📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 पोषण, जीवनसत्त्वे, मानवी रोग, लसीकरण व आरोग्यशास्त्र (Nutrition, Vitamins & Human Diseases) ⏱️ 35 मिनिटे वाचन 👁️ 115 views
मानवी संसर्गजन्य व असंसर्गजन्य रोग: जीवाणू, विषाणू, आदिजीव, बुरशीजन्य रोग, निदान चाचण्या व लस (Human Diseases)
मानवी संसर्गजन्य व असंसर्गजन्य रोग: जीवाणू, विषाणू, आदिजीव, बुरशीजन्य रोग, निदान चाचण्या व लस (Human Diseases) या घटकामध्ये जीवाणूजन्य रोग (Bacterial Diseases in Humans), विषाणूजन्य रोग (Viral Diseases in Humans), अर्जित रोग (Acquired Diseases) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
लेखक: Mahasarav Team• २५ ऑगस्ट, २०२६
१. मानवी रोगांचे वर्गीकरण (Classification of Human Diseases)
मानवी रोग मुख्यत्वे दोन प्रकारात विभागले जातात: जन्मजात रोग (Congenital - जनुकीय दोष) आणि अर्जित रोग (Acquired Diseases). अर्जित रोगांचे पुढे संसर्गजन्य (Infectious) आणि असंसर्गजन्य (Non-infectious) असे दोन प्रकार पडतात.
२. जीवाणूजन्य रोग (Bacterial Diseases in Humans)
| रोगाचे नाव (Disease) | रोगकारक जीवाणू (Pathogen) | प्रभावित अवयव व प्रसार | लक्षणे व विशेष चाचणी / लस |
|---|---|---|---|
| १. क्षयरोग / टीबी (Tuberculosis) | Mycobacterium tuberculosis (रॉबर्ट कॉकने १८८२ मध्ये शोध लावला). | फुफ्फुसे (९०%), हाडे, मेंदू. (थुंकीद्वारे हवेतून प्रसार). |
• सतत ३ आठवड्यांपेक्षा जास्त खोकला, थुंकीतून रक्त, वजन घटणे. • चाचणी: मॉन्टॉक्स टेस्ट (Mantoux Test). • लस: BCG लस (Bacillus Calmette-Guerin) जन्मानंतर लगेच. • उपचार: DOTS (Directly Observed Treatment Short-course). |
| २. कॉलरा / पटकी (Cholera) | Vibrio cholerae (अल्पविरामाच्या आकाराचा जिवाणू). | आतडे (दूषित पाणी व अन्नातून प्रसार). | तीव्र जुलाब (Rice-water stools) व उलट्या, शरीरातील पाणी संपणे (निर्जलीकरण). उपाय: ORS (Oral Rehydration Solution). |
| ३. विषमज्वर / टायफॉईड (Typhoid) | Salmonella typhi. | आतडे (दूषित अन्न व पाण्याद्वारे प्रसार). |
• सतत वाढणारा ताप (Step-ladder fever), डोकेदुखी. • निदान चाचणी: विडाल चाचणी (Widal Test). |
| ४. कुष्ठरोग (Leprosy / Hansen's Disease) | Mycobacterium leprae (हॅन्सन यांनी शोध लावला). | त्वचा व परिघीय चेतातंतू. |
• त्वचेवर न खाजणारे बधिर चट्टे (संवेदना नष्ट होणे), बोटे झडणे. • उपचार: MDT (Multi-Drug Therapy - डॅप्सोन, रिफाम्पिसिन, क्लोफाझिमिन). |
| ५. धनुर्वात (Tetanus / Lockjaw) | Clostridium tetani. | मज्जासंस्था व स्नायू (गंजलेले लोखंड/मातीतील जखमेतून प्रवेश). | जबडा घट्ट आवळणे, संपूर्ण शरीर धनुष्यासारखे ताणले जाणे. प्रतिबंध: TT (Tetanus Toxoid) इंजेक्शन. |
| ६. डांग्या खोकला (Pertussis / Whooping Cough) | Bordetella pertussis. | श्वसननलिका (हवेतून प्रसार). | सतत तीव्र खोकला. प्रतिबंध: DPT / Triple Vaccine. |
| ७. घटसर्प (Diphtheria) | Corynebacterium diphtheriae. | घसा व श्वासनलिका. | घशात करड्या रंगाचा खोटा पडदा तयार होऊन श्वास गुदमरणे. (लस: DPT). |
| ८. प्लेग (Plague / Black Death) | Yersinia pestis. | लसिका ग्रंथी, फुफ्फुसे (उंदरांच्या अंगावरील पिसवांद्वारे - Xenopsylla cheopis). | गाठी येणे (ब्युबोनिक प्लेग) किंवा फुफ्फुसाचा प्लेग. |
| ९. न्यूमोनिया (Pneumonia) | Streptococcus pneumoniae. | फुफ्फुसातील वायुकोश (Alveoli). | वायुकोशात पाणी/पू साचून श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत दुखणे. |
३. विषाणूजन्य रोग (Viral Diseases in Humans)
| रोगाचे नाव (Disease) | विषाणू (Virus) | प्रसारक माध्यम | लक्षणे, चाचण्या व प्रतिबंधक उपाय |
|---|---|---|---|
| १. एड्स (AIDS) | HIV (Human Immunodeficiency Virus) - हा रेट्रोव्हायरस (RNA विषाणू) आहे. | असुरक्षित लैंगिक संबंध, दूषित रक्त चढवणे, दूषित सुया, बाधित मातेकडून गर्भाला. |
• पांढऱ्या रक्तपेशींमधील T4 Helper लिम्फोसाइट्स नष्ट करून रोगप्रतिकारशक्ती पूर्णपणे संपवणे. • निदान चाचण्या: १. ELISA Test (प्राथमिक तपासणी), २. Western Blot Test (अंतिम खात्रीसाठी). • जागतिक एड्स दिन: १ डिसेंबर. |
| २. पोलिओ (Poliomyelitis) | पोलिओ व्हायरस (Enterovirus). | दूषित पाणी व मल-मुख मार्गाने. |
• मज्जारज्जूच्या मोटर पेशींवर हल्ला करून कायमचे अर्धांगवायू (पायांचे पांगळेपण). • लस १: साक लस (Jonas Salk - १९५२) - इंजेक्शनद्वारे (IPV). • लस २: साबिन लस (Albert Sabin - १९५७) - तोंडावाटे २ थेंब (OPV - पल्स पोलिओ मोहीम). • भारत २०१४ मध्ये पोलिओमुक्त घोषित झाला. |
| ३. रेबीज / जलद्वेष (Rabies / Hydrophobia) | र्‍हाब्डोव्हायरस (Rhabdovirus). | पिसाळलेला कुत्रा, मांजर, माकड किंवा कोल्हा चावल्याने (लाळेतून प्रसार). |
• मध्यवर्ती मज्जासंस्थेला सूज, पाण्याची प्रचंड भीती वाटणे (Hydrophobia), लाळ गळणे, मज्जासंस्थेचा ऱ्हास (१००% प्राणघातक). • रेबीज लस शोध: लुई पाश्चर (Louis Pasteur). |
| ४. कावीळ / हिपॅटायटिस (Hepatitis) | Hepatitis A, B, C, D, E विषाणू. | • Hep A & E: दूषित पाणी व अन्न. • Hep B & C: रक्ताद्वारे व लैंगिक संबंधातून (अतिधोकादायक). |
यकृताला सूज (Liver damage), रक्तात बिलिरुबिन वाढून त्वचा व डोळे पिवळे होणे, गडद पिवळी लघवी. |
| ५. डेंग्यू (Dengue Fever / Breakbone Fever) | Flavivirus (DENV १-४). | मादी एडिस इजिप्ती डास (Aedes aegypti) - दिवसा चावणारा डास (स्वच्छ साचलेल्या पाण्यात अंडी घालतो). | तीव्र ताप, डोळ्यांच्या मागे तीव्र वेदना, असह्य सांधेदुखी, रक्तातील प्लेटलेट्सची संख्या वेगाने घटणे. |
| ६. चिकनगुनिया (Chikungunya) | Chikungunya virus (Alphavirus). | एडिस इजिप्ती डास. | तीव्र सांधेदुखी (महिने टिकणारी) व ताप. |
| ७. स्वाईन फ्लू (Swine Flu) | H1N1 इन्फ्लुएन्झा व्हायरस. | डुकरांच्या संपर्कातून व मानवात हवेद्वारे. | खोकला, ताप, घशात खवखव. (औषध: टॅमीफ्लू / ओसेल्टामाविर). |
| ८. बर्ड फ्लू (Bird Flu) | H5N1 व्हायरस. | पक्षांच्या/कोंबड्यांच्या संपर्कातून. | तीव्र श्वसनविकार. |
४. आदिजीवजन्य व बुरशीजन्य रोग (Protozoan & Fungal Diseases)
- हिवताप / मलेरिया (Malaria):
- रोगकारक आदिजीव: प्लाझमोडियम (Plasmodium - P. vivax, P. falciparum सर्वात घातक).
- वाहक: मादी अ‍ॅनोफिलीस डास (Female Anopheles mosquito) - रात्री चावणारा डास.
- शोध: १८९७ मध्ये सर रोनाल्ड रॉस यांनी मलेरियाचा प्रसार डासांमुळे होतो हे सिद्ध केले (१९०२ नोबेल).
- लक्षणे: थंडी वाजून ताप येणे (दर ४८ किंवा ७२ तासांनी), प्लीहा व यकृताला सूज, RBC चा नाश.
- औषध: क्विनिनाइन (Quinine - सिनकोना झाडाच्या सालीपासून मिळते) आणि क्लोरोक्विन, आर्टेमिसिनिन.
- अतिसार / अमिबियासिस (Amoebic Dysentery): Entamoeba histolytica द्वारे दूषित पाण्यातून. पोटदुखी व रक्तमिश्रित शौच.
- काळा आजार (Kala-Azar / Leishmaniasis): Leishmania donovani द्वारे सँडफ्लाय (Sandfly / वाळूची माशी) चावल्याने पसरतो. प्लीहा वाढते व तीव्र ताप.
- झोपेचा रोग (Sleeping Sickness): Trypanosoma द्वारे त्से-त्से माशी (Tsetse Fly) चावल्याने (आफ्रिकेत).
- बुरशीजन्य रोग (Fungal Diseases):
- गजकर्ण / रिंगवर्म (Ringworm): Microsporum / Trichophyton बुरशीमुळे त्वचेवर खाजणारे गोल लाल चट्टे.
- अ‍ॅथलेट्स फूट (Athlete's Foot): पायाच्या बोटांच्या फटीत ओलसरपणामुळे बुरशीची लागण.
- म्युकॉरमायकोसिस (Black Fungus): रोगप्रतिकारशक्ती कमी असणाऱ्या व्यक्तींमध्ये नाकात व डोळ्यात बुरशीची घातक वाढ.
५. महत्त्वाच्या रोग निदान चाचण्या (Diagnostic Tests Summary)
| चाचणीचे नाव (Test) | कोणत्या रोगाच्या निदानासाठी? |
|---|---|
| १. विडाल चाचणी (Widal Test) | विषमज्वर / टायफॉईड (Typhoid) |
| २. मॉन्टॉक्स चाचणी (Mantoux Test) | क्षयरोग / टीबी (Tuberculosis) |
| ३. एलिझा चाचणी (ELISA Test) | एड्स (AIDS - प्राथमिक तपासणी) |
| ४. वेस्टर्न ब्लॉट चाचणी (Western Blot) | एड्स (AIDS - अंतिम खात्रीशीर तपासणी) |
| ५. आरटी-पीसीआर (RT-PCR) | कोविड-१९ (COVID-19) व स्वाईन फ्लू |
| ६. बायोप्सी (Biopsy) | कर्करोग (Cancer) पेशी तपासणी |
| ७. ईसीजी (ECG - Electrocardiogram) | हृदयाची कार्यक्षमता तपासणे. |
| ८. ईईजी (EEG - Electroencephalogram) | मेंदूच्या लहरी व कार्यक्षमता तपासणे. |
🦠 मानवी रोग, निदान चाचण्या व लसीकरण (Human Diseases, Diagnosis & Vaccines)
| रोगाचे नाव व प्रकार | रोगकारक सूक्ष्मजीव | प्रसार माध्यम / वाहक | निदान चाचणी (Diagnostic Test) व लस |
|---|---|---|---|
| क्षयरोग / टीबी (Tuberculosis) | मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस (जीवाणू) | हवेमार्फत (थुंकीचे थेंब). फुफ्फुसांवर आघात. | मँटोक्स चाचणी (Mantoux Test); लस: BCG लस (बाल जन्मानंतर लगेच); DOTS उपचार. |
| टायफॉईड / विषमज्वर | साल्मोनेला टायफी (जीवाणू) | दूषित पाणी व दूषित अन्न. आतड्यांना सूज. | विडाल चाचणी (Widal Test); TAB लस. |
| कॉलरा / पटकी | विब्रिओ कॉलरी (स्वल्पविरामाच्या आकाराचा जीवाणू) | दूषित अन्न व पाणी. तीव्र जुलाब (Rice-water stools) व उलट्या. | ओआरएस (ORS - Oral Rehydration Salts) उपचार. |
| कुष्ठरोग (Leprosy) | मायकोबॅक्टेरियम लेप्री (हॅन्सन रोग - जीवाणू) | दीर्घकालीन संपर्क. त्वचा व मज्जातंतूंवर बधिरता. | लेप्रोमिन चाचणी; उपचार: MDT (Multi-Drug Therapy - डॅप्सोन). |
| धनुर्वात (Tetanus) | क्लॉस्ट्रिडियम टिटॅनी (जीवाणू) | गंजलेले लोखंड किंवा मातीतील जखम. जबडा घट्ट मिटणे (Lockjaw). | TT इंजेक्शन / DPT लस (डिफ्थेरिया, परट्युसिस, टिटॅनस). |
| एड्स (AIDS) | HIV (Human Immunodeficiency Virus - RNA विषाणू) | असुरक्षित लैंगिक संबंध, दूषित रक्त, दूषित सुया, आईकडून बाळाला. T-४ लिम्फोसाइट्स नष्ट करतो. | प्राथमिक: ELISA टेस्ट; निश्चिती: वेस्टर्न ब्लॉट टेस्ट (Western Blot); उपचार: ART (अँटी-रेट्रोव्हायरल थेरपी). |
| पोलिओ (Poliomyelitis) | पोलिओ विषाणू (Enterovirus) | दूषित अन्न व पाणी. मज्जारज्जूच्या पेशी नष्ट होऊन अर्धांगवायू. | साक लस (Jonas Salk - इंजेक्शन) व साबिन लस (Albert Sabin - तोंडी थेंब OPV). |
| रेबीज / पिसाळणे (Rabies) | र्‍हॅब्डो व्हायरस (Rhabdovirus) | पिसाळलेला कुत्रा, मांजर किंवा माकड चावल्याने. मध्यवर्ती मज्जासंस्थेवर परिणाम. | लक्षण: हायड्रोफोबिया (Hydrophobia - पाण्याची प्रचंड भीती वाटणे). लस: लुई पाश्चर यांनी शोधली. |
| हिवताप / मलेरिया | प्लाझमोडियम (आदिजीव - Protozoa) | मादी अ‍ॅनोफिलीस (Anopheles) डासाचा दंश. RBCs वर आघात. | रक्त तपासणी (Blood smear); उपचार: क्लोरोक्विन / क्विनाईन (सिनकोना झाडाच्या सालीपासून). |
| डेंग्यू (Dengue Fever) | डेंगी व्हायरस (Flavivirus) | एडिस इजिप्ती (Aedes aegypti - वाघासारखे पट्टे असणारा डास). स्वच्छ पाण्यात वाढतो; दिवसा चावतो. | प्लेटलेट्सची संख्या तपासणे; तीव्र हाडे दुखी (हाडमोडी ताप / Breakbone fever). |
👮♂️ पोलीस भरती व सरळसेवा 'गोल्डन' वन-लाइनर तथ्ये (Diseases Facts)
📌 जगातील पहिली लस कोणती व शोधकर्ता: देवीची लस (Smallpox vaccine - एडवर्ड जेनर १७९६).
📌 रेबीजच्या लसीचा शोध: लुई पाश्चर (Louis Pasteur).
📌 टायफॉईड निदानासाठी कोणती चाचणी केली जाते: विडाल चाचणी (Widal Test).
📌 एड्स रोगाच्या निदानासाठी प्राथमिक चाचणी: एलिसा टेस्ट (ELISA - Enzyme-Linked Immunosorbent Assay).
📌 क्षयरोगासाठी (TB) जन्मतः दिली जाणारी लस: BCG लस (Bacillus Calmette-Guérin).
📌 मलेरियाचा प्रसार कोणत्या डासामुळे होतो: मादी अ‍ॅनोफिलीस डास (Anopheles mosquito).
📌 डेंग्यू व चिकनगुनियाचा प्रसार: एडिस इजिप्ती डास (दिवसा चावणारा डास).
📌 हत्तीरोगाचा (Filariasis) प्रसार: क्युलेक्स (Culex) डास.
📌 सिनकोना वृक्षाच्या सालीपासून कोणते औषध बनवले जाते: क्विनाईन (मलेरियावरील औषध).
📌 स्वाइन फ्लूचा विषाणू कोणता: H1N1 व्हायरस; बर्ड फ्लू: H5N1 व्हायरस.
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा सराव प्रश्न
प्र. १. टायफॉईड (विषमज्वर) या आजाराचे निश्चित निदान करण्यासाठी खालीलपैकी कोणती प्रयोगशाळा चाचणी केली जाते? [MPSC Group C]
(A) एलिसा टेस्ट
(B) विडाल टेस्ट (Widal Test)
(C) मँटोक्स टेस्ट
(D) वेस्टर्न ब्लॉट टेस्ट
उत्तर: (B) विडाल टेस्ट. स्पष्टीकरण: साल्मोनेला टायफी जीवाणूच्या प्रतिपिंडांचा शोध घेण्यासाठी विडाल चाचणी केली जाते. मँटोक्स चाचणी क्षयरोगासाठी (TB) आणि एलिसा एड्ससाठी केली जाते.
प्र. २. पिसाळलेला कुत्रा चावल्यामुळे होणाऱ्या 'रेबीज' या आजाराचे सर्वात ठळक लक्षण खालीलपैकी कोणते आहे? [MPSC Combine B]
(A) तीव्र डोकेदुखी
(B) हायड्रोफोबिया (पाण्याची भीती वाटणे)
(C) शरीरावर लाल पुरळ येणे
(D) सांधेदुखी
उत्तर: (B) हायड्रोफोबिया. स्पष्टीकरण: रेबीज विषाणू मध्यवर्ती मज्जासंस्थेवर हल्ला करतो आणि घशातील स्नायूंचे तीव्र आकुंचन घडवतो, ज्यामुळे पाणी गिळताना प्रचंड वेदना होतात व रुग्णाला पाण्याची अनामिक भीती (हायड्रोफोबिया) वाटते.
🏥 आरोग्यशास्त्र व रोगनिदान: २०२६ अद्ययावत मानक मार्गदर्शक तत्त्वे (Health & Diagnostic Updates):
१. जन्मजात आजार (Congenital Diseases):
जन्मजात आजार (Congenital Disorders): म्हणजे जन्माच्या वेळी उपस्थित (Present at birth) असणारे आजार किंवा व्यंग. हे आजार केवळ जनुकीय उत्परिवर्तनामुळेच होतात असे नाही; तर ते जनुकीय (उदा. डाऊन सिंड्रोम), गर्भावस्थेतील संसर्ग (उदा. टॉर्च इन्फेक्शन, रुबेला), औषधांचे दुष्परिणाम (Teratogens) किंवा गर्भाशयातील पर्यावरणीय दोषांमुळे जन्माच्या वेळी उपस्थित असतात.
२. क्षयरोग निदान (TB Diagnosis - NTEP Guidelines):
• लक्षण कालावधी: राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रमानुसार (NTEP) २ आठवडे किंवा त्याहून अधिक (≥ 2 weeks) काळ टिकणारा सततचा खोकला हे TB चे मुख्य संशयित लक्षण मानले जाते (जुन्या ३ आठवड्यांच्या नियमाऐवजी २ आठवडे मानक आहे).
• मँटो चाचणी (Mantoux / TST): ही चाचणी केवळ टीबी संसर्गाची स्क्रीनिंग (Screening) तपासणी आहे; ती सक्रिय क्षयरोगाचे अंतिम निदान करू शकत नाही.
• अंतिम निदान: सक्रिय क्षयरोगाच्या अंतिम पुष्टीसाठी थुंकीची तपासणी (Sputum microscopy), CBNAAT (GeneXpert) / TrueNat आण्विक चाचणी, छातीचा क्ष-किरण (Chest X-ray) आणि कल्चर आवश्यक असतात.
३. टायफॉइड निदान (Typhoid Diagnosis):
• रक्त संवर्धन (Blood Culture): आजाराच्या पहिल्या आठवड्यात केली जाणारी ब्लड कल्चर टेस्ट ही टायफॉइडच्या प्रयोगशाळा निदानाची अंतिम सुवर्णमानक (Gold Standard Confirmatory Test) चाचणी आहे.
• वि Vidal चाचणी (Widal Test): ही प्रतिपिंड तपासणी असून ती १००% अचूक नसते व अनेकदा खोटे सकारात्मक निष्कर्ष देऊ शकते; त्यामुळे वि Vidal चाचणी ही स्वतंत्रपणे अंतिम निदान मानली जात नाही.
४. धनुर्वात आणि गंजलेला खिळा (Tetanus Cause):
लोखंडाचा गंज स्वतः धनुर्वात निर्माण करत नाही! धनुर्वात हा क्लॉस्ट्रिडियम टिटॅनी (Clostridium tetani) या विनॉक्सी जिवाणूच्या बीजाणूंमुळे (Spores) होतो. हे बीजाणू माती, धूळ आणि प्राण्यांच्या विष्ठेत असतात. गंजलेला खिळा त्वचेत खोल टोचल्यास ऑक्सिजन नसलेले अनुकूल वातावरण तयार होते, जिथे हे बीजाणू वाढून विष तयार करतात.
५. राष्ट्रीय लसीकरण वेळापत्रक (UIP २०२६ - Td लस):
आरोग्य मंत्रालयाच्या (MoHFW) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार सार्वत्रिक लसीकरण कार्यक्रमात (UIP) जुन्या TT (Tetanus Toxoid) लसीऐवजी Td लस (Tetanus & adult Diphtheria) दिली जाते:
- १० वर्षे (10 years) वयात: Td लस (TT ऐवजी).
- १६ वर्षे (16 years) वयात: Td लस (TT ऐवजी).
- गर्भावस्थेत (During Pregnancy): गर्भवती महिलांना Td-1 आणि Td-2 (किंवा Td Booster) दिले जाते, जेणेकरून माता व नवजात बालकाला धनुर्वात व घटसर्प या दोन्हीपासून संरक्षण मिळते.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
पोषण, जीवनसत्त्वे, मानवी रोग व लसीकरण सराव चाचणी ०८
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
5 टेस्ट्स