📁 भारतीय राज्यघटना (Indian Polity) 📖 राज्यघटनेची निर्मिती, स्रोत, सरनामा व परिशिष्टे (Constitutional Framework & Features) ⏱️ 25 मिनिटे वाचन 👁️ 102 views

भारतीय राज्यघटनेचे आंतरराष्ट्रीय स्रोत व भारत सरकार कायदा १९३५

भारतीय राज्यघटना ही केवळ उसनवारी नसून जगातील सर्वोत्कृष्ट लोकशाही मूल्यांचे भारतीय परिस्थितीनुसार केलेले सुंदर 'तुलनात्मक संकलन व संश्लेषण' आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अभिमानाने म्हटले होते की...

लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६

🎯 भारतीय राज्यघटनेचे स्रोत: परीक्षा दृष्टिकोन (Sources of Indian Constitution)

भारतीय राज्यघटना ही केवळ उसनवारी नसून जगातील सर्वोत्कृष्ट लोकशाही मूल्यांचे भारतीय परिस्थितीनुसार केलेले सुंदर 'तुलनात्मक संकलन व संश्लेषण' आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अभिमानाने म्हटले होते की, "जगातील सर्व ज्ञात संविधानांमधील सर्वोत्तम तरतुदींचा सखोल अभ्यास करून (Ransacking all known constitutions of the world) भारताची राज्यघटना तयार करण्यात आली आहे." संविधानाचा सुमारे ६०% ते ६५% भाग हा 'भारत सरकार कायदा १९३५' वरून घेण्यात आला आहे, तर उर्वरित तरतुदी ब्रिटन, अमेरिका, आयर्लंड, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, जर्मनी, दक्षिण आफ्रिका, रशिया, फ्रान्स आणि जपान या १० देशांच्या राज्यघटनांवरून स्वीकारण्यात आल्या आहेत.

१. भारत सरकार कायदा १९३५ व सर्व १० देशांचे स्रोत (Master Source Table)

स्रोत / देश	स्वीकारलेली घटनात्मक वैशिष्ट्ये व सविस्तर तरतुदी (Key Features)	परीक्षेतील महत्त्वाचा दृष्टिकोन व ट्रॅप्स
१. भारत सरकार कायदा १९३५ (Government of India Act 1935)	• संघराज्य योजना (Federal Scheme) व त्रिस्तरीय सूची पद्धत (केंद्र, प्रांत व समवर्ती). • राज्यपालांचे पद (Office of Governor). • न्यायव्यवस्था (Judiciary) - फेडरल कोर्टाची रचना व कार्यपद्धती. • लोकसेवा आयोग (Public Service Commissions) - Federal PSC आणि Provincial PSC (आजचे UPSC व MPSC). • आणीबाणीच्या प्रशासकीय तरतुदी (Emergency Administrative Provisions). • प्रशासकीय तपशील (Administrative Details) व द्विदल शासनपद्धतीचे अनुभव.	घटनेचा structural/भौतिक पाया. सुमारे २५० हून अधिक कलमे या कायद्यावरून थेट किंवा अल्प बदलांसह घेतली आहेत. सर आयव्हर जेनिंग्स यांच्या मते: "भारतीय संविधान हे १९३५ च्या कायद्याचीच एक मोठी आवृत्ती आहे."
२. ब्रिटन (UK / British Constitution)	• संसदीय शासन पद्धती (Parliamentary Form of Government). • कायद्याचे राज्य (Rule of Law - कलम १४ मधील तत्त्व: ए. व्ही. डायसी). • कायदेमंडळ कार्यपद्धती (Legislative Procedure). • एकल नागरिकत्व (Single Citizenship - भाग २). • कॅबिनेट शासन प्रणाली (Cabinet System). • संसदीय विशेषाधिकार (Parliamentary Privileges - कलम १०५). • द्विगृही कायदेमंडळ (Bicameralism - लोकसभा व राज्यसभा). • प्राधिलेख / रिट्स (Prerogative Writs - कलम ३२ व २२६). • नाममात्र राष्ट्रप्रमुख (भारताचे राष्ट्रपती हे ब्रिटनच्या राजाप्रमाणे नाममात्र प्रमुख).	घटनेचा राजकीय भाग (Executive-Legislature संबंध). ब्रिटनमध्ये संसदेचे सार्वभौमत्व असते, परंतु भारतात संविधानाचे सार्वभौमत्व आहे.
३. अमेरिका (USA - United States)	• मूलभूत हक्क (Fundamental Rights - Part III, कलम १२ ते ३५). • न्यायव्यवस्थेचे स्वातंत्र्य (Independence of Judiciary). • न्यायालयीन पुनर्विलोकन (Judicial Review - कलम १३ व १३७). • राष्ट्रपतींवरील महाभियोग प्रक्रिया (Impeachment of President - कलम ६१). • उपराष्ट्रपतींचे पद व राज्यसभेचे पदसिद्ध सभापतीपद (Vice-President - कलम ६३ व ६४). • सर्वोच्च व उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांना पदावरून हटवण्याची पद्धत (कलम १२४(४)). • प्रास्ताविकेची सुरुवात ("आम्ही भारताचे लोक..." - We the People of India).	घटनेचा तात्विक भाग (Philosophical Part). अमेरिकन Bill of Rights वरून मूलभूत हक्क आले आहेत. अमेरिकेत अध्यक्षीय शासन आहे, तर भारतात संसदीय शासन आहे.
४. आयर्लंड (Irish Constitution)	• राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP - Part IV, कलम ३६ ते ५१). • राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत (Election of President - कलम ५५). • राज्यसभेवर १२ नामनिर्देशित सदस्य (साहित्य, विज्ञान, कला, समाजसेवा - कलम ८०).	आयर्लंडने ही मार्गदर्शक तत्त्वे १९३७ च्या स्पॅनिश संविधानावरून घेतली होती.
५. कॅनडा (Canadian Constitution)	• प्रभावी/मजबूत केंद्रासह संघराज्य (Federation with a strong Centre). • शेषाधिकार केंद्राकडे असणे (Residuary Powers with Centre - कलम २४८). • राज्यपालांची केंद्राकडून (राष्ट्रपतींकडून) नेमणूक (कलम १५५). • सर्वोच्च न्यायालयाचे सल्लागार अधिकारक्षेत्र (Advisory Jurisdiction - कलम १४३).	भारताचे संघराज्य अमेरिकेसारखे करारातून निर्माण झालेले नसून कॅनडाच्या मॉडेलवर आधारित 'केंद्राकडे झुकणारे' (Quasi-federal) आहे.
६. ऑस्ट्रेलिया (Australian Constitution)	• समवर्ती सूची (Concurrent List - ७ वे परिशिष्ट). • संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे संयुक्त अधिवेशन (Joint Sitting - कलम १०८). • व्यापार, वाणिज्य व आंतरराज्य व्यवहार स्वातंत्र्य (Freedom of Trade & Commerce - भाग १३, कलम ३०१ ते ३०७).	समवर्ती सूचीतील विषयांवर केंद्र व राज्य दोघांनाही कायदा करता येतो; विसंगती झाल्यास केंद्राचा कायदा प्रभावी ठरतो (कलम २५४).
७. जर्मनी (Weimar Constitution)	• राष्ट्रीय आणीबाणीच्या काळात मूलभूत हक्क निलंबित करण्याची तरतूद (Suspension of Fundamental Rights during Emergency - कलम ३५८ व ३५९).	(ट्रॅप: आणीबाणीची चौकट व प्रशासकीय योजना १९३५ च्या कायद्यावरून घेतली आहे; मात्र हक्क निलंबन जर्मनीवरून घेतले आहे).
८. दक्षिण आफ्रिका (South Africa)	• संविधान दुरुस्तीची प्रक्रिया (Amendment of Constitution - Part XX, कलम ३६८). • राज्यसभेच्या सदस्यांची निवडणूक पद्धत (Election of members of Rajya Sabha).	राज्यसभेच्या सदस्यांचे नामनिर्देशन आयर्लंडवरून; तर निवडणूक पद्धत दक्षिण आफ्रिकेवरून घेतली आहे.
९. सोव्हिएत रशिया (USSR / Russia)	• मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties - Part IV-A, कलम ५१A). • सरनाम्यातील न्यायाचे आदर्श: सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्याय (Social, Economic & Political Justice). • पंचवार्षिक योजनांची संकल्पना.	मूलभूत कर्तव्ये ४२ व्या घटनादुरुस्ती १९७६ द्वारे स्वर्णसिंग समितीच्या शिफारशीने समाविष्ट करण्यात आली.
१०. फ्रान्स (French Republic)	• प्रजासत्ताक शासन रचना (Republic). • सरनाम्यातील स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये (Liberty, Equality, Fraternity).	१७८९ च्या फ्रेंच राज्यक्रांतीतील ही तीन त्रिकालाबाधित मूल्ये जगातील लोकशाहीचा पाया मानली जातात.
११. जपान (Japanese Constitution)	• कायद्याने प्रस्थापित पद्धत (Procedure Established by Law - कलम २१).	अमेरिकेतील 'Due Process of Law' (कायद्याची योग्य पद्धत) च्या तुलनेत जपानचे 'Procedure Established by Law' मूळ घटनेत स्वीकारले होते.

२. महत्त्वाच्या स्रोतांची तुलनात्मक विश्लेषणात्मक मांडणी व वैचारिक पार्श्वभूमी

⚖️ भारतीय संसदीय पद्धत विरुद्ध ब्रिटिश संसदीय पद्धत:

• ब्रिटनमध्ये संसद सार्वभौम (Sovereign) आहे; भारतात संविधान सर्वोच्च (Supreme) आहे.
• ब्रिटनमध्ये राजा वंशपरंपरेने येतो (राजेशाही); भारतात राष्ट्रपती ५ वर्षांसाठी निवडून येतात (प्रजासत्ताक).
• ब्रिटनमध्ये केवळ संसदेचा सदस्यच मंत्री होऊ शकतो; भारतात ६ महिन्यांची सवलत मिळते.
• ब्रिटनमध्ये मंत्र्यांची कायदेशीर जबाबदारी (Legal Responsibility) असते; भारतात मंत्र्यांना स्वाक्षरीची कायदेशीर जबाबदारी नसते.
• ब्रिटनमध्ये 'शॅडो कॅबिनेट' (Shadow Cabinet) ची व्यवस्था असते; भारतात अशी औपचारिक व्यवस्था नाही.

🏛️ भारतीय संघराज्य विरुद्ध अमेरिकन संघराज्य:

• अमेरिका हे ५० स्वतंत्र राज्यांच्या करारातून निर्माण झाले आहे; भारत हा राज्यांचा अविभाज्य संघ (Union of States - कलम १) आहे.
• अमेरिकेत दुहेरी नागरिकत्व व दुहेरी न्यायव्यवस्था आहे; भारतात एकल नागरिकत्व व एकात्मिक न्यायव्यवस्था आहे.
• अमेरिकेत शेषाधिकार राज्यांकडे आहेत; भारतात शेषाधिकार केंद्राकडे आहेत (कॅनडा मॉडेल).
• प्रा. के. सी. व्हीअर यांच्या मते भारताचे संविधान हे 'अर्ध-संघराज्यीय' (Quasi-Federal) आहे; तर मॉरिस जोन्स यांनी याला 'घासाघासीचे संघराज्य' (Bargaining Federalism) म्हटले आहे.
• ग्रॅनव्हिले ऑस्टिन यांनी भारतीय संघराज्याला 'सहकारी संघराज्य' (Cooperative Federalism) असे संबोधले आहे.

💡 स्मरण क्लृप्ती व MPSC चे नेहमीचे प्रश्न (Memory Shortcuts & PYQs):

UK (ब्रिटन): "परमेश्वर का राज" - Parliament, Rule of Law, Single Citizenship, Cabinet, Writs.

USA (अमेरिका): "न्यायाधीश राष्ट्रपतीला हक्काने काढतो" - Judiciary, Fundamental Rights, Impeachment, Judicial Review.

Ireland (आयर्लंड): "मार्गदर्शक राष्ट्रपती राज्यसभेत १२ नेतात" - DPSP, President Election, 12 Nominated RS members.

Canada (कॅनडा): "केंद्राचे राज्यपाल सल्ला देतात" - Strong Centre, Governor Appointment, Advisory SC.

वारंवार विचारला जाणारा प्रश्न: संविधानाची दुरुस्ती प्रक्रिया कोणत्या देशाकडून घेतली? ➔ दक्षिण आफ्रिका. समवर्ती सूची कोणत्या देशाकडून घेतली? ➔ ऑस्ट्रेलिया. राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत कोणाकडून? ➔ आयर्लंड. राष्ट्रपतींवरील महाभियोग कोणाकडून? ➔ अमेरिका.

🎯 पोलीस भरती, तलाठी व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष महत्त्वाचे वन-लायनर्स

क्र.	घटनेतील तरतूद / वैशिष्ट्य	स्वीकारलेला देश / स्त्रोत
१	भारतीय संविधानाचा सर्वात मोठा मुख्य स्त्रोत कोणता?	भारत सरकार कायदा १९३५ (सुमारे २५०+ कलमे)
२	संसदीय शासन प्रणाली व कायद्याचे राज्य (Rule of Law)	ब्रिटन (UK)
३	मूलभूत हक्क (Fundamental Rights - भाग ३)	अमेरिका (USA - Bill of Rights)
४	न्यायालयीन पुनर्विलोकन (Judicial Review) व स्वतंत्र न्यायव्यवस्था	अमेरिका (USA)
५	राष्ट्रपतींवरील महाभियोग पद्धत (Impeachment - कलम ६१)	अमेरिका (USA)
६	राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP - भाग ४)	आयर्लंड (Ireland)
७	राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत (Electoral College)	आयर्लंड (Ireland)
८	राज्यसभेवर राष्ट्रपतींकडून १२ सदस्यांचे नामनिर्देशन	आयर्लंड (Ireland)
९	समवर्ती सूची (Concurrent List) ची संकल्पना	ऑस्ट्रेलिया (Australia)
१०	दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक (Joint Sitting - कलम १०८)	ऑस्ट्रेलिया (Australia)
११	घटनादुरुस्तीची पद्धत (Constitutional Amendment - कलम ३६८)	दक्षिण आफ्रिका (South Africa)
१२	राज्यसभेच्या सदस्यांची निवडणूक पद्धत	दक्षिण आफ्रिका (South Africa)
१३	आणीबाणीच्या काळात मूलभूत हक्क स्थगित होण्याची तरतूद	जर्मनी (वेइमार संविधान)
१४	मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties - कलम ५१A)	माजी सोव्हिएत युनियन (USSR / रशिया)
१५	प्रबळ केंद्र असलेले संघराज्य व शेषाधिकार (Residuary powers) केंद्राकडे असणे	कॅनडा (Canada)
१६	कायद्याने प्रस्थापित पद्धत (Procedure Established by Law - कलम २१)	जपान (Japan)

📝 MPSC Combine व राज्यसेवा मागील वर्षांचे सराव प्रश्न (PYQs)

प्र. १. योग्य जोड्या जुळवा: [MPSC Combine Group B]

गट 'अ' (स्त्रोत)
१) ऑस्ट्रेलिया
२) दक्षिण आफ्रिका
३) कॅनडा
४) आयर्लंड

गट 'ब' (तरतूद)
a) शेषाधिकार केंद्राकडे असणे
b) समवर्ती सूची
c) मार्गदर्शक तत्त्वे
d) घटनादुरुस्ती पद्धत

उत्तर: १-b, २-d, ३-a, ४-c.
स्पष्टीकरण: ऑस्ट्रेलियाकडून समवर्ती सूची व संयुक्त बैठक; दक्षिण आफ्रिकेकडून घटनादुरुस्ती (कलम ३६८); कॅनडाकडून शेषाधिकार केंद्राकडे व राज्यपालांची नेमणूक; आणि आयर्लंडकडून DPSP व राष्ट्रपतींची निवडणूक पद्धत स्वीकारली.

प्र. २. भारतीय राज्यघटनेने 'कायद्याचे राज्य' (Rule of Law) आणि 'कायद्याने प्रस्थापित पद्धत' (Procedure Established by Law) ही तत्त्वे अनुक्रमे कोणत्या देशांकडून घेतली आहेत? [MPSC राज्यसेवा पूर्व]

(A) अमेरिका व ब्रिटन

(B) ब्रिटन व जपान

(D) जपान व फ्रान्स

उत्तर: (B) ब्रिटन व जपान.
स्पष्टीकरण: कायद्याचे राज्य (Rule of Law) हे ब्रिटिश कायदेतज्ज्ञ ए. व्ही. डायसी यांच्या संकल्पनेवरून ब्रिटनकडून घेतले आहे; तर कलम २१ मधील 'कायद्याने प्रस्थापित पद्धत' ही जपानच्या राज्यघटनेतून स्वीकारली आहे.

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)