📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 जीवशास्त्र: प्राणी सृष्टीचे वर्गीकरण, असमपृष्ठरज्जू-समपृष्ठरज्जू व जनुकशास्त्र (Zoology & Genetics) ⏱️ 30 मिनिटे वाचन 👁️ 20 views
प्राणिशास्त्र: असमपृष्ठरज्जू प्राणी संघ (Non-Chordata Phyla - Porifera, Arthropoda, Mollusca etc.)
प्राणिशास्त्र: असमपृष्ठरज्जू प्राणी संघ (Non-Chordata Phyla - Porifera, Arthropoda, Mollusca etc.) या घटकामध्ये असमपृष्ठरज्जू (Non-Chordata), समपृष्ठरज्जू (Chordata), प्रोटोझोआ (Protozoa - आदिजीव) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
लेखक: Mahasarav Team• २५ ऑगस्ट, २०२६
१. प्राणी सृष्टीचे वर्गीकरण (Animal Kingdom Overview)
प्राणी सृष्टीचे दोन मुख्य उपसृष्टींमध्ये विभाजन केले जाते: असमपृष्ठरज्जू (Non-Chordata) आणि समपृष्ठरज्जू (Chordata). ज्यांच्या पाठीत कणा/पृष्ठरज्जू नसतो, त्यांना असमपृष्ठरज्जू प्राणी म्हणतात.
२. असमपृष्ठरज्जू प्राण्यांचे प्रमुख संघ (Phyla of Non-Chordates)
| संघ (Phylum) | प्रमुख लक्षणे | महत्त्वाची उदाहरणे |
|---|---|---|
| १. प्रोटोझोआ (Protozoa - आदिजीव) | एकपेशीय, सूक्ष्मदर्शी, आदिकेंद्रकी नसून दृश्यकेंद्रकी. | अमिबा, पॅरामेशियम, प्लाझमोडियम (मलेरिया), एन्टअमिबा (अतिसार). |
| २. पोरीफेरा (Porifera - रंध्रीय प्राणी) |
• शरीरावर असंख्य छिद्रे (ऑस्टिया व ऑस्क्युलम) असतात. • बहुपेशीय, प्रचलन नसलेले, एका जागी चिकटून राहणारे (जलचर). |
सायकॉन (Sycon), स्पंजिला, युप्लेक्टेला (व्हीनसचे पुष्पगुच्छ). |
| ३. सिलेंटरेटा / निडारिया (Coelenterata) |
• शरीर दंडगोलाकार किंवा छत्रीसारखे; शरीरात देहगुहा असते. • दंश करणाऱ्या पेशी (दंशपेशी / Cnidoblast) असतात. |
हायड्रा (Hydra), जेलीफिश (Aurelia), सी-अॅनेमोन (समुद्रफूल), प्रवाळ/कोरल (Coral reef). |
| ४. प्लॅटीहेल्मिंथेस (Platyhelminthes - चपटे कृमी) |
• शरीर पात्यासारखे चपटे असते, त्रिस्तरीय (Triploblastic). • बहुतांश प्राणी अंतःपरजीवी (Endoparasites) असतात; उभयलिंगी. |
लिव्हर फ्लूक (यकृत कृमी), टेपवर्म (पट्टकृमी / फितकिडा), प्लॅनेरिया. |
| ५. अॅस्कहेल्मिंथेस (Aschelminthes - गोल कृमी) |
• शरीर लांबट, दंडगोलाकार व धाग्यासारखे अखंड असते. • एकलिंगी प्राणी, मानवात रोग पसरवणारे परजीवी. |
जंत (Ascaris lumbricoides), हत्तीरोगाचा जंत (Wuchereria bancrofti), डोळ्याचा जंत (Loa loa). |
| ६. अॅनेलिडा (Annelida - वलयी प्राणी) |
• शरीर लांबट व अनेक लहान वलयांमध्ये (Segments) विभागलेले असते. • बंद रक्ताभिसरण संस्था असते. उत्सर्जनासाठी नेफ्रिडिया (वृक्कके) असतात. |
गांडूळ (Earthworm - 'शेतकऱ्याचा मित्र'), जळू (Leech - रक्त शोषक), नेरीस. |
| ७. आर्थ्रोपोडा (Arthropoda - संधिपाद प्राणी) |
• प्राणी सृष्टीतील सर्वात मोठा संघ (Largest Phylum - २/३ प्राणी!). • सांधेयुक्त पाय (Jointed legs), बाह्यकंकाल कायटीनचे बनलेले असते. • खुली रक्ताभिसरण संस्था असते. |
झुरळ, डास, माशी, फुलपाखरू, मधमाशी, खेकडा, कोळंबी, विंचू, कोळी, पैसा/शतपाद. |
| ८. मोलस्का (Mollusca - मृदुकाय प्राणी) |
• प्राणी सृष्टीतील दुसरा सर्वात मोठा संघ (Second Largest Phylum). • शरीर मऊ व बुळबुळीत असून संरक्षणासाठी कॅल्शियम कार्बोनेटचे ($CaCO_3$) कठीण कवच असते. |
गोगलगाय, शंख, शिंपला, मोती देणारा कालव (Oyster), ऑक्टोपस (८ भुजा, निळे रक्त - हिमोसायनिन). |
| ९. एकायनोडर्माटा (Echinodermata - कंटकचर्मी प्राणी) |
• शरीरावर कॅल्शियमचे काटे असतात. केवळ समुद्रात आढळतात. • प्रचलनासाठी नलिकापाद (Tube feet) आणि जलसंवहनी संस्था असते. |
तारामासा (Starfish), समुद्रकाकडी (Sea cucumber), सी-अर्चीन, ब्रिटल स्टार. |
३. कीटकांचे विशेष गुणधर्म (Special Features of Class Insecta)
- कीटक हे आर्थ्रोपोडा संघात येतात. त्यांच्या शरीराचे ३ भाग असतात: डोके, वक्ष (छाती) आणि उदर (पोट).
- कीटकांना ३ जोड्या पाय (एकूण ६ पाय) आणि २ जोड्या पंख असतात.
- झुरळ (Cockroach): झुरळाच्या हृदयात १३ कप्पे (13 Chambers) असतात. रक्तामध्ये हिमोग्लोबिन नसल्याने झुरळाचे रक्त रंगहीन/पांढरे असते. श्वसन नलिकांद्वारे (Spiracles) होते.
- कोळी व विंचू (Arachnida): यांना ४ जोड्या पाय (एकूण ८ पाय) असतात, त्यामुळे ते तांत्रिकदृष्ट्या कीटक (Insecta) वर्गात येत नाहीत!
🐛 असमपृष्ठरज्जू प्राणी संघांचे सविस्तर वर्गीकरण (Non-Chordata Phyla Master Table)
ज्या प्राण्यांच्या शरीरात पाठीचा कणा किंवा पृष्ठरज्जू (Notochord) नसतो, त्यांना असमपृष्ठरज्जू (Non-Chordata) प्राणी म्हणतात. प्राणी सृष्टीतील ९०% पेक्षा जास्त प्रजाती या गटामध्ये येतात:
| प्राणी संघ (Phylum) | शारीरिक वैशिष्ट्ये व देहगुहा | उत्सर्जन व श्वसन संस्था | परीक्षेतील प्रसिद्ध उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १) प्रोटोझोआ (Protozoa - आदिजीव) | सूक्ष्मदर्शीय, एकपेशीय; सर्व जैविक क्रिया एकाच पेशीत होतात. | विसरण (Diffusion) द्वारे उत्सर्जन. | अमिबा, पॅरामेशियम, प्लाझमोडियम (मलेरिया), एन्टअमिबा हिस्टोलिटिका. |
| २) पोरीफेरा (Porifera - रंध्रीय प्राणी) | असंख्य छिद्रे असणारे शरीर; पाणी आत येण्यासाठी 'ऑस्टिया' व बाहेर जाण्यासाठी 'ऑस्क्युलम'. हालचाल करत नाहीत. | पाणी प्रवाह प्रणाली (Canal system). | सायकॉन (Sycon), युस्पॉन्जिया (आंघोळीचा स्पंज), युप्लेक्टेला (व्हीनसच्या फुलांची करंडी). |
| ३) सिलेंटरेटा / निडारिया (Cnidaria) | शरीर दंडाकृती किंवा छत्रीसारखे; भक्ष्याला पकडण्यासाठी दंशपेशी (Cnidoblasts) व शुंडके (Tentacles). | एकच मुखद्वार (अन्न व उत्सर्जनासाठी). | हायड्रा (Hydra), जेलीफिश (Aurelia), सी-ॲनेमोन, प्रवाळ (Corals - प्रवाळ बेटे). |
| ४) प्लॅटीहेल्मिंथेस (चपटे कृमी) | शरीर पानावरील किंवा फितीसारखे चपटे; देहगुहा नसलेले (Acoelomate); उभयलिंगी. | ज्वाला पेशींद्वारे (Flame Cells) उत्सर्जन. | प्लॅनेरिया (Planaria - अमर्याद पुनर्जनन क्षमता), यकृत कृमी (Liver fluke), पट्टकृमी (Tapeworm). |
| ५) अॅस्कहेल्मिंथेस (गोल कृमी) | शरीर लांबट दंडगोलाकार; आभासी देहगुहा (Pseudocoelomate); एकलिंगी (मादी नरापेक्षा लांब). | उत्सर्जन नलिकेद्वारे. | पोटातील जंत (Ascaris), हत्तीरोगाचा जंत (Wuchereria bancrofti / फायलेरिया), लहान मुलांमधील चुनचुणे (Enterobius). |
| ६) अॅनेलिडा (Annelida - वलयी प्राणी) | शरीर अनेक वलयांचे (Segments) बनलेले; खरी देहगुहा; हालचालीसाठी दृढरोम (Setae). | वृक्कके (Nephridia) द्वारे उत्सर्जन; त्वचा द्वारे श्वसन. | गांडूळ (Earthworm - शेतकऱ्याचा मित्र), जळू (Leech - रक्त शोषताना 'हिरुडिन' सोडते), नेरीस. |
| ७) आर्थ्रोपोडा (Arthropoda - संधिपाद) | प्राणी सृष्टीतील सर्वात मोठा संघ (सुमारे ८०% प्रजाती). सांधेयुक्त पाय व काइटिनचे बाह्यकंकाल. | माल्पिघियन नलिका (उत्सर्जन); श्वासनलिका (Trachea - झुरळ) किंवा बुक लंग्ज (विंचू). | झुरळ (Cockroach - १३ कप्प्यांचे हृदय), डास, माशी, मधमाशी, मुंगी, विंचू, कोळी, खेकडा, गोम, फुलपाखरू. |
| ८) मोलस्का (Mollusca - मृदुकाय) | प्राणी सृष्टीतील दुसरा सर्वात मोठा संघ. मऊ शरीर; संरक्षणासाठी कॅल्शियम कार्बोनेटचे टणक कवच. | कंगवासारख्या कल्ल्यांद्वारे (Ctenidia) श्वसन. | गोगलगाय, शिंपला (मोती निर्मिती), ऑक्टोपस (Octopus - निळे रक्त, ३ हृदये व ८ भुजा), कटलफिश. |
| ९) एकायनोडर्माटा (कंटकचर्मी) | फक्त समुद्रात राहणारे; त्वचेवर कॅल्शियमयुक्त काटे; हालचालीसाठी नालपाद (Tube feet). | जलसंवहनी संस्था (Water vascular system). | तारामासा (Starfish), सी-अर्चिन, ब्रिटलब्रिटल स्टार, समुद्री काकडी (Sea cucumber). |
👮♂️ पोलीस भरती व सरळसेवा 'गोल्डन' वन-लाइनर तथ्ये (Invertebrates Facts)
📌 प्राणी सृष्टीतील सर्वात मोठा संघ कोणता: आर्थ्रोपोडा (Arthropoda / संधिपाद प्राणी).
📌 प्राणी सृष्टीतील दुसरा सर्वात मोठा संघ: मोलस्का (Mollusca / मृदुकाय प्राणी).
📌 ऑक्टोपसच्या रक्ताचा रंग कोणता असतो: निळा (रक्तात तांबेयुक्त 'हेमोसायनिन' रंगद्रव्य असल्याने).
📌 ऑक्टोपसला किती हृदये असतात: ३ हृदये व ९ मेंदू (एक मुख्य + ८ प्रत्येक भुजेत).
📌 झुरळाच्या हृदयात किती कप्पे असतात: १३ कप्पे असतात (श्वसन ट्रॅकियाद्वारे होते).
📌 गांडुळाला 'शेतकऱ्याचा मित्र' का म्हणतात: माती भुसभुशीत करून सेंद्रिय खत (वर्मीकंपोस्ट) तयार करतो.
📌 गांडुळाला किती डोळे असतात: डोळे नसतात (त्वचेवर प्रकाशसंवेदी पेशी असतात).
📌 जळू रक्त पिताना रक्त का गोठत नाही: तिच्या लाळेत 'हिरुडिन' (Hirudin) नावाचे रक्त न गोठवणारे रसायन असते.
📌 अमर्याद पुनर्जनन (Regeneration) क्षमता असणारा सजीव: प्लॅनेरिया (Planaria).
📌 मोती कशापासून तयार होतो: ऑयस्टर / मोती शिंपल्यात (Pinctada fucata).
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा सराव प्रश्न
प्र. १. प्राणी सृष्टीतील कोणत्या संघातील प्राण्यांची संख्या जगात सर्वाधिक असून त्यांचे शरीर सांधेयुक्त उपांगांनी युक्त असते? [MPSC Group C]
(A) अॅनेलिडा
(B) आर्थ्रोपोडा
(C) मोलस्का
(D) एकायनोडर्माटा
उत्तर: (B) आर्थ्रोपोडा. स्पष्टीकरण: आर्थ्रोपोडा हा जगातील सर्वात मोठा प्राणी संघ असून पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांपैकी सुमारे ८०% प्राणी (कीटक, खेकडे, विंचू) या संघात येतात.
प्र. २. हत्तीरोग (Elephantiasis / Filariasis) हा आजार खालीलपैकी कोणत्या गोलकृमीमुळे होतो? [MPSC Combine B]
(A) अॅस्कारिस लुम्ब्रिकॉइड्स
(B) वुचेरेरिया बँक्रॉफ्टाय
(C) टीनिया सोलियम
(D) एन्टअमिबा
उत्तर: (B) वुचेरेरिया बँक्रॉफ्टाय. स्पष्टीकरण: हा अॅस्कहेल्मिंथेस संघातील परजीवी गोलकृमी असून क्युलेक्स (Culex) डासाच्या चावण्याने त्याचा प्रसार होतो व लसिका ग्रंथी सुजतात.
🐚 प्रवाळ बेटे (Coral Reefs) व रेशीम कीटक (Sericulture)
प्रवाळ / कोरल (सिलेंटरेटा संघ): प्रवाळ हे कॅल्शियम कार्बोनेटचे ($CaCO_3$) बाह्यकंकाल तयार करतात. लाखो वर्षांत यापासून प्रवाळ खडक व बेटे तयार होतात. (उदा. भारतातील लक्षद्वीप बेटे ही प्रवाळांची बेटे आहेत; जगातील सर्वात मोठी प्रवाळ भिंत ग्रेट बॅरियर रीफ - ऑस्ट्रेलिया).
रेशीम कीटकाचे जीवनचक्र (आर्थ्रोपोडा): रेशीम कीटक (Bombyx mori) तुतीच्या पानांवर वाढतो. जीवनचक्र: अंडी → अळी (Caterpillar) → कोष (Cocoon) → प्रौढ पतंग. कोषापासून (Cocoon) गरम पाण्यात उकळून शुद्ध रेशीम धागा मिळवला जातो.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
जीवशास्त्र: प्राणी सृष्टी वर्गीकरण व जनुकशास्त्र सराव चाचणी ०६
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.