सजीवांचे आधुनिक वर्गीकरण, तीन डोमेन पद्धती व उत्क्रांतीवाद (Modern Classification, 3 Domains & Evolution)

लिनियस, व्हिटाकर व कार्ल वोस यांची ३ डोमेन पद्धती (Archaea, Bacteria, Eukarya), डार्विनचा नैसर्गिक निवड सिद्धांत, लॅमार्कवाद व उत्क्रांतीचे पुरावे.

⏱️15 मिनिटे वाचन•👁️181 वाचक
Google वर फॉलो करा

१. वर्गीकरण शास्त्राचा इतिहास (History of Biological Classification)

सजीवांचा अभ्यास सुलभ करण्यासाठी विविध कालखंडात शास्त्रज्ञांनी वर्गीकरण पद्धती मांडल्या:

  • ॲरिस्टॉटल (Aristotle): सजीवांचे वनस्पती (वृक्ष, झुडूप, रोपटे) आणि प्राणी (लाल रक्त असणारे वि. लाल रक्त नसणारे) अशी पहिली शास्त्रीय विभागणी केली.
  • कॅरोलस लिनियस (Carolus Linnaeus - १७३५): 'द्विनाम पद्धतीचे (Binomial Nomenclature) जनक'. यांनी दोन सृष्टी वर्गीकरण (Two Kingdom: Plantae & Animalia) मांडले.
  • अर्नेस्ट हेकेल (Ernst Haeckel - १८६६): तीन सृष्टी (Three Kingdom: Protista, Plantae, Animalia) पद्धत मांडली.
  • हर्बर्ट कोपलँड (Herbert Copeland - १९५६): चार सृष्टी (Four Kingdom: Monera, Protista, Plantae, Animalia) पद्धत मांडली.
  • रॉबर्ट व्हिटाकर (Robert Whittaker - १९६९): पंचसृष्टी वर्गीकरण (Five Kingdom: Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia) मांडले. हे वर्गीकरण पेशीरचना (आदिकेंद्रकी/दृश्यकेंद्रकी), शरीररचना (एकपेशीय/बहुपेशीय) आणि पोषण पद्धतीवर आधारित आहे.

२. कार्ल वोस यांची तीन डोमेन पद्धती (Carl Woese's Three Domains of Life - १९९०)

आधुनिक आण्विक जीवशास्त्रामध्ये १६S रायबोसोमल आरएनए (16S rRNA) च्या जनुकीय क्रमावर आधारित कार्ल वोस (Carl Woese) यांनी सजीवांची तीन मुख्य डोमेन्समध्ये विभागणी केली:

  1. डोमेन १: आर्कीया (Archaea): अत्यंत प्रतिकूल वातावरणात राहणारे प्राचीन आदिकेंद्रकी सजीव (उदा. मिथेनोजेन्स, थर्मोॲसिडोफिल्स, हॅलोफिल्स). यांच्या पेशीभित्तीत पेप्टिडोग्लायकन नसते.
  2. डोमेन २: बॅक्टेरिया (Bacteria / Eubacteria): खरी आदिकेंद्रकी जिवाणू सृष्टी. यांच्या पेशीभित्तीत पेप्टिडोग्लायकन असते.
  3. डोमेन ३: युकेरिया (Eukarya): सर्व दृश्यकेंद्रकी सजीव (प्रोटिस्टा, कवक, वनस्पती आणि प्राणी).

३. उत्क्रांतीचे सिद्धांत (Theories of Evolution)

  • लॅमार्कवाद (Lamarckism - जिन-बॅप्टिस्ट लॅमार्क, १८०९):
    • 'अवयवांचा वापर व न वापराचा सिद्धांत' (Use and Disuse of Organs).
    • संपादित गुणांचे संक्रमण (Inheritance of Acquired Characters) - उदा. झाडांची पाने खाण्यासाठी जिराफाची मान लांब होणे. (हा सिद्धांत आधुनिक जनुकशास्त्राने नाकारला आहे).
  • डार्विनचा नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत (Darwin's Theory of Natural Selection - १८५९):

    • चार्ल्स डार्विन यांनी एच.एम.एस. बीगल जहाजावरून गॅलापागोस बेटांवर संशोधन करून "On the Origin of Species" हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला.
    • मुख्य तत्त्वे: प्रचंड प्रजोत्पादन क्षमता, अस्तित्वासाठी संघर्ष (Struggle for Existence), उपयुक्त भिन्नता (Variations), सक्षमतेचे जगणे (Survival of the Fittest), आणि नैसर्गिक निवड (Natural Selection).
  • उत्परिवर्तन सिद्धांत (Mutation Theory - ह्युगो दी व्ह्रीस, १९०१): उत्क्रांती हळूहळू न होता जनुकांमध्ये अचानक घडणाऱ्या बदलांमुळे (Mutations) होते.
  • ४. उत्क्रांतीचे पुरावे (Evidences of Evolution)

    पुरावासंकल्पनाउदाहरणे
    समजात अवयव (Homologous Organs)मूळ रचना व उत्पत्ती समान, परंतु कार्ये भिन्न (अपसारी उत्क्रांती दर्शवतात).मानवाचा हात, मांजरीचा पुढचा पाय, व्हेल माशाचा पर, वटवाघळाचा पंख.
    समवृत्ती अवयव (Analogous Organs)उत्पत्ती व रचना भिन्न, परंतु कार्य समान (अभिसारी उत्क्रांती दर्शवतात).पक्ष्यांचे पंख आणि कीटकांचे पंख.
    अवशेषांगे (Vestigial Organs)शरीरातील निरुपयोगी किंवा ऱ्हास पावलेले अवयव जे पूर्वजांमध्ये उपयुक्त होते.मानवाचे आंत्रपुच्छ (Appendix), माकडहाड (Coccyx), अक्कलदाढ (Wisdom teeth), कानाचे स्नायू.
    जीवाश्म पुरावे (Palaeontological)दगडांमध्ये गाडल्या गेलेल्या प्राचीन सजीवांचे ठसे व अवशेष. जोडणारे दुवे: आर्किऑप्टेरिक्स (Archaeopteryx) - सरपटणारे प्राणी व पक्षी यांमधील दुवा.रेडिओकार्बन व युरेनियम डेटिंगने वय ठरवणे.
    सर्व मोफत अभ्यास नोट्स Google वर सर्वात आधी मिळवा Preferred Source

    महासरावला Google Search वर 'Preferred Source' म्हणून सेव्ह करा.

    ⭐ Google वर सेव्ह करा➔
    🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

    जीवशास्त्र: पेशीशास्त्र व वनस्पतीशास्त्र सराव चाचणी ०५

    या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

    📝

    या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)

    3 टेस्ट्स

    💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

    भौतिकशास्त्र: ध्वनीशास्त्र, प्रकाशशास्त्र, विद्युतधारा, चुंबकत्व व उष्णता (Sound, Optics, Electricity & Magnetism)⏱️ 30 min

    प्रकाशशास्त्र: परावर्तन, अपवर्तन, पूर्ण अंतर्गत परावर्तन, अपस्करण, दृष्टीदोष (Myopia/Hypermetropia) व भिंगे

    मानवी शरीरसंस्था: पचनसंस्था, रक्ताभिसरण, श्वसन, उत्सर्जन, मेंदू व ग्रंथी (Human Physiology)⏱️ 30 min

    मानवी पचनसंस्था व उत्सर्जनसंस्था: पचनाचे टप्पे, पाचक विकरे, यकृत आणि मूत्रपिंड/नेफ्रॉन रचना (Digestion & Excretion)

    रसायनशास्त्र: आम्ल, आम्लारी, क्षार, pH स्केल, धातू, अधातू, कार्बन व बहुवारिके (Acids, Metals & Carbon)⏱️ 30 min

    धातू, अधातू, धातुकर्म (Metallurgy), संमिश्रे (Alloys) व गंज प्रतिबंधक पद्धती (Corrosion & Galvanization)

    पर्यावरण प्रदूषण, जागतिक तापमानवाढ, हवामान बदल व आंतरराष्ट्रीय करार (Pollution & Climate Protocols)⏱️ 30 min

    पर्यावरण प्रदूषण: हवा प्रदूषण (आम्ल पाऊस/MIC), जल प्रदूषण (BOD, युट्रोफिकेशन, मिनामाता), मृदा व ई-कचरा (Pollution)