सजीवांचे आधुनिक वर्गीकरण, तीन डोमेन पद्धती व उत्क्रांतीवाद (Modern Classification, 3 Domains & Evolution)

१. वर्गीकरण शास्त्राचा इतिहास (History of Biological Classification)

सजीवांचा अभ्यास सुलभ करण्यासाठी विविध कालखंडात शास्त्रज्ञांनी वर्गीकरण पद्धती मांडल्या:

• ॲरिस्टॉटल (Aristotle): सजीवांचे वनस्पती (वृक्ष, झुडूप, रोपटे) आणि प्राणी (लाल रक्त असणारे वि. लाल रक्त नसणारे) अशी पहिली शास्त्रीय विभागणी केली.
• कॅरोलस लिनियस (Carolus Linnaeus - १७३५): 'द्विनाम पद्धतीचे (Binomial Nomenclature) जनक'. यांनी दोन सृष्टी वर्गीकरण (Two Kingdom: Plantae & Animalia) मांडले.
• अर्नेस्ट हेकेल (Ernst Haeckel - १८६६): तीन सृष्टी (Three Kingdom: Protista, Plantae, Animalia) पद्धत मांडली.
• हर्बर्ट कोपलँड (Herbert Copeland - १९५६): चार सृष्टी (Four Kingdom: Monera, Protista, Plantae, Animalia) पद्धत मांडली.
• रॉबर्ट व्हिटाकर (Robert Whittaker - १९६९): पंचसृष्टी वर्गीकरण (Five Kingdom: Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia) मांडले. हे वर्गीकरण पेशीरचना (आदिकेंद्रकी/दृश्यकेंद्रकी), शरीररचना (एकपेशीय/बहुपेशीय) आणि पोषण पद्धतीवर आधारित आहे.

२. कार्ल वोस यांची तीन डोमेन पद्धती (Carl Woese's Three Domains of Life - १९९०)

आधुनिक आण्विक जीवशास्त्रामध्ये १६S रायबोसोमल आरएनए (16S rRNA) च्या जनुकीय क्रमावर आधारित कार्ल वोस (Carl Woese) यांनी सजीवांची तीन मुख्य डोमेन्समध्ये विभागणी केली:

1. डोमेन १: आर्कीया (Archaea): अत्यंत प्रतिकूल वातावरणात राहणारे प्राचीन आदिकेंद्रकी सजीव (उदा. मिथेनोजेन्स, थर्मोॲसिडोफिल्स, हॅलोफिल्स). यांच्या पेशीभित्तीत पेप्टिडोग्लायकन नसते.
2. डोमेन २: बॅक्टेरिया (Bacteria / Eubacteria): खरी आदिकेंद्रकी जिवाणू सृष्टी. यांच्या पेशीभित्तीत पेप्टिडोग्लायकन असते.
3. डोमेन ३: युकेरिया (Eukarya): सर्व दृश्यकेंद्रकी सजीव (प्रोटिस्टा, कवक, वनस्पती आणि प्राणी).

३. उत्क्रांतीचे सिद्धांत (Theories of Evolution)

• लॅमार्कवाद (Lamarckism - जिन-बॅप्टिस्ट लॅमार्क, १८०९):
  • 'अवयवांचा वापर व न वापराचा सिद्धांत' (Use and Disuse of Organs).
  • संपादित गुणांचे संक्रमण (Inheritance of Acquired Characters) - उदा. झाडांची पाने खाण्यासाठी जिराफाची मान लांब होणे. (हा सिद्धांत आधुनिक जनुकशास्त्राने नाकारला आहे).
• डार्विनचा नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत (Darwin's Theory of Natural Selection - १८५९):
  • चार्ल्स डार्विन यांनी एच.एम.एस. बीगल जहाजावरून गॅलापागोस बेटांवर संशोधन करून "On the Origin of Species" हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला.
  • मुख्य तत्त्वे: प्रचंड प्रजोत्पादन क्षमता, अस्तित्वासाठी संघर्ष (Struggle for Existence), उपयुक्त भिन्नता (Variations), सक्षमतेचे जगणे (Survival of the Fittest), आणि नैसर्गिक निवड (Natural Selection).
• उत्परिवर्तन सिद्धांत (Mutation Theory - ह्युगो दी व्ह्रीस, १९०१): उत्क्रांती हळूहळू न होता जनुकांमध्ये अचानक घडणाऱ्या बदलांमुळे (Mutations) होते.

४. उत्क्रांतीचे पुरावे (Evidences of Evolution)