📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 पोषण, जीवनसत्त्वे, मानवी रोग, लसीकरण व आरोग्यशास्त्र (Nutrition, Vitamins & Human Diseases) ⏱️ 15 मिनिटे वाचन 👁️ 2 views
राष्ट्रीय लसीकरण वेळापत्रक (UIP २०२६): BCG, OPV, Pentavalent, Rotavirus, MR, Td व विशेष लसी (National Immunization Schedule 2026)
आरोग्य मंत्रालयाचे २०२६ मधील अधिकृत लसीकरण वेळापत्रक, जन्म ते १६ वर्षांपर्यंतच्या लसी, गर्भवती महिलांसाठी Td लस आणि मिशन इंद्रधनुष्य.
लेखक: MahaSarav Science Team• २९ सप्टेंबर, २०२६
१. राष्ट्रीय सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम (Universal Immunization Programme - UIP २०२६)
भारतातील सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रम (UIP) हा जगातील सर्वात मोठ्या सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रमांपैकी एक आहे. भारत सरकारच्या आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाद्वारे (MoHFW) देशभरातील बालके आणि गर्भवती महिलांना १२ जीवघेण्या आजारांपासून मोफत लस दिली जाते.
२. २०२६ अधिकृत लसीकरण वेळापत्रक (National Immunization Schedule - Children)
| वय / वेळ | देण्यात येणारी लस | कोणत्या आजारापासून संरक्षण? | मार्ग / पद्धत |
|---|---|---|---|
| जन्माच्या वेळी (At Birth) | १. BCG (Bacillus Calmette-Guérin) २. OPV Zero Dose (Oral Polio Vaccine) ३. Hepatitis B (Birth Dose - २४ तासांच्या आत) |
क्षयरोग (TB) पोलिओ हिपॅटायटीस-बी (कावीळ) |
त्वचेच्या आत (Intradermal) तोंडावाटे (२ थेंब) स्नायूमध्ये (Intramuscular) |
| ६ आठवडे (6 Weeks) | १. पेंटाव्हॅलेंट-१ (Pentavalent-1) २. OPV-1 ३. रोटाव्हायरस-१ (Rotavirus - RVV) ४. fIPV-1 (Fractional IPV) ५. PCV-1 (Pneumococcal Conjugate Vaccine) |
घटसर्प, धनुर्वात, डांग्या खोकला, हिपॅटायटीस-बी, हिब (Hib) पोलिओ रोटाव्हायरस अतिसार पोलिओ इंजेक्शन न्यूमोनिया व मेंदूज्वर |
स्नायूमध्ये (मांडीत) तोंडावाटे तोंडावाटे (५ थेंब) त्वचेच्या आत स्नायूमध्ये |
| १० आठवडे (10 Weeks) | १. पेंटाव्हॅलेंट-२ (Pentavalent-2) २. OPV-2 ३. रोटाव्हायरस-२ (RVV-2) |
५ आजार (DPT + HepB + Hib) पोलिओ अतिसार |
स्नायूमध्ये तोंडावाटे तोंडावाटे |
| १४ आठवडे (14 Weeks) | १. पेंटाव्हॅलेंट-३ (Pentavalent-3) २. OPV-3 ३. रोटाव्हायरस-३ (RVV-3) ४. fIPV-2 ५. PCV-2 |
५ आजार पोलिओ अतिसार पोलिओ इंजेक्शन न्यूमोनिया |
स्नायूमध्ये तोंडावाटे तोंडावाटे त्वचेच्या आत स्नायूमध्ये |
| ९ ते १२ महिने (9-12 Months) | १. MR-1 (गोवर व रुबेला) २. PCV Booster ३. JE-1 (Japanese Encephalitis - स्थानिक जिल्ह्यांत) ४. जीवनसत्त्व 'अ' (Vitamin A) पहिली मात्रा |
गोवर व जर्मन गोवर न्यूमोनिया मेंदूज्वर रातांधळेपणा प्रतिबंध |
त्वचेखाली (Subcutaneous) स्नायूमध्ये त्वचेखाली तोंडावाटे (१ लाख IU) |
| १६ ते २४ महिने (16-24 Months) | १. MR-2 (Measles-Rubella) २. DPT Booster-1 ३. OPV Booster ४. JE-2 (स्थानिक जिल्ह्यांत) ५. Vitamin A (मात्रा २) |
गोवर-रुबेला घटसर्प, धनुर्वात, डांग्या खोकला पोलिओ मेंदूज्वर अ-जीवनसत्त्व |
त्वचेखाली स्नायूमध्ये तोंडावाटे त्वचेखाली तोंडावाटे (२ लाख IU) |
| ५ ते ६ वर्षे (5-6 Years) | DPT Booster-2 | घटसर्प, धनुर्वात, डांग्या खोकला | स्नायूमध्ये (दंडात) |
| १० वर्षे (10 Years) | Td लस (Tetanus & adult Diphtheria) (जुन्या TT ऐवजी) | धनुर्वात व घटसर्प | स्नायूमध्ये |
| १६ वर्षे (16 Years) | Td लस (Tetanus & adult Diphtheria) (जुन्या TT ऐवजी) | धनुर्वात व घटसर्प | स्नायूमध्ये |
३. गर्भवती महिलांसाठी लसीकरण (Maternal Immunization)
- Td-1: गर्भावस्थेचे निदान होताच लवकरात लवकर.
- Td-2: पहिल्या डोसनंतर ४ आठवड्यांनी.
- Td Booster: जर महिलेला मागील ३ वर्षांच्या आत २ Td डोस मिळालेले असतील, तर केवळ एक बूस्टर डोस पुरेसा असतो.
४. विशेष मोहिमा: मिशन इंद्रधनुष्य (Mission Indradhanush)
- सुरुवात: २५ डिसेंबर २०१४ रोजी केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाद्वारे सुरुवात.
- उद्दिष्ट: लसीकरणापासून वंचित राहिलेल्या २ वर्षांखालील बालकांचे व गर्भवती महिलांचे १००% संपूर्ण लसीकरण करणे.
- इंटेंसिफाइड मिशन इंद्रधनुष्य (IMI): डिजिटल ट्रॅकिंगसाठी U-WIN प्लॅटफॉर्म (कोविन प्लॅटफॉर्मच्या धर्तीवर) देशभरात लागू करण्यात आला आहे.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
पोषण, जीवनसत्त्वे, मानवी रोग व लसीकरण सराव चाचणी ०८
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.