भारतात हंगामी बेरोजगारीचे मुख्य कारण खालीलपैकी कोणते आहे?
योग्य उत्तर पर्याय १ (A) (पावसावर आधारित शेतीवरील अवलंबित्व) आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• हंगामी बेरोजगारीचे स्वरूप: भारतातील कृषी क्षेत्र हे प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर (कोरडवाहू शेती) अवलंबून असल्यामुळे वर्षभरातील केवळ पेरणी, निंदणी आणि कापणीच्या हंगामातच शेतमजुरांना काम मिळते आणि उर्वरित ४ ते ५ महिने त्यांना कोणताही रोजगार नसतो; यालाच 'हंगामी बेरोजगारी' (Seasonal Unemployment) म्हणतात.
• कृषी व संलग्न उद्योगांतील प्राबल्य: मान्सूनवरील अति-अवलंबित्वाव्यतिरिक्त साखर कारखाने (ऊस गाळप हंगाम), बर्फ कारखाने आणि पर्यटन यांसारख्या हंगामी उद्योगांमध्येही अशा प्रकारची बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात आढळते.
• उपाययोजना: जलसिंचनाच्या सुविधा वाढवून बहुपीक पद्धती (Multiple Cropping) राबवणे, कृषी संलग्न व्यवसाय (दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, फलोत्पादन) विकसित करणे आणि ग्रामीण औद्योगिकीकरण करणे हे हंगामी बेरोजगारी दूर करण्याचे मुख्य उपाय आहेत.
• इतर पर्यायांचे विश्लेषण: ग्रामीण भागात गरजेपेक्षा जास्त लोक शेतीत गुंतलेले असणे (ज्यांची सीमांत उत्पादकता शून्य असते) याला 'प्रच्छन्न किंवा छुपी बेरोजगारी' (Disguised Unemployment) म्हणतात, तर भांडवल व कौशल्याच्या अभावामुळे निर्माण होणाऱ्या बेरोजगारीला 'संरचनात्मक बेरोजगारी' म्हणतात.
• महत्त्वाची टीप: भारतातील पावसावर आधारित मोसमी शेतीवरील अवलंबित्व हे ग्रामीण भागातील हंगामी बेरोजगारीचे सर्वात मुख्य कारण आहे.
The correct answer is Option A (Dependence on monsoon-based agriculture).
Key Points:
• Nature of Seasonal Unemployment in India: Because a vast proportion of Indian agriculture remains rain-fed and heavily dependent on the South-West Monsoon, farm labourers find gainful work only during peak agricultural operations (sowing, transplanting, weeding, and harvesting) and remain jobless for 4 to 6 lean months each year.
• Agro-Based Sectoral Impact: Beyond cultivation, seasonal unemployment also characterizes agro-processing industries such as sugar mills (crushing season), cotton ginning units, rice mills, and seasonal tourism.
• Remedial Measures: Expanding perennial irrigation infrastructure, promoting multiple cropping, diversifying into allied rural activities (dairying, fisheries, horticulture), and implementing guaranteed rural public works (like MGNREGA) mitigate lean-season distress.
• Distractor Analysis: Surplus workers with zero marginal productivity represent Disguised Unemployment, mismatch between skills/capital and workforce causes Structural Unemployment, and industrial automation shifts cause Technological Unemployment.
• Key Takeaway: Heavy dependence on monsoon-driven rain-fed agriculture is the primary cause of seasonal unemployment in rural India.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'दारिद्र्य, बेरोजगारी व मानवी विकास (Poverty, Unemployment & Human Development)' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या (दांडेकर-रथ ते तेंडुलकर व रंगराजन)
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 125 दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या निर...
बेरोजगारी: प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS), PLFS अहवाल व प्रमुख राष्ट्रीय रोजगार योजना
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 126 बेरोजगारी: संकल्पना, सर्व प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS) व PLF...
मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, असमानता समायोजित IHDI, GII व भारतातील कल्याणकारी धोरणे
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 127 मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, IHDI, GII व भारतातील कल्य...
MPSC Group B / Rajyaseva संपूर्ण टेस्ट सिरीज २०२६ — सर्व पेपर्स व स्पष्टीकरण!
१००+ फुल-लेंथ सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक, मागील सर्व प्रश्नपत्रिका आणि सविस्तर स्पष्टीकरणासह.
२००९ मध्ये दारिद्र्य मोजमापासाठी पोषण आणि सामान्य गरजांवर आध...
महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (MGNREGA) अ...
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Rajyaseva Mains P4 2013 Official Question Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण टेस्ट सिरीज जॉईन करा ➔2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?
खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?
योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011
योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :
योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :
पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :
📚 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?
खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?
योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011
योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :
योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :
पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :