📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 जीवशास्त्र: पंचसृष्टी वर्गीकरण, पेशीशास्त्र व वनस्पतीशास्त्र (Cell Biology & Botany) ⏱️ 25 मिनिटे वाचन 👁️ 48 views
सजीवांचे वर्गीकरण व व्हिटाकरची पंचसृष्टी पद्धती (Five Kingdom Classification of Living Organisms)
सजीवांचे वर्गीकरण व व्हिटाकरची पंचसृष्टी पद्धती (Five Kingdom Classification of Living Organisms) या घटकामध्ये वर्गीकरणाचा इतिहास, विषाणू (Viruses), वर्गीकरणशास्त्र (Taxonomy) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
लेखक: Mahasarav Team• २५ ऑगस्ट, २०२६
१. सजीवांचे वर्गीकरण (Classification of Living Organisms)
पृथ्वीवर कोट्यवधी प्रकारचे सजीव आढळतात. त्यांचा पद्धतशीर अभ्यास करण्यासाठी सजीवांचे साम्य आणि भेदांच्या आधारे वर्गीकरण केले जाते. वर्गीकरणाचा अभ्यास करणाऱ्या शाखेला वर्गीकरणशास्त्र (Taxonomy) म्हणतात.
वर्गीकरणाचा इतिहास:
- कार्ल लिनियस (Carl Linnaeus - १७३५): 'वर्गीकरणशास्त्राचे जनक' (Father of Taxonomy). त्यांनी सजीवांना दोन सृष्टीत विभागले: वनस्पती सृष्टी (Plantae) व प्राणी सृष्टी (Animalia). त्यांनी द्विनाम पद्धती (Binomial Nomenclature) सुरू केली (उदा. माणसाचे शास्त्रीय नाव: Homo sapiens; आंब्याचे नाव: Mangifera indica).
- अर्न्स्ट हेकेल (१८६६): तीन सृष्टी पद्धत (प्रोटिस्टा, प्लांटी, अॅनिमलिया).
- कोपलँड (१९३८): चार सृष्टी पद्धत (मोनेरा समाविष्ट केला).
- रॉबर्ट व्हिटाकर (Robert H. Whittaker - १९६९): पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती (Five Kingdom Classification) मांडली, जी आज जागतिक स्तरावर सर्वमान्य आहे.
२. व्हिटाकरची पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती (Whittaker's 5 Kingdom System - १९६९)
व्हिटाकरने खालील ५ निकषांच्या आधारे सजीवांचे वर्गीकरण केले:
- पेशीची जटिलता: आदिकेंद्रकी (Prokaryotic) वि. दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic).
- सजीवांची जटिलता: एकपेशीय (Unicellular) वि. बहुपेशीय (Multicellular).
- पोषण पद्धती: स्वयंपोषी (प्रकाशसंश्लेषण) वि. परपोषी (शोषण / अंतर्ग्रहण).
- जीवनपद्धती: उत्पादक (वनस्पती), भक्षक (प्राणी), विघटक (कवके).
- वर्गानुवंशिक संबंध (Phylogenetic relationship): साध्याकडून गुंतागुंतीच्या सजीवांकडे.
३. पाच सृष्टींची सविस्तर माहिती (Detailed Analysis of 5 Kingdoms)
| सृष्टी (Kingdom) | पेशी प्रकार व संख्या | पोषण पद्धती | प्रमुख वैशिष्ट्ये व उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. मोनेरा (Monera) | आदिकेंद्रकी (Prokaryotic), एकपेशीय | स्वयंपोषी किंवा परपोषी |
• केंद्रक आणि पटलधारी अंगके नसतात. • उदाहरणे: सर्व प्रकारचे जीवाणू (Bacteria), सायनोबॅक्टेरिया (नील-हरित शेवाळ / Blue-green algae - नायट्रोजन स्थिरीकरण), मायकोप्लाझ्मा (सर्वात लहान पेशी). |
| २. प्रोटिस्टा (Protista) | दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic), एकपेशीय | स्वयंपोषी / परपोषी / मिश्रपोषी |
• स्पष्ट केंद्रक व अंगके असतात. प्रचलनासाठी रोमके (Cilia) किंवा कशाभिका (Flagella) असतात. • उदाहरणे: अमिबा (Amoeba), पॅरामेशियम (चपलेच्या आकाराचा), युग्लीना (प्रकाशसंश्लेषण करतो), प्लाझमोडियम (मलेरियाचा कारक). |
| ३. कवके (Fungi) | दृश्यकेंद्रकी, बहुपेशीय (अपवाद: यीस्ट एकपेशीय) | मृतोपजीवी / परपोषी (Saprophytic) |
• हरितद्रव्य (Chlorophyll) नसते, प्रकाशसंश्लेषण करत नाहीत. • पेशीभित्तिका 'कायटीन' (Chitin) या जटिल शर्करेपासून बनलेली असते. • उदाहरणे: यीस्ट (किण्व - बेकरी व अल्कोहोलसाठी), बुरशी (Mucor, Rhizopus), पेनिसिलियम (प्रतिजैविक निर्मिती), भूछत्र / अळंबी (Mushroom). |
| ४. प्लांटी / वनस्पती (Plantae) | दृश्यकेंद्रकी, बहुपेशीय | स्वयंपोषी (Autotrophic) |
• हरितलवके (Chloroplasts) असल्याने प्रकाशसंश्लेषण करतात. • पेशीभोवती सेल्युलोजची (Cellulose) बनलेली पेशीभित्तिका असते. • उदा. शेवाळ, मॉस, नेचे, आंबा, वड, गुलाब. |
| ५. अॅनिमलिया / प्राणी (Animalia) | दृश्यकेंद्रकी, बहुपेशीय | परपोषी / प्राणिभक्षी (Heterotrophic) |
• पेशीभित्तिका नसते, हरितद्रव्य नसते. • प्रचलन (Locomotion) करू शकतात. • उदा. कीटक, मासे, पक्षी, प्राणी व मनुष्य. |
४. विषाणू (Viruses) - सजीव आणि निर्जीवांच्या सीमारेषेवरील घटक
- विषाणूंना व्हिटाकरच्या पंचसृष्टीत कोणतेही स्थान देण्यात आलेले नाही! कारण ते पेशीय स्वरूपाचे नसतात (Non-cellular).
- रचना: विषाणू केवळ जनुकीय घटक (DNA किंवा RNA) आणि त्याच्याभोवती असलेल्या प्रथिनांच्या आवरणाने (Capsid) बनलेले असतात.
- वैशिष्ट्य: सजीव शरीराबाहेर ते स्फटिकासारखे निर्जीव असतात; परंतु सजीव पेशीमध्ये (Host cell) प्रवेश करताच ते सजीवाप्रमाणे स्वतःची संख्या वाढवतात.
- प्रमुख विषाणू: कोरोना विषाणू (SARS-CoV-2), एचआयव्ही (HIV - AIDS), पोलिओ, रेबीज, इन्फ्लुएन्झा, टोबॅको मोझॅक व्हायरस (TMV - पहिला शोध लागलेला विषाणू - इव्हानोव्स्की).
🌿 रॉबर्ट व्हिटाकरची पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती (Whittaker's Five Kingdom System - 1969)
अमेरिकन परिसंस्थितीतज्ज्ञ रॉबर्ट एच. व्हिटाकर (Robert Whittaker) यांनी १९६९ मध्ये सजीवांचे पेशी रचना, पोषणाची पद्धत आणि शरीर रचनेनुसार ५ प्रमुख सृष्टींमध्ये वर्गीकरण केले:
| सृष्टी (Kingdom) | पेशी प्रकार व केंद्रक | पेशीभित्तिका (Cell Wall) | पोषणाची पद्धत | प्रमुख उदाहरणे व वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|---|
| १) मोनेरा (Monera) | एकपेशीय, आदिकेंद्रकी (Prokaryotic - अस्पष्ट केंद्रक) | पेप्टिडोग्लायकॅन / पॉलिसाखराईडची बनलेली. | स्वयंपोषी किंवा परपोषी | सर्व प्रकारचे जीवाणू (Bacteria), सायनोबॅक्टेरिया (नीलहरित शेवाळ), स्ट्रेप्टोकोकस, मायकोप्लाझ्मा (सर्वात लहान सजीव - पेशीभित्तिका नसते). |
| २) प्रोटिस्टा (Protista) | एकपेशीय, दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic - स्पष्ट केंद्रक) | काहींमध्ये असते, काहींमध्ये नसते. | स्वयंपोषी (युग्लीना) किंवा परपोषी (अमिबा) | अमिबा (छद्मपादाने हालचाल), पॅरामेशियम (चपलेसारखा आकार), युग्लीना (वनस्पती व प्राणी यांच्यातील दुवा), प्लाझमोडियम (मलेरिया कारक). |
| ३) कवके (Fungi) | बहुपेशीय (अपवाद: यीस्ट एकपेशीय), दृश्यकेंद्रकी | काइटिनची (Chitin - जटिल शर्करा) बनलेली. | मृतोपजीवी (Saprophytic - कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांवर जगतात) | बुरशी (Mucor/Rhizopus), यीस्ट/किण्व (बेकरी व मद्य निर्मिती), भूछत्र/मशरूम (Agaricus), पेनिसिलियम (पेनिसिलिन प्रतिजैविक). |
| ४) प्लांटी (Plantae) | बहुपेशीय, दृश्यकेंद्रकी | सेल्युलोजची (Cellulose) बनलेली. | स्वयंपोषी (प्रकाशसंश्लेषण करतात) | शेवाळ, मॉस, नेचे, सायकस, आंबा, गहू, सर्व सपुष्प व अपुष्प वनस्पती. |
| ५) ॲनिमलिया (Animalia) | बहुपेशीय, दृश्यकेंद्रकी | पेशीभित्तिका पूर्णपणे नसते. | परपोषी (प्राणीसम भक्षण - Holozoic) | स्पंज, हायड्रा, जंत, कीटक, गोगलगाय, मासे, बेडूक, पक्षी, सस्तन प्राणी व मनुष्य. |
🏷️ कार्ल लिनियसची 'द्विनाम पद्धती' (Binomial Nomenclature - 1753)
प्रत्येक सजीवाला दोन लॅटिन शब्दांचे वैज्ञानिक नाव दिले जाते; पहिला शब्द प्रजाती (Genus) व दुसरा शब्द जाती (Species) दर्शवतो:
• मनुष्य: Homo sapiens
• आंबा: Mangifera indica
• वाघ: Panthera tigris
• बेडूक: Rana tigrina
• गाय: Bos taurus
• मोर: Pavo cristatus
• तुळस: Ocimum sanctum
• तांदूळ: Oryza sativa
👮♂️ पोलीस भरती व सरळसेवा 'गोल्डन' वन-लाइनर तथ्ये (Classification Facts)
📌 सजीवांच्या वर्गीकरणाचा जनक (Father of Taxonomy): कार्ल लिनियस (Carl Linnaeus).
📌 पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धती कोणी मांडली: रॉबर्ट एच. व्हिटाकर (१९६९).
📌 कवकांची (बुरशी) पेशीभित्तिका कशापासून बनलेली असते: काइटिन (Chitin - जटिल शर्करा).
📌 वनस्पतींची पेशीभित्तिका कशापासून बनलेली असते: सेल्युलोज (Cellulose).
📌 सर्वात लहान पेशी / सजीव कोणता: मायकोप्लाझ्मा (Mycoplasma gallisepticum / PPLO).
📌 सर्वात मोठी पेशी कोणती: शहामृगाचे अंडे (Ostrich egg - सुमारे १५ ते १८ सेंमी).
📌 पेनिसिलिन या पहिल्या प्रतिजैविकाचा शोध: सर अलेक्झांडर फ्लेमिंग (१९२८ - पेनिसिलियम नोटॅटम बुरशीपासून).
📌 वनस्पती व प्राणी यांच्यातील जोडणारा दुवा: युग्लीना (Euglena - प्रकाश असेल तर स्वयंपोषी, अंधारात परपोषी).
📌 सजीव व निर्जीव यांच्यातील जोडणारा दुवा: विषाणू (Virus).
📌 दूध नासणे किंवा दुधाचे दही करणे कोणत्या जीवाणूमुळे होते: लॅक्टोबॅसिलस (Lactobacillus).
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा सराव प्रश्न
प्र. १. व्हिटाकरच्या पंचसृष्टी वर्गीकरण पद्धतीनुसार 'बुरशी' व 'मशरूम' यांचा समावेश कोणत्या सृष्टीत केला जातो? [MPSC Group C]
(A) मोनेरा
(B) प्रोटिस्टा
(C) कवके (Fungi)
(D) प्लांटी
उत्तर: (C) कवके (Fungi). स्पष्टीकरण: बुरशी, यीस्ट व मशरूम हे परपोषी व मृतोपजीवी सजीव असून त्यांची पेशीभित्तिका काइटिनची बनलेली असते, म्हणून व्हिटाकरने त्यांचा स्वतंत्र 'कवके' सृष्टीत समावेश केला.
प्र. २. खालीलपैकी कोणत्या सूक्ष्मजीवाला स्वतःची पेशीभित्तिका नसते आणि तो ऑक्सिजनशिवायही जिवंत राहू शकतो? [MPSC State Service]
(A) सायनोबॅक्टेरिया
(B) मायकोप्लाझ्मा (PPLO)
(C) पेनिसिलियम
(D) अमिबा
उत्तर: (B) मायकोप्लाझ्मा. स्पष्टीकरण: मायकोप्लाझ्मा हा मोनेरा सृष्टीतील सर्वात लहान ज्ञात सजीव आहे, ज्याला पेशीभित्तिका नसते. त्यामुळे पेनिसिलिनसारखी प्रतिजैविके याच्यावर कार्य करत नाहीत.
🦠 मोनेरा सृष्टीचे उपप्रकार व दगडफूल (Lichen) सहजीवन
१) आर्किबॅक्टेरिया (Archaebacteria): पृथ्वीवरील सर्वात प्राचीन सजीव. अतिशय विषम परिस्थितीत जगतात:
- मिथेनोजेन्स (Methanogens): गायी-म्हशींच्या पोटात व शेणात राहून बायोगॅस (मिथेन) तयार करतात.
- हॅलोफाइल्स (Halophiles): अतिखारट पाण्यात (उदा. मृत समुद्र) जगतात.
- थर्मोअॅसिडोफाइल्स: अतिउष्ण पाण्याच्या झऱ्यांमध्ये (८०°C ते १००°C) जगतात.
२) दगडफूल / लायकेन (Lichen - सहजीवन):
दगडफूल हे शेवाळ (Algae) आणि कवक (Fungi) यांचे परस्पर उपकारक सहजीवन (Symbiosis) आहे. शेवाळ प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न बनवते आणि कवक पाणी व संरक्षण पुरवते.
⚠️ लायकेन हे हवा प्रदूषणाचे (विशेषतः सल्फर डायऑक्साईड - SO₂) नैसर्गिक सूचक (Indicator) आहे; प्रदूषित हवेत लायकेन वाढत नाही.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
जीवशास्त्र: पेशीशास्त्र व वनस्पतीशास्त्र सराव चाचणी ०५
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.