संविधान सभेची निर्मिती, कामकाज, मसुदा समिती व राज्यघटना स्वीकृती
भारतीय संविधान हे भारताच्या सार्वभौमत्वाचे आणि लोकशाहीचे सर्वोच्च प्रतीक आहे. स्वतंत्र भारतासाठी स्वतःची एक स्वतंत्र घटना असावी आणि तिची निर्मिती भारतीयांच्याच संविधान सभेमार्फत (Constituent...
🎯 संविधान सभेची निर्मिती, रचना व कामकाज: सखोल परीक्षा दृष्टिकोन (MPSC Core Focus)
भारतीय संविधान हे भारताच्या सार्वभौमत्वाचे आणि लोकशाहीचे सर्वोच्च प्रतीक आहे. स्वतंत्र भारतासाठी स्वतःची एक स्वतंत्र घटना असावी आणि तिची निर्मिती भारतीयांच्याच संविधान सभेमार्फत (Constituent Assembly) केली जावी, ही मागणी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा होती. संविधान सभेची पहिली संकल्पना १९३४ मध्ये मानवेन्द्रनाथ रॉय (एम. एन. रॉय) यांनी मांडली. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने १९३५ च्या अधिवेशनात अधिकृतरीत्या संविधान सभेची मागणी केली आणि १९३८ च्या फैजपूर/हरिपुरा अधिवेशनात पं. जवाहरलाल नेहरूंनी 'प्रौढ मतदानावर आधारित, बाह्य हस्तक्षेपाशिवाय संविधान सभा' स्थापन करण्याची घोषणा केली. ब्रिटिश सरकारने ऑगस्ट १९४० च्या 'ऑगस्ट ऑफर'मध्ये ही मागणी तत्त्वतः मान्य केली आणि मार्च १९४२ च्या क्रिप्स शिष्टमंडळाने दुसऱ्या महायुद्धानंतर संविधान सभा देण्याचे कबूल केले. अखेर कॅबिनेट मिशन योजना १९४६ (Cabinet Mission Plan) अन्वये भारताच्या संविधान सभेची प्रत्यक्ष स्थापना करण्यात आली.
१. संविधान सभेची मूळ रचना, जागांचे विभाजन व निवडणूक पद्धत
कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार अखंड भारताच्या संविधान सभेत एकूण ३८९ जागा निश्चित करण्यात आल्या होत्या. या जागांचे वाटप ब्रिटिश भारतीय प्रांत आणि देशी संस्थाने यांच्यात करण्यात आले होते. साधारण दर १० लाख लोकसंख्येमागे १ जागा हे प्रमाण निश्चित करण्यात आले होते.
| घटक / वर्गीकरण | अखंड भारत (मूळ संख्या) | फाळणीनंतर (३१ ऑक्टोबर १९४७) | निवडणूक पद्धत व सविस्तर कायदेशीर स्पष्टीकरण |
|---|---|---|---|
| १. ब्रिटिश भारतीय प्रांत (British Provinces) | २९२ सदस्य | २२९ सदस्य | ११ प्रांतांमधील विधानसभांच्या सदस्यांमार्फत एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने (PR by STV) अप्रत्यक्ष निवड झाली. प्रांतात जागा ३ समुदायांत विभागल्या: मुस्लिम, शिख (केवळ पंजाब) आणि सर्वसाधारण. |
| २. मुख्य आयुक्तांची प्रांत (Chief Commissioner) | ४ सदस्य | ३ सदस्य | ४ मुख्य आयुक्त प्रांत: दिल्ली, अजमेर-मारवाड, कुर्ग (कर्नाटक) आणि ब्रिटिश बलुचिस्तान (फाळणीनंतर बलुचिस्तान पाकिस्तानात गेले). |
| ३. देशी संस्थाने (Princely States) | ९३ सदस्य | ७० सदस्य | संस्थानिकांच्या प्रमुखांकडून नामनिर्देशित (Nominated) सदस्य. (हैदराबाद संस्थानाने सुरुवातीला संविधान सभेत भाग घेतला नव्हता). |
| एकूण सदस्य संख्या | ३८९ जागा | २९९ जागा | साधारण दर १० लाख लोकसंख्येमागे १ जागा वाटप करण्यात आली होती. संविधान सभा ही अंशतः निर्वाचित व अंशतः नामनिर्देशित संस्था होती. |
ब्रिटिश भारताच्या २९६ जागांवर जुलै-ऑगस्ट १९४६ मध्ये निवडणुका पार पडल्या. यामध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने २०८ जागा जिंकून स्पष्ट बहुमत मिळवले, तर मुस्लिम लीगने ७३ जागा जिंकल्या. उर्वरित १५ जागा लहान पक्ष व अपक्षांना मिळाल्या (युनियनिस्ट पार्टी १, युनियनिस्ट मुस्लिम १, युनियनिस्ट शेड्यूल्ड कास्ट १, कृषक प्रजा पार्टी १, शेड्यूल्ड कास्ट फेडरेशन १, शिख गैर-काँग्रेस १, कम्युनिस्ट पार्टी १ आणि अपक्ष ८ जागा). देशी संस्थानांच्या ९३ जागा हळूहळू भरल्या गेल्या. संविधान सभेत एकूण १५ महिला सदस्यांचा सहभाग होता: सरोजिनी नायडू, राजकुमारी अमृत कौर, हंसा मेहता, दुर्गाबाई देशमुख, सुचेता कृपलानी, विजयलक्ष्मी पंडित, मालती चौधरी, रेणुका रे, लीला रॉय, अम्मू स्वामीनाथन, बेगम एजाज रसूल (एकमेव मुस्लिम महिला), कमला चौधरी, दक्षायणी वेलायुधन, पूर्णिमा बॅनर्जी आणि एनी मस्करीन. महात्मा गांधी आणि मोहम्मद अली जिना हे दोघेही संविधान सभेचे सदस्य नव्हते.
२. संविधान सभेचे ऐतिहासिक कामकाज, अधिवेशने व महत्त्वाच्या तारखा (Detailed Timeline)
| तारीख व वर्ष | घटना / प्रसंग | सविस्तर तपशील, ठराव व परीक्षा विश्लेषण |
|---|---|---|
| ९ डिसेंबर १९४६ | संविधान सभेची पहिली बैठक | संसदेच्या सेंट्रल हॉलमध्ये पहिली बैठक झाली. फ्रान्सच्या परंपरेनुसार सभेतील सर्वात ज्येष्ठ सदस्य डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा यांची अस्थायी अध्यक्ष (Temporary President) म्हणून निवड झाली. २११ सदस्यांनी हजेरी लावली (मुस्लिम लीगने बहिष्कार टाकला). |
| ११ डिसेंबर १९४६ | स्थायी अध्यक्ष व उपाध्यक्षांची निवड | डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची संविधान सभेचे कायमस्वरूपी/स्थायी अध्यक्ष म्हणून एकमताने निवड झाली. एच. सी. मुखर्जी आणि व्ही. टी. कृष्णमाचारी यांची दोन उपाध्यक्ष म्हणून निवड झाली. सर बी. एन. राव यांची घटनात्मक सल्लागार (Constitutional Advisor) म्हणून नियुक्ती झाली. |
| १३ डिसेंबर १९४६ | उद्दिष्टांचा ठराव (Objective Resolution) | पं. जवाहरलाल नेहरू यांनी ऐतिहासिक उद्दिष्टांचा ठराव मांडला, ज्यामध्ये भारताच्या भावी संविधानाची मूलभूत तत्त्वे, लोकशाही मूल्ये व उद्दिष्टे स्पष्ट केली होती. २२ जानेवारी १९४७ रोजी हा ठराव सर्वानुमते संमत झाला (हाच ठराव पुढे संविधानाचा 'सरनामा' बनला). |
| २२ जुलै १९४७ | राष्ट्रध्वजाचा स्वीकार | पिंगली व्यंकय्या यांनी तयार केलेल्या भारताच्या तिरंगा राष्ट्रध्वजाला संविधान सभेत अधिकृत मान्यता देण्यात आली (प्रमाण: ३:२, शीर्षस्थानी केसरी, मध्यभागी पांढरा, तळाशी हिरवा आणि २४ आऱ्यांचे नेव्ही ब्लू अशोक चक्र). |
| २९ ऑगस्ट १९४७ | मसुदा समितीची स्थापना | संविधानाचा मसुदा तयार करण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सदस्यीय मसुदा समिती (Drafting Committee) स्थापन झाली. |
| २६ नोव्हेंबर १९४९ | राज्यघटना स्वीकृत व संमत | संविधान सभेने भारतीय राज्यघटना औपचारिकरीत्या स्वीकृत केली (हा दिवस दरवर्षी 'संविधान दिन' - Constitution Day म्हणून साजरा होतो). २८४ सदस्यांनी प्रत्यक्ष संविधानावर स्वाक्षरी केली. नागरिकत्व (कलम ५-९), निवडणुका (कलम ३२४), तात्पुरती संसद आणि व्याख्या यांसारखी १५ कलमे तात्काळ अंमलात आली. |
| २४ जानेवारी १९५० | संविधान सभेची अंतिम बैठक | रवींद्रनाथ टागोर रचित जन गण मन हे राष्ट्रगीत (National Anthem) आणि बंकिमचंद्र चटर्जी रचित वंदे मातरम् हे राष्ट्रगान (National Song) म्हणून स्वीकारले. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून निवड करण्यात आली. |
| २६ जानेवारी १९५० | राज्यघटनेची पूर्ण अंमलबजावणी | भारतीय राज्यघटना संपूर्ण देशभर अंमलात आली आणि भारत हे प्रजासत्ताक राष्ट्र (Republic Nation) बनले. (१९३० च्या लाहोर अधिवेशनातील २६ जानेवारीच्या 'पूर्ण स्वराज्य दिना'च्या स्मृतीप्रीत्यर्थ ही तारीख निवडली गेली होती). |
३. मसुदा समिती (Drafting Committee) व तिचे सर्व ७ सदस्य (Master Table)
संविधान सभेने २२ विविध समित्या स्थापन केल्या होत्या. त्यामध्ये सर्वात महत्त्वपूर्ण समिती म्हणजे मसुदा समिती (स्थापन: २९ ऑगस्ट १९४७). मसुदा समितीने ६० हून अधिक देशांच्या राज्यघटनांचा अभ्यास करून अवघ्या ६ महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीत संविधानाचा पहिला मसुदा फेब्रुवारी १९४८ मध्ये प्रसिद्ध केला. त्यावर नागरिकांच्या, कायदेतज्ज्ञांच्या सूचनांनंतर सुधारित मसुदा ऑक्टोबर १९४८ मध्ये सादर करण्यात आला.
| क्र. | सदस्याचे नाव | भूमिका, पार्श्वभूमी व बदललेले सदस्य (MPSC Core Points) |
|---|---|---|
| १ | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर | अध्यक्ष (Chairman) - 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार' व 'आधुनिक मनू' म्हणून ओळखले जातात. (सुरुवातीला पूर्व बंगाल प्रांतातून निवडून आले, फाळणीनंतर तो भाग पाकिस्तानात गेल्याने मुंबई प्रांतातील बॅ. जयकर यांच्या रिक्त जागेवर निवडून आले). |
| २ | एन. गोपालस्वामी अय्यंगार | काश्मीरचे माजी पंतप्रधान, भारताचे माजी रेल्वे व संरक्षण मंत्री, कलम ३७० चा मसुदा तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका पार पाडली. |
| ३ | अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर | मद्रासचे माजी महाधिवक्ता (Advocate General), भारतातील सर्वोच्च दर्जाचे निष्णात घटनातज्ज्ञ व कायदेपंडित. |
| ४ | डॉ. के. एम. मुन्शी (कन्हैयालाल मुन्शी) | प्रख्यात साहित्यिक, राजकारणी, भारतीय विद्या भवनाचे संस्थापक; मसुदा समितीतील एकमेव मूळ काँग्रेस पक्षीय सदस्य; वनमहोत्सवाचे जनक. |
| ५ | सय्यद मोहम्मद सादुल्लाह | आसामचे माजी पंतप्रधान/मुख्यमंत्री, मसुदा समितीतील एकमेव मुस्लिम लीगचे सदस्य. |
| ६ | एन. माधवराव | म्हैसूरचे माजी दिवाण; बी. एल. मित्र (B. L. Mitter) यांनी प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे राजीनामा दिल्यानंतर त्यांच्या जागी नियुक्त झाले. |
| ७ | टी. टी. कृष्णमाचारी | भारताचे भावी अर्थमंत्री; डी. पी. खेतान (D. P. Khaitan) यांचा १९४८ मध्ये मृत्यू झाल्यानंतर त्यांच्या जागी नियुक्त झाले. |
४. संविधान सभेच्या इतर प्रमुख समित्या व त्यांचे अध्यक्ष
५. संविधानाची ३ वाचनांची प्रक्रिया, सांख्यिकी व कलात्मक वैशिष्ट्ये
📖 संविधानाची ३ वाचने (Readings of the Constitution):
- • पहिले वाचन (First Reading): ४ नोव्हेंबर १९४८ ते ९ नोव्हेंबर १९४८ (डॉ. आंबेडकरांनी अंतिम मसुदा सभागृहात मांडला व सर्वसाधारण चर्चा झाली).
- • दुसरे वाचन (Second Reading - सर्वात दीर्घ): १५ नोव्हेंबर १९४८ ते १७ ऑक्टोबर १९४९ (प्रत्येक कलम, उपकलम आणि ७,६५३ दुरुस्त्यांवर सविस्तर चर्चा होऊन २,४७३ दुरुस्त्या सभागृहात स्वीकारल्या गेल्या).
- • तिसरे वाचन (Third Reading): १४ नोव्हेंबर १९४९ ते २६ नोव्हेंबर १९४९ (डॉ. आंबेडकरांनी 'The Constitution as settled by the Assembly be passed' हा ठराव मांडला आणि २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी तो संमत झाला).
🎨 संविधानाचे सुलेखन व कलात्मक मांडणी:
- • अधिकृत मोहर (Symbol/Seal): हत्ती (Elephant).
- • संविधान सभेचे सचिव: एच. व्ही. आर. अय्यंगार.
- • मुख्य मसुदाकार (Chief Draftsman): एस. एन. मुखर्जी.
- • इंग्रजी हस्तलिखित सुलेखक: प्रेमबिहारी नारायण रायजादा (इटॅलिक फॉन्टमध्ये सुंदर हस्ताक्षरात संपूर्ण संविधान लिहिले; मोबदल्यात त्यांनी प्रत्येक पानावर आपले नाव व अंतिम पानावर आजोबांचे नाव लिहिण्याची परवानगी घेतली).
- • चित्रकला व पानांची सजावट: शांतिनिकेतनचे प्रख्यात चित्रकार नंदलाल बोस आणि ब्योहर राममनोहर सिन्हा (सरनाम्याच्या पानाची सजावट राममनोहर सिन्हा यांनी केली).
- • हिंदी आवृत्तीचे सुलेखक: वसंत कृष्ण वैद्य.
⚠️ MPSC परीक्षेतील फसव्या संकल्पना व बारकावे (Examiner Traps):
- विधान १: संविधान सभा पूर्णपणे प्रौढ मताधिकाराने थेट जनतेकडून निवडली होती का? ➔ नाही! ती प्रांतिक विधानसभांच्या सदस्यांमार्फत अप्रत्यक्षपणे निवडली होती.
- विधान २: संविधान सभेने दोन स्वतंत्र भूमिका पार पाडल्या: (१) संविधान बनवण्याचे काम (अध्यक्ष: डॉ. राजेंद्र प्रसाद) आणि (२) देशाची पहिली तात्पुरती संसद (Provisional Parliament) म्हणून कायदे करण्याचे काम (अध्यक्ष: जी. व्ही. मावळंकर).
- विधान ३: २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटनेची स्वीकृती झाली, तर २६ जानेवारी १९५० रोजी पूर्ण अंमलबजावणी झाली. २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी तात्काळ अंमलात आलेली कलमे: कलम ५, ६, ७, ८, ९, ६०, ३२४, ३६६, ३६७, ३७९, ३८०, ३८८, ३९१, ३९२ आणि ३९३.
🎯 पोलीस भरती, तलाठी व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष महत्त्वाचे वन-लायनर्स
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचा घटक / प्रश्न | अचूक उत्तर |
|---|---|---|
| १ | संविधान सभेची पहिली ऐतिहासिक बैठक कधी भरली? | ९ डिसेंबर १९४६ (नवी दिल्ली येथील सेंट्रल हॉल) |
| २ | संविधान सभेचे तात्पुरते (हंगामी) अध्यक्ष कोण होते? | डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा (फ्रेंच पद्धतीनुसार ज्येष्ठतेनुसार निवड) |
| ३ | संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष म्हणून कोणाची निवड झाली? | डॉ. राजेंद्र प्रसाद (११ डिसेंबर १९४६ रोजी) |
| ४ | संविधान सभेचे घटनात्मक कायदेशीर सल्लागार कोण होते? | सर बी. एन. राव (Sir B.N. Rau) |
| ५ | संविधान सभेत 'उद्दिष्टांचा ठराव' (Objective Resolution) कोणी मांडला? | पंडित जवाहरलाल नेहरू (१३ डिसेंबर १९४६) |
| ६ | संविधान सभेने उद्दिष्टांचा ठराव सर्वानुमते कधी संमत केला? | २२ जानेवारी १९४७ |
| ७ | मसुदा समितीची (Drafting Committee) स्थापना कधी करण्यात आली? | २९ ऑगस्ट १९४७ |
| ८ | मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण होते? | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ('भारतीय संविधानाचे शिल्पकार') |
| ९ | मसुदा समितीत अध्यक्षांशिवाय इतर किती सदस्य होते? | ६ सदस्य (एकूण सदस्य ७: अध्यक्ष + ६ सदस्य) |
| १० | संविधान सभेचे दोन निर्वाचित उपाध्यक्ष कोण होते? | एच. सी. मुखर्जी आणि व्ही. टी. कृष्णम्माचारी |
| ११ | भारताचे संविधान तयार होण्यासाठी एकूण किती कालावधी लागला? | २ वर्षे, ११ महिने, १८ दिवस |
| १२ | संविधान सभेने भारताचा राष्ट्रध्वज (तिरंगा) कधी स्वीकारला? | २२ जुलै १९४७ (रचनाकार: पिंगली व्यंकय्या) |
| १३ | संविधान सभेने राष्ट्रगीत (जनगणमन) व राष्ट्रगान (वंदे मातरम्) कधी स्वीकारले? | २४ जानेवारी १९५० (शेवटच्या बैठकीत) |
| १४ | मूळ इंग्रजी संविधानाचे सुलेखन (Calligrapher) कोणी केले? | प्रेमबिहारी नारायण रायजादा (इटालीक शैलीत) |
| १५ | भारतीय राज्यघटना कधी स्वीकृत व अंगीकृत (Adopted) करण्यात आली? | २६ नोव्हेंबर १९४९ ('संविधान दिन' म्हणून साजरा) |
| १६ | भारतीय राज्यघटना प्रत्यक्ष पूर्णपणे केव्हापासून लागू झाली? | २६ जानेवारी १९५० (प्रजासत्ताक दिन) |
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा मागील वर्षांचे सराव प्रश्न (PYQs)
प्र. १. संविधान सभेबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: [MPSC राज्यसेवा पूर्व]
अ) कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार संविधान सभेची एकूण सदस्य संख्या ३८९ निश्चित करण्यात आली होती.
ब) संविधान सभेचे सदस्य प्रौढ मताधिकाराच्या आधारे थेट जनतेद्वारे निवडले गेले होते.
क) मसुदा समितीची स्थापना २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी करण्यात आली होती.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
स्पष्टीकरण: संविधान सभेची निवडणूक थेट जनतेद्वारे झालेली नव्हती; तर प्रांतिक कायदेमंडळाच्या कनिष्ठ सभागृहातील सदस्यांमार्फत एकल संक्रमणीय मताद्वारे अप्रत्यक्षपणे झाली होती. त्यामुळे विधान 'ब' चुकीचे आहे.
प्र. २. खालीलपैकी कोण मसुदा समितीचे (Drafting Committee) सदस्य नव्हते? [MPSC Combine Group B]
स्पष्टीकरण: मसुदा समितीत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष) यांच्यासह एन. गोपालस्वामी अय्यंगार, अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, डॉ. के. एम. मुन्शी, सय्यद मोहम्मद सादुल्ला, एन. माधवराव (बी. एल. मित्तर यांच्या जागी) व टी. टी. कृष्णम्माचारी (डी. पी. खेतान यांच्या मृत्यूनंतर) हे ७ सदस्य होते. पं. नेहरू संघ राज्य अधिकार समिती व संघ राज्य घटना समितीचे अध्यक्ष होते.
प्र. ३. २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी भारतीय राज्यघटना स्वीकृत होताच खालीलपैकी कोणती कलमे तात्काळ अंमलात आली? [MPSC Combine Group C]
स्पष्टीकरण: घटनेच्या कलम ३९४ नुसार नागरिकत्वाशी संबंधित (कलम ५, ६, ७, ८, ९), राष्ट्रपतींची शपथ (कलम ६०), निवडणूक आयोग (कलम ३२४) आणि तात्पुरत्या संसदेविषयीची कलमे २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी तात्काळ लागू झाली. उर्वरित राज्यघटना २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली.
राज्यघटना निर्मिती, स्रोत, सरनामा व परिशिष्टे सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.