भारतात लोकपाल आणि लोकायुक्त संस्था स्थापन करण्याची शिफारस कोणत्या समितीने केली होती?
योग्य उत्तर पर्याय २ (B) (पहिले प्रशासकीय सुधारणा आयोग) आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• पहिला प्रशासकीय सुधारणा आयोग (१९६६–१९७०): भारतामध्ये नागरिकांच्या प्रशासकीय तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी आणि भ्रष्टाचारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी केंद्रात 'लोकपाल' आणि राज्यांमध्ये 'लोकायुक्त' या संस्था स्थापन करण्याची सर्वप्रथम अधिकृत शिफारस पहिल्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाने (First Administrative Reforms Commission - ARC) केली होती.
• आयोगाचे अध्यक्ष व स्थापना: ५ जानेवारी १९६६ रोजी मोरारजी देसाई यांच्या अध्यक्षतेखाली या आयोगाची स्थापना झाली होती (पुढे १९६७ मध्ये मोरारजी देसाई उपपंतप्रधान झाल्यानंतर के. हनुमंतय्या हे या आयोगाचे अध्यक्ष झाले); आयोगाने १९६६ मध्येच आपला पहिला अंतरिम अहवाल *'Problems of Redress of Citizens' Grievances'* सादर करून लोकपाल व लोकायुक्तांची शिफारस केली.
• स्कँडिनेव्हियन 'ओम्बड्समन' व डॉ. एल. एम. सिंघवी: जागतिक स्तरावर १८०९ मध्ये स्वीडनमध्ये सुरू झालेल्या 'ओम्बड्समन' (Ombudsman) संस्थेच्या धर्तीवर भारतात १९६३ मध्ये प्रसिद्ध कायदेतज्ज्ञ डॉ. एल. एम. सिंघवी यांनी सर्वप्रथम 'लोकपाल' व 'लोकायुक्त' हे शब्दप्रयोग रूढ केले.
• वैधानिक अंमलबजावणी: महाराष्ट्र हे १९७१ मध्ये लोकायुक्त कायदा करून २५ ऑक्टोबर १९७२ रोजी लोकायुक्त पद निर्माण करणारे देशातील पहिले राज्य ठरले, तर केंद्रात 'लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, २०१३' अन्वये २०१९ मध्ये न्यायमूर्ती पिनाकी चंद्र घोष यांची भारताचे पहिले लोकपाल म्हणून नियुक्ती झाली.
• महत्त्वाची टीप: मोरारजी देसाई यांच्या अध्यक्षतेखालील पहिल्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाने (१९६६) भारतात लोकपाल आणि लोकायुक्त संस्था स्थापन करण्याची शिफारस केली होती.
The correct answer is Option B (First Administrative Reforms Commission).
Key Points:
• First Administrative Reforms Commission (1966–1970): The establishment of two special statutory authorities—designated as 'Lokpal' at the Centre and 'Lokayukta' in the States—for the redressal of citizens' grievances was formally recommended by the First Administrative Reforms Commission (ARC) in its interim report submitted in October 1966.
• Chairmanship & Evolution: Constituted on 5 January 1966 under the chairmanship of Morarji Desai (and later chaired by K. Hanumanthaiah from 1967), the First ARC modelled these institutions on the Scandinavian Ombudsman system and the Parliamentary Commissioner in New Zealand.
• Coining of the Term & Statutory Enactment: Eminent jurist Dr. L. M. Singhvi coined the terms 'Lokpal' and 'Lokayukta' in 1963. While Maharashtra became the first state in India to establish the institution of Lokayukta in 1972 (under the 1971 Act), the central Lokpal and Lokayuktas Act was enacted in 2013, with Justice Pinaki Chandra Ghose appointed as the first Chairperson in March 2019.
• Distractor Analysis: The Santhanam Committee (1962–64) recommended the Central Vigilance Commission (CVC), the Sarkaria Commission (1983–88) reviewed Centre-State relations, and the Kothari Commission (1964–66) reformed national education and civil service exams.
• Key Takeaway: The First Administrative Reforms Commission (1966) chaired by Morarji Desai recommended setting up Lokpal and Lokayukta institutions in India.
या परीक्षेचे सर्व ५०,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!
घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'घटनात्मक संस्था व आयोग (Constitutional Bodies: ECI, UPSC, MPSC, Finance Commission & CAG)' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
केंद्रीय निवडणूक आयोग (कलम ३२४), UPSC व MPSC (कलम ३१५ ते ३२३) आणि केंद्रीय वित्त आयोग (कलम २८०): रचना व कार्ये
ज्या संस्थांची व आयोगांची तरतूद भारतीय राज्यघटनेच्या मूळ कलमांमध्ये स्पष्टपणे नमूद केलेली असते, त्यांना 'घटनात्मक संस्था...
भारताचे नियंत्रक व महालेखापरीक्षक (CAG - कलम १४८), महान्यायवादी (कलम ७६), महाधिवक्ता (कलम १६५) व राष्ट्रीय आयोग (NCSC - कलम ३३८, NCST - कलम ३३८A, NCBC - कलम ३३८B)
भारताचे नियंत्रक व महालेखापरीक्षक (CAG) हे देशाच्या संपूर्ण वित्तीय व्यवस्थेचे (केंद्र व राज्य पातळीवर) सर्वोच्च नियंत्र...
निवडणूक कायदे व मतदारसंघ परिसीमन: RPA १९५० व १९५१ कायदे, परिसीमन आयोग, NOTA व निवडणूक सुधारणा
भारतातील निवडणूक कायद्यांचे संपूर्ण विश्लेषण: लोकप्रतिनिधित्व कायदा १९५० (RPA 1950), लोकप्रतिनिधित्व कायदा १९५१ (RPA 195...
केंद्र-राज्य वित्तीय संबंध व निधी: वित्त आयोग (कलम २८०), GST परिषद (कलम २७९A), संचित, सार्वजनिक व आकस्मिकता निधी
केंद्र-राज्य वित्तीय संघराज्य रचनेचे सखोल विश्लेषण: कलम २८० केंद्रीय वित्त आयोग (१५ वा व १६ वा वित्त आयोग), कलम २७९A GST...
🎯 या परीक्षेची संपूर्ण टेस्ट सिरीज
सर्व सराव पेपर्स, मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका व सविस्तर विश्लेषणासह सोडवा
पर्यावरण संरक्षण अधिनियम १९८६ च्या मोठ्या शीर्षकात ______ या...
केंद्रीय दक्षता आयोगाची (CVC) स्थापना कोणत्या समितीच्या शिफा...
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Rajyaseva Mains P2 2023 Official Question Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण टेस्ट सिरीज जॉईन करा ➔2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?
खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?
योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011
योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :
योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :
पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :
📚 भारतीय राज्यघटना (Indian Polity) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔Choose the correct question tag to fill in the blank.
I am the happiest man in my town, ________?
A hardware or software device that is able to modify data according to instructions is called a ________.
Choose the correct word from the following:
After the word, four meanings are given. Choose the correct alternative from the following:
Directory
Choose the correct meaning from the following:
'to dictate letters' mean
The underlined idiom in the following sentence means
People these days want to be rich overnight; naturally they try to earn money by hook or crook.
Which one of the following is closest to the opposite in meaning of the word, 'definite'?
