📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 पोषण, जीवनसत्त्वे, मानवी रोग, लसीकरण व आरोग्यशास्त्र (Nutrition, Vitamins & Human Diseases) ⏱️ 30 मिनिटे वाचन 👁️ 47 views
पोषणशास्त्र: कर्बोदके, प्रथिने, मेद, जीवनसत्त्वे (Vitamins A, B, C, D, E, K), खनिजे व अभावजन्य आजार (Nutrition)
पोषणशास्त्र: कर्बोदके, प्रथिने, मेद, जीवनसत्त्वे (Vitamins A, B, C, D, E, K), खनिजे व अभावजन्य आजार (Nutrition) या घटकामध्ये जीवनसत्त्वे (Vitamins), कर्बोदके (Carbohydrates):, किलोकॅलरी (4 kcal) ऊर्जा या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
लेखक: Mahasarav Team• २५ ऑगस्ट, २०२६
१. पोषणाचे मुख्य अन्नघटक (Major Nutritional Components)
मानवी शरीराला ऊर्जा, वाढ आणि आरोग्यासाठी ६ मुख्य पोषक घटकांची गरज असते: कर्बोदके (Carbohydrates), प्रथिने (Proteins), मेद (Fats/Lipids), जीवनसत्त्वे (Vitamins), खनिजे (Minerals) आणि पाणी.
- कर्बोदके (Carbohydrates): शरीराचा मुख्य ऊर्जा स्रोत. १ ग्रॅम कर्बोदकांपासून ४ किलोकॅलरी (4 kcal) ऊर्जा मिळते. (गहू, तांदूळ, ज्वारी, साखर, बटाटा).
- प्रथिने (Proteins): शरीराची वाढ, झीज भरून काढणे व स्नायूंची निर्मिती (Body Building Foods). अॅमिनो आम्लांनी बनलेली असतात. १ ग्रॅम प्रथिनांपासून ४ kcal ऊर्जा मिळते. (डाळी, अंडी, दूध, मासे, सोयाबीन - सर्वाधिक प्रथिने ४०-४२%).
- बालकांमध्ये प्रथिनांच्या अभावामुळे: क्वाशिओरकर (Kwashiorkor - सुजलेले पोट) आणि मरास्मस (Marasmus / सुकटी रोग - हाडांचा सापळा).
- मेद / स्निग्ध पदार्थ (Fats): शरीराचे दीर्घकालीन ऊर्जा साठवणूक साधन. १ ग्रॅम मेदापासून सर्वाधिक ९ किलोकॅलरी (9 kcal) ऊर्जा मिळते. (तेल, तूप, लोणी).
२. जीवनसत्त्वे (Vitamins) - संपूर्ण मास्टर तक्ता
जीवनसत्त्वांचा शोध १९१२ मध्ये कॅसिमिर फंक (Casimir Funk) यांनी लावला. जीवनसत्त्वांचे विद्राव्यतेनुसार दोन वर्ग पडतात:
- स्निग्ध विद्राव्य (Fat Soluble - मेदात विरघळणारी): A, D, E, K (लक्षात ठेवण्याची ट्रिक: KEDA). शरीरात यकृतात साठवले जातात.
- जल विद्राव्य (Water Soluble - पाण्यात विरघळणारी): B-कॉम्प्लेक्स आणि C. (शरीरात साठवले जात नाहीत, लघवीवाटे बाहेर पडतात, म्हणून रोज आहारात हवेत).
| जीवनसत्त्व (Vitamin) | शास्त्रीय / रासायनिक नाव | प्रमुख नैसर्गिक स्रोत | कमतरतेमुळे होणारे रोग (Deficiency Diseases) |
|---|---|---|---|
| Vitamin A | रेटिनॉल (Retinol) | गाजर, पपई, आंबा, दूध, अंड्याचा पिवळा बलक, कॉड लिव्हर ऑईल. |
• रातांधळेपणा (Night Blindness / Nyctalopia) - अंधारात न दिसणे. • झेरॉप्थॅल्मिया (Xerophthalmia) - डोळे कोरडे पडणे. |
| Vitamin B1 | थायमिन (Thiamine) | न पॉलिश केलेले धान्य, यीस्ट, शेंगदाणे. | बेरीबेरी (Beriberi) - स्नायूंची कमजोरी व हृदयविकार. (पॉलिश केलेला भात खाणाऱ्यांमध्ये होतो). |
| Vitamin B2 | रायबोफ्लेविन (Riboflavin) | दूध, अंडी, यकृत, हिरव्या भाज्या. | किलोसिस (Cheilosis) - ओठांच्या कडा फाटणे व जिभेला भेगा. |
| Vitamin B3 | नियासिन / निकोटिनिक आम्ल (Niacin) | मांस, मासे, शेंगदाणे, मशरूम. | पेलाग्रा (Pellagra - 4D Disease: Dermatitis, Diarrhea, Dementia, Death). |
| Vitamin B5 | पँटोथेनिक आम्ल (Pantothenic Acid) | सूर्यफूल बिया, दूध. | केस पांढरे होणे, पायांची जळजळ (Burning foot). |
| Vitamin B6 | पायरीडॉक्सिन (Pyridoxine) | केळी, धान्य. | अॅनिमिया, मज्जासंस्थेचे विकार. |
| Vitamin B7 | बायोटीन (Biotin) / Vitamin H | अंडी, सुकामेवा. | केस गळणे व त्वचारोग. |
| Vitamin B9 | फॉलिक आम्ल (Folic Acid) | हिरव्या पालेभाज्या, डाळी. | मेगालोब्लास्टिक अॅनिमिया (गर्भवती महिलांसाठी आवश्यक). |
| Vitamin B12 | सायनोकोबालामीन (Cyanocobalamin) (या जीवनसत्त्वात कोबाल्ट Co धातू असतो!). |
केवळ प्राणिज अन्न: मांस, मासे, यकृत, दूध (वनस्पतींमध्ये नसते!). | पर्निशियस अॅनिमिया (Pernicious Anaemia) - तीव्र रक्तक्षय व मज्जासंस्थेचा ऱ्हास. |
| Vitamin C | अॅस्कॉर्बिक आम्ल (Ascorbic Acid) (उष्णतेने सहज नष्ट होणारे जीवनसत्त्व). |
आवळा (सर्वाधिक स्रोत), लिंबू, संत्री, पेरू, टोमॅटो, हिरवी मिरची. |
• स्कर्व्ही (Scurvy) - हिरड्यांमधून रक्त येणे, दात सैल होणे. • जखमा लवकर बऱ्या न होणे. |
| Vitamin D | कॅल्सिफेरॉल (Calciferol) ('सूर्यप्रकाश जीवनसत्त्व' / सनशाइन व्हिटॅमिन). |
सकाळचा सूर्यप्रकाश (त्वचेखाली तयार होते), कॉड लिव्हर ऑईल, दूध. |
• लहान मुलांमध्ये: मुडदूस (Rickets - वाकडी व मऊ हाडे). • प्रौढांमध्ये: अस्थिमृदुता (Osteomalacia) व ऑस्टिओपोरोसिस. |
| Vitamin E | टोकोफेरॉल (Tocopherol) ('सौंदर्य जीवनसत्त्व' / अँटिऑक्सिडंट). |
गव्हाचा अंकुर, बदाम, वनस्पती तेल, अंकुरित कडधान्ये. | वांझपणा (Infertility), स्नायूंची अशक्तता, अकाली वार्धक्य. |
| Vitamin K | फायलोक्विनोन (Phylloquinone) | पालक, कोबी, आतड्यातील जीवाणूंद्वारे निर्मिती. | जखम झाल्यास रक्त न गोठणे (Hemorrhage). |
३. प्रमुख खनिजे व त्यांचे महत्त्व (Essential Minerals)
| खनिज (Mineral) | महत्त्व व कार्य | कमतरतेचे परिणाम |
|---|---|---|
| लोह (Iron - Fe) | RBC मधील हिमोग्लोबिन निर्मिती व ऑक्सिजन वहन. (स्रोत: पालक, गूळ, सफरचंद, यकृत). | अॅनिमिया / रक्तक्षय (Anaemia) - थकवा, फिकट त्वचा. |
| कॅल्शियम व फॉस्फरस (Ca & P) | हाडे व दातांची मजबुती, रक्त गोठणे. (स्रोत: दूध, अंडी, नाचणी). | हाडे ठिसूळ होणे (Osteoporosis), दात किडणे. |
| आयोडीन (Iodine - I) | थायरॉईड ग्रंथीचे थायरॉक्सिन संप्रेरक निर्मिती. (स्रोत: आयोडीनयुक्त मीठ, सी-फूड). | गलगंड (Goitre) व बालकांमध्ये मतिमंदत्व. |
| सोडियम व पोटॅशियम (Na & K) | शरीरातील पाणी व क्षारांचे संतुलन, चेतासंवेदना वहन, हृदयाचे ठोके नियमन. | स्नायूंचे पेटके (Cramps), रक्तदाब असंतुलन. |
| फ्लोरिन (Fluorine - F) | दातांच्या इनॅमलचे संरक्षण (योग्य प्रमाण १ ppm). | कमी असल्यास दात किडणे; जास्त असल्यास फ्लोरोसिस (हाडे व दात पिवळे/वाकडे होणे). |
🥗 सर्व जीवनसत्त्वे (Vitamins), रासायनिक नावे व अभावजन्य आजार (Vitamins Master Table)
कॅसिमीर फंक (Casimir Funk) यांनी १९१२ मध्ये 'व्हिटॅमिन' हा शब्द सर्वप्रथम वापरला. जीवनसत्त्वांचे विद्राव्यतेनुसार दोन मुख्य प्रकार पडतात:
| जीवनसत्त्व (विद्राव्यता) | रासायनिक नाव | प्रमुख नैसर्गिक स्त्रोत | कमतरतेमुळे होणारे आजार / विकार |
|---|---|---|---|
| जीवनसत्त्व A (मेदात विरघळणारे) | रेटिनॉल (Retinol) | गाजर (बीटा कॅरोटीन), पपई, आंबा, दूध, कॉडलिव्हर ऑईल. | रातांधळेपणा (Night Blindness) व झेरॉप्थॅल्मिया (डोळे कोरडे पडणे). |
| जीवनसत्त्व B₁ (पाण्यात विरघळणारे) | थायमिन (Thiamine) | पॉलिश न केलेले धान्य, यीस्ट, शेंगदाणे, मोड आलेली कडधान्ये. | बेरीबेरी (Beriberi - स्नायूंची कमजोरी व मज्जातंतू विकार). |
| जीवनसत्त्व B₃ (पाण्यात विरघळणारे) | नियासिन / निकोटिनिक आम्ल | दूध, अंडी, मासे, मांस, मशरूम, शेंगदाणे. | पेलाग्रा (Pellagra - 4D रोग: Dementia, Diarrhea, Dermatitis, Death). |
| जीवनसत्त्व B₁₂ (पाण्यात विरघळणारे) | सायनोकोबालामीन (Cyanocobalamin) | फक्त प्राणीजन्य अन्नात: यकृत, मटण, मासे, अंडी, दूध. यात कोबाल्ट (Co) धातू असतो. | पर्निशियस अॅनिमिया (Pernicious Anaemia - घातक रक्तक्षय). |
| जीवनसत्त्व C (पाण्यात विरघळणारे) | अॅस्कॉर्बिक आम्ल (Ascorbic Acid) | आवळा (सर्वाधिक), पेरू, लिंबू, संत्री, हिरवी मिरची. (उष्णतेने लगेच नष्ट होते). | स्कर्व्ही (Scurvy - हिरड्यांमधून रक्त येणे, दात सैल होणे). |
| जीवनसत्त्व D (मेदात विरघळणारे) | कॅल्सिफेरॉल (सनशाईन व्हिटॅमिन) | सकाळचा कोवळा सूर्यप्रकाश (त्वचेत संश्लेषण), माशांच्या यकृताचे तेल, दूध. | लहान मुलांमध्ये मुडदूस (Rickets); प्रौढांमध्ये ऑस्टिओमॅलेशिया (हाडे ठिसूळ होणे). |
| जीवनसत्त्व E (मेदात विरघळणारे) | टोकोफेरॉल (सौंदर्य जीवनसत्त्व) | बदाम, सूर्यफूल तेल, गव्हाच्या कोंड्याचे तेल, अंकुरित कडधान्ये. | वांझपणा (Sterility) व अकाली वृद्धत्व, स्नायूंची कमजोरी. |
| जीवनसत्त्व K (मेदात विरघळणारे) | फायलोक्विनोन (Phylloquinone) | पालक, कोबी, हिरव्या पालेभाज्या व आतड्यातील जीवाणूंद्वारे संश्लेषण. | रक्त न गोठणे (Hemorrhage - जखमेतून सतत रक्त वाहणे). |
🥛 प्रमुख खनिजे (Minerals) व त्यांचे कार्य
• लोह (Iron - Fe): हिमोग्लोबिन निर्मिती. कमतरतेमुळे अॅनिमिया (रक्तक्षय) होतो. गूळ, पालक, सफरचंद यात मुबलक.
• कॅल्शियम (Ca) व फॉस्फरस (P): हाडे व दात मजबूत करणे; रक्ताभिसरण व स्नायू आकुंचन.
• आयोडीन (I): थायरॉईड ग्रंथीचे कार्य. कमतरतेमुळे गलगंड (Goitre) होतो. आयोडीनयुक्त मीठ व सी-फूड.
• सोडियम (Na) व पोटॅशियम (K): चेतासंस्थेतील आवेगांचे वहन व शरीरातील पाण्याचा समतोल.
⚡ प्रमुख पोषण घटकांची ऊर्जा क्षमता
• कर्बोदके (Carbohydrates): शरीराचा प्राथमिक ऊर्जा स्त्रोत — ४ किलोकॅलरी प्रति ग्रॅम (4 kcal/g).
• प्रथिने (Proteins): शरीराची वाढ व झीज भरून काढणारे घटक (Body builders) — ४ किलोकॅलरी प्रति ग्रॅम. बालकांमध्ये अभावाने क्वाशिओरकर (Kwashiorkor) व मरास्मस (Marasmus) कुपोषण रोग होतात.
• मेद / स्निग्ध पदार्थ (Fats): सर्वाधिक ऊर्जा देणारे घटक — ९ किलोकॅलरी प्रति ग्रॅम (9 kcal/g).
👮♂️ पोलीस भरती व सरळसेवा 'गोल्डन' वन-लाइनर तथ्ये (Nutrition Facts)
📌 पाण्यात विरघळणारी जीवनसत्त्वे: जीवनसत्त्व B-कॉम्प्लेक्स व जीवनसत्त्व C.
📌 मेदात विरघळणारी जीवनसत्त्वे: A, D, E आणि K (Trick: 'KEDA').
📌 उष्णतेने सर्वात लवकर नष्ट होणारे जीवनसत्त्व: जीवनसत्त्व C (अॅस्कॉर्बिक आम्ल).
📌 सूर्यप्रकाशापासून त्वचेत तयार होणारे जीवनसत्त्व: जीवनसत्त्व D (कॅल्सिफेरॉल / सनशाईन व्हिटॅमिन).
📌 कोबाल्ट (Cobalt) धातू कोणत्या जीवनसत्त्वात असतो: जीवनसत्त्व B₁₂ (सायनोकोबालामीन).
📌 दूधात कोणते जीवनसत्त्व आढळत नाही: जीवनसत्त्व C (आणि लोह घटक अत्यल्प असतो).
📌 आवळा कोणत्या जीवनसत्त्वाचा सर्वात श्रीमंत स्त्रोत आहे: जीवनसत्त्व C.
📌 प्रथिनांच्या कमतरतेमुळे बालकांमध्ये होणारे रोग: क्वाशिओरकर आणि मरास्मस (सुकांडी).
📌 गाजराचा नारिंगी रंग कशामुळे असतो: बीटा कॅरोटीनमुळे (ज्यापासून शरीरात व्हिटॅमिन A बनते).
📌 अंडी उकडल्यावर पांढरा भाग घट्ट का होतो: अल्ब्युमिन प्रथिनाचे विकृतीकरण (Denaturation).
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा सराव प्रश्न
प्र. १. पॉलिश केलेला तांदूळ (Polished Rice) आहारातून सतत खाणाऱ्या व्यक्तीला खालीलपैकी कोणत्या आजाराचा धोका सर्वाधिक असतो? [MPSC Combine B]
(A) स्कर्व्ही
(B) बेरीबेरी
(C) मुडदूस
(D) पेलाग्रा
उत्तर: (B) बेरीबेरी. स्पष्टीकरण: तांदळाच्या वरच्या कोंड्यात (Aleurone layer) जीवनसत्त्व B₁ (थायमिन) मुबलक असते. पॉलिशिंग करताना हा थर निघून गेल्याने थायमिनच्या कमतरतेमुळे बेरीबेरी रोग होतो.
प्र. २. कोणत्या जीवनसत्त्वाच्या अभावामुळे रक्त गोठण्याच्या (Blood Clotting) प्रक्रियेत गंभीर अडथळा निर्माण होतो? [MPSC Group C]
(A) जीवनसत्त्व A
(B) जीवनसत्त्व D
(C) जीवनसत्त्व E
(D) जीवनसत्त्व K
उत्तर: (D) जीवनसत्त्व K. स्पष्टीकरण: जीवनसत्त्व K (फायलोक्विनोन) यकृतामध्ये प्रोथ्रॉम्बिन व इतर रक्त गोठवणारे घटक तयार करण्यासाठी अपरिहार्य असते.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
पोषण, जीवनसत्त्वे, मानवी रोग व लसीकरण सराव चाचणी ०८
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.