ३६०° (जी एकूण मासिक उत्पन्न ₹ ४०,००० दर्शवते).

२. विचारलेल्या तीन घटकांच्या कोनांची बेरीज करू:
- घरभाडे (House rent) = ११०°
- किराणामाल (Grocery) = ९०°
- प्रवास (Travel) = ७०°
एकूण कोन = ११०° + ९०° + ७०° = २७०°.

३. एकूण खर्च काढू:
खर्च = (संबंधित कोन / ३६०°) × एकूण उत्पन्न
= (२७०° / ३६०°) × ४०,०००
= (३ / ४) × ४०,०००
= ३ × १०,०००
= ₹ ३०,०००.

म्हणून घरभाडे, किराणामाल व प्रवासावर एकूण ₹ ३०,००० खर्च झाला.