📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 जीवशास्त्र: प्राणी सृष्टीचे वर्गीकरण, असमपृष्ठरज्जू-समपृष्ठरज्जू व जनुकशास्त्र (Zoology & Genetics) ⏱️ 30 मिनिटे वाचन 👁️ 112 views
प्राणिशास्त्र: समपृष्ठरज्जू प्राणी वर्ग (Chordata - मत्स्य, उभयचर, सरीसृप, पक्षी व सस्तन प्राणी)
प्राणिशास्त्र: समपृष्ठरज्जू प्राणी वर्ग (Chordata - मत्स्य, उभयचर, सरीसृप, पक्षी व सस्तन प्राणी) या घटकामध्ये समपृष्ठरज्जू प्राणी (Chordata / Vertebrates), समपृष्ठरज्जू (Chordates), मत्स्य वर्ग (Pisces / Fishes) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
लेखक: Mahasarav Team• २५ ऑगस्ट, २०२६
१. समपृष्ठरज्जू प्राणी (Chordata / Vertebrates)
ज्या प्राण्यांच्या पाठीत मज्जारज्जू, कल्लाविframe आणि पाठीचा कणा (Vertebral Column) असतो, त्यांना समपृष्ठरज्जू (Chordates) म्हणतात. यांचे ५ प्रमुख वर्गांत वर्गीकरण केले जाते:
🦴 समपृष्ठरज्जू (Chordata) व्याख्या व कशेरुकी उपसंघ:
कॉर्डेटा (Chordata) संघातील प्राण्यांच्या जीवनचक्राच्या किमान एका तरी अवस्थेत खालील ४ मूलभूत वैशिष्ट्ये (Embryonic Hallmarks) आढळतात:
- पृष्ठरज्जू (Notochord)
- पृष्ठपोकळ मज्जारज्जू (Dorsal Hollow Nerve Cord)
- ग्रसनी कल्ला-वि Camus (Pharyngeal Gill Slits)
- गुदद्वारोत्तर शेपूट (Post-anal Tail)
⚠️ कशेरुकी (Vertebrata) हा कॉर्डेटा संघाचा उपसंघ (Subphylum) आहे: प्रोटोकॉर्डेट्सना (उदा. ॲम्फिऑक्सस) पाठीचा कणा नसतो; ज्यांच्यामध्ये नोटोकॉर्डचे रूपांतर पाठीच्या कण्यात होते त्यांना कशेरुकी (Vertebrates) म्हणतात. "सर्व कशेरुकी प्राणी समपृष्ठरज्जू असतात, परंतु सर्व समपृष्ठरज्जू कशेरुकी नसतात."
🪶 पक्ष्यांची हाडे (Bird Pneumatic Bones): उडण्यासाठी वजन कमी करण्यासाठी पक्ष्यांची हाडे वातुळ (Pneumatic / पोकळ हाडे) असतात; परंतु पक्ष्यांची सर्वच हाडे पोकळ नसतात (उदा. पाण्यात पोहणाऱ्या पेंग्विनची हाडे पाण्यात बुडण्यासाठी घन व भरीव असतात).
२. समपृष्ठरज्जू प्राण्यांचे ५ वर्ग (5 Classes of Vertebrates)
| वर्ग (Class) | रक्ताचे स्वरूप व श्वसन | हृदयाचे कप्पे | वैशिष्ट्ये व महत्त्वाची उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. मत्स्य वर्ग (Pisces / Fishes) | शीतरक्ती (Cold-blooded), कल्ल्यांद्वारे (Gills) श्वसन | २ कप्पे (१ अलिंद + १ निलय - एकपद्री रक्ताभिसरण) |
• पाण्यात राहणारे, पोहण्यासाठी पर (Fins) असतात. • बाह्यकंकाल खवल्यांच्या स्वरूपात असतो. • उदाहरणे: रोहू, कतला, शार्क (Dogfish), समुद्री घोडा (Hippocampus - नर पिल्लांना पिशवीत सांभाळतो), इलेक्ट्रिक रे (विद्युत झटका देणारा मासा). |
| २. उभयचर वर्ग (Amphibia) | शीतरक्ती, पाण्यात त्वचेद्वारे व जमिनीवर फुफ्फुसांद्वारे श्वसन | ३ कप्पे (२ अलिंद + १ निलय) |
• जमीन व पाणी दोन्ही ठिकाणी राहू शकतात. • त्वचा ओलसर व बुळबुळीत असते (खवले नसतात). • उदाहरणे: बेडूक (Frog), टोड, सालामँडर, इक्थिओफिस. (बेडकाच्या डिंभाला 'टॅडपोल' म्हणतात, त्याला कल्ले असतात). |
| ३. सरीसृप / सरपटणारे प्राणी (Reptilia) | शीतरक्ती, फुफ्फुसांद्वारे श्वसन | ३ कप्पे (अपवाद: मगर / सुसर यांच्या हृदयात ४ कप्पे असतात!) |
• जमिनीवर सरपटणारे पहिले पूर्ण भूपृष्ठीय प्राणी. • त्वचा कोरडी व खवलेयुक्त असते, अंडज प्राणी (कठीण कवचाची अंडी). • उदाहरणे: साप, पाल, सरडा, कासव, मगर, घोरपड, डायनासोर (लुप्त). |
| ४. पक्षी वर्ग (Aves / Birds) | उष्णरक्ती (Warm-blooded), फुफ्फुसे व हवेच्या पिशव्यांद्वारे श्वसन | ४ कप्पे (२ अलिंद + २ निलय - शुद्ध व अशुद्ध रक्त पूर्ण वेगळे) |
• पुढच्या पायांचे पंखांमध्ये रूपांतर, शरीर पिसांनी झाकलेले. • हाडे पोकळ व हवेने भरलेली (Pneumatic bones) असतात. • उदाहरणे: कबूतर, पोपट, गरुड, शहामृग (Ostrich - सर्वात मोठा पक्षी व सर्वात मोठी पेशी), पेंग्विन, हमिंग बर्ड (सर्वात लहान पक्षी - मागे उडू शकणारा एकमेव पक्षी). |
| ५. सस्तन प्राणी वर्ग (Mammalia) | उष्णरक्ती (Warm-blooded), फुफ्फुसांद्वारे श्वसन | ४ कप्पे (२ अलिंद + २ निलय) |
• दुग्धग्रंथी (Mammary glands) असणे आणि पिल्लांना जन्म देणे (जरायुज). • शरीरावर केस व बाह्यकर्ण (Ear Pinna) असणे. • उदाहरणे: मनुष्य, वाघ, गाय, हत्ती, कांगारू (पिशवी असणारा सस्तन प्राणी), वटवाघूळ (उडणारा एकमेव सस्तन प्राणी), व्हेल मासा व डॉल्फिन (पाण्यात राहणारे सस्तन प्राणी - कल्ले नसतात, फुफ्फुसाने श्वास घेतात). |
३. सस्तन प्राण्यांचे अपवाद (MPSC चे अतिमहत्त्वाचे प्रश्न)
- अंडी घालणारे सस्तन प्राणी (Oviparous Mammals / मोनोट्रिम्स):
- प्लॅटिपस (Duck-billed Platypus) - बदकासारखी चोच असलेला अंडी घालणारा सस्तन प्राणी.
- एकिडना (Echidna / मुंग्या खाणारा काटेरी प्राणी).
- अपरिपक्व पिल्लांना जन्म देणारे (मर्सुपियल्स): कांगारू (Kangaroo) - पिल्लू मोठे होईपर्यंत पोटातील पिशवीत (Marsupium) ठेवतो.
- सर्वात मोठा सस्तन प्राणी: निळा व्हेल (Blue Whale) - वजन सुमारे १५० टन.
- सर्वात लहान सस्तन प्राणी: बंबलबी बॅट (Bumblebee Bat).
🦁 पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे ५ वर्ग व हृदयाचे कप्पे (Vertebrata Classes Master Table)
समपृष्ठरज्जू (Chordata) प्राण्यांच्या पाठीच्या कण्यामध्ये (Vertebral Column) पूर्ण विकसित मज्जारज्जू सुरक्षित असतो. यातील ५ प्रमुख वर्गांची तुलना परीक्षेत नेहमी विचारली जाते:
| प्राणी वर्ग (Class) | हृदयाचे कप्पे | रक्ताचे तापमान | श्वसन अवयव व बाह्य आवरण | उदाहरणे व परीक्षेतील अपवाद |
|---|---|---|---|---|
| १) मत्स्य वर्ग (Pisces) | २ कप्पे (१ अलिंद + १ निलय) | शीतरक्ती (Cold-blooded) | कल्ल्यांद्वारे (Gills) श्वसन; त्वचेवर खवले; पोहण्यासाठी पर (Fins). | शार्क, रोहू, कटला, बॉम्बील, सी-हॉर्स (समुद्री घोडा - नराच्या पिशवीत पिल्लांची वाढ होते). |
| २) उभयचर वर्ग (Amphibia) | ३ कप्पे (२ अलिंद + १ निलय) | शीतरक्ती (Cold-blooded) | डिंभावस्थेत कल्ल्यांद्वारे; प्रौढावस्थेत ओलसर त्वचा व फुफ्फुसे. खवले नसतात. | बेडूक (Frog), सालामँडर, टोड. (बेडूक हिवाळ्यात व उन्हाळ्यात सुप्तावस्थेत असताना त्वचेने श्वसन करतो). |
| ३) सरीसृप वर्ग (Reptilia - सरपटणारे) | ३ कप्पे (अपवाद: मगर = ४ कप्पे) | शीतरक्ती (Cold-blooded) | फक्त फुफ्फुसांद्वारे श्वसन; कोरडी खवलेयुक्त त्वचा; कडक कवचाची अंडी घालतात. | मगर (Crocodile - ४ कप्प्यांचे हृदय), साप, पाल, सरडा, कासव, घोरपड. |
| ४) पक्षी वर्ग (Aves) | ४ कप्पे (२ अलिंद + २ निलय) | उष्णरक्ती (Warm-blooded) | फुफ्फुसांद्वारे श्वसन (हवेच्या पिशव्या); हाडे पोकळ (Pneumatic); शरीरावर पिसे. | शहामृग (Ostrich - सर्वात मोठा पक्षी), हमिंगबर्ड (उलट दिशेने उडणारा सर्वात लहान पक्षी), पेंग्विन, कीवी. |
| ५) सस्तन प्राणी वर्ग (Mammalia) | ४ कप्पे (२ अलिंद + २ निलय) | उष्णरक्ती (Warm-blooded) | फुफ्फुसांद्वारे श्वसन; अंगावर केस; बाह्यकर्ण (Ear Pinna) व दुग्धग्रंथी. | मनुष्य, वाघ, हत्ती, कांगारू, वटवाघूळ (उडणारा सस्तन प्राणी), व्हेल व डॉल्फिन (पाण्यातील सस्तन प्राणी). |
⭐ सस्तन प्राण्यांमधील वारंवार विचारले जाणारे अपवाद (MPSC Special)
१) अंडी घालणारे सस्तन प्राणी:
प्लॅटिपस (Duck-billed Platypus) व एकिडना (Echidna / Spiny anteater). हे पिल्लांना जन्म न देता अंडी घालतात, परंतु पिल्लांना दूध पाजतात.
प्लॅटिपस (Duck-billed Platypus) व एकिडना (Echidna / Spiny anteater). हे पिल्लांना जन्म न देता अंडी घालतात, परंतु पिल्लांना दूध पाजतात.
२) पिशवी असणारे प्राणी (Marsupials):
कांगारू (Kangaroo) व कोआला. अपक्व पिल्लाला जन्म देऊन पोटावरील 'मार्सुपियम' (Marsupium) पिशवीत वाढवतात.
कांगारू (Kangaroo) व कोआला. अपक्व पिल्लाला जन्म देऊन पोटावरील 'मार्सुपियम' (Marsupium) पिशवीत वाढवतात.
३) पाण्यात राहणारे सस्तन प्राणी:
निळा व्हेल (Blue Whale - जगातील सर्वात मोठा प्राणी) व डॉल्फिन. हे मासे नसून सस्तन प्राणी आहेत आणि फुफ्फुसांनी श्वास घेतात.
निळा व्हेल (Blue Whale - जगातील सर्वात मोठा प्राणी) व डॉल्फिन. हे मासे नसून सस्तन प्राणी आहेत आणि फुफ्फुसांनी श्वास घेतात.
👮♂️ पोलीस भरती व सरळसेवा 'गोल्डन' वन-लाइनर तथ्ये (Vertebrates Facts)
📌 मगरीच्या हृदयात किती कप्पे असतात: ४ कप्पे (सरीसृप वर्गात ३ असतात, पण मगर हा अपवाद आहे).
📌 उडू शकणारा एकमेव सस्तन प्राणी: वटवाघूळ (Bat - रडारसारख्या अल्ट्रासोनिक तरंगांनी उडतो).
📌 जगातील सर्वात मोठा सजीव / प्राणी: निळा व्हेल (Blue Whale - वजन सुमारे १५० ते १८० टन).
📌 जमिनीवरील सर्वात मोठा प्राणी: आफ्रिकन हत्ती.
📌 उलट दिशेने (पाठीमागे) उडू शकणारा एकमेव पक्षी: हमिंगबर्ड (Hummingbird - जगातील सर्वात लहान पक्षी).
📌 उडू न शकणारे पक्षी: शहामृग, कीवी, पेंग्विन, इमू, कॅसोवरी.
📌 सापांना कान असतात का: बाह्यकर्ण नसतात; ते जमिनीच्या कंपनांवरून ध्वनी ग्रहण करतात.
📌 भारतातील ४ प्रमुख विषारी साप: नाग (Cobra), मण्यार (Krait), घोणस (Russell's Viper) व फुरसे (Saw-scaled Viper).
📌 सर्वात विषारी साप: इनलँड तायपान (ऑस्ट्रेलिया); समुद्रातील हायड्रोफिस.
📌 घुरट्या बांधणारा एकमेव साप: किंग कोब्रा (नागराज - इतर सापांना खातो).
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा सराव प्रश्न
प्र. १. खालीलपैकी कोणता प्राणी सस्तन (Mammal) वर्गातील असूनही पिल्लांना थेट जन्म न देता अंडी घालतो? [MPSC Group C]
(A) वटवाघूळ
(B) प्लॅटिपस (Platypus)
(C) कांगारू
(D) डॉल्फिन
उत्तर: (B) प्लॅटिपस. स्पष्टीकरण: डक-बिल्ड प्लॅटिपस आणि एकिडना हे प्रोटोथेरिया उपवर्गातील सस्तन प्राणी असून ते अंडी घालतात (Oviparous), परंतु अंड्यातून पिल्लू बाहेर आल्यावर त्याला अंगावरील दुग्धग्रंथींद्वारे दूध पाजतात.
प्र. २. सरीसृप (सरपटणारे प्राणी) वर्गामध्ये सर्वसाधारणपणे ३ कप्प्यांचे हृदय असते, परंतु खालीलपैकी कोणत्या प्राण्यात ४ कप्प्यांचे हृदय आढळते? [MPSC Combine B]
(A) नाग
(B) सरडा
(C) मगर (Crocodile)
(D) कासव
उत्तर: (C) मगर. स्पष्टीकरण: मगरीचे हृदय दोन अलिंद आणि दोन निलय अशा ४ पूर्ण कप्प्यांमध्ये विभागलेले असते. सरीसृप वर्गात हा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण अपवाद आहे.
🐍 सर्पदंश, विष प्रकार व प्रतिविष (Anti-Venom) निर्मिती
नाग व मण्यार (Neurotoxic Venom): मज्जासंस्थेवर आघात करतात; श्वासोच्छ्वास थांबल्याने अर्धांगवायू व मृत्यू ओढवतो. (फुरसे व घोणस यांचे विष Hemotoxic असते - रक्ताभिसरण व मूत्रपिंडावर आघात करून अंतर्गत रक्तस्त्राव घडवते).
हाफकिन संस्था (Haffkine Institute, मुंबई): घोड्यांच्या शरीरात सापाचे सौम्य विष टोचून प्रतिपिंडे (Antibodies) तयार केली जातात, ज्यापासून सर्पदंशावरील अँटीव्हेनम (Anti-Venom) लस तयार केली जाते.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
जीवशास्त्र: प्राणी सृष्टी वर्गीकरण व जनुकशास्त्र सराव चाचणी ०६
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
3 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
जीवशास्त्र: प्राणी सृष्टी वर्गीकरण व जनुकशास्त्र सराव चाचणी ०६
⏱️ 15 मि.•🏆 20 गुण मोफत
3
जीवशास्त्र - प्राण्यांचे वर्गीकरण (अपृष्ठवंशीय व पृष्ठवंशीय) - सराव चाचणी
⏱️ 15 मि.•🏆 15 गुण मोफत