राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, भारतरत्न, पद्म पुरस्कार व ज्ञानपीठ - संपूर्ण अभ्यास नोट्स

# राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार (Awards & Honours Master Digest) --- ## १. भारतरत्न २०२४ (Bharat Ratna 2024 - भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार) २०२४ मध्ये केंद्र शासनाने ५ ज्येष्ठ विभूतींना 'भारतरत्न' सन्मान घोषित केला: 1. **कर्पुरी ठाकूर (मरणोत्तर):** बिहारचे माजी मुख्यमंत्री, सामाजिक न्याय व मागासवर्गीयांचे नेते ('जननायक'). 2. **लालकृष्ण अडवाणी:** भारताचे माजी उपपंतप्रधान व ज्येष्ठ मुत्सद्दी. 3. **पी. व्ही. नरसिंह राव (मरणोत्तर):** भारताचे नववे पंतप्रधान, १९९१ च्या आर्थिक सुधारणांचे (LPG) शिल्पकार. 4. **चौधरी चरण सिंग (मरणोत्तर):** भारताचे पाचवे पंतप्रधान, शेतकरी नेते. 5. **डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन (मरणोत्तर):** भारतातील हरितक्रांतीचे जनक व ज्येष्ठ कृषी शास्त्रज्ञ. --- ## २. ज्ञानपीठ पुरस्कार (Jnanpith Award - भारतातील सर्वोच्च साहित्य पुरस्कार) - **स्वरूप:** ११ लाख रुपये, वाग्देवीची कांस्य प्रतिमा व मानपत्र. - **५८ वा ज्ञानपीठ पुरस्कार (२०२३ साठी):** 1. **गुलझार (संपूर्ण सिंग कालरा):** उर्दूचे ज्येष्ठ कवी, गीतकार व दिग्दर्शक. 2. **जगद्गुरू रामभद्राचार्य:** संस्कृतचे ज्येष्ठ विद्वान व तुलसीपीठाचे संस्थापक. - **मराठीतील ४ ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते:** 1. विष्णू सखाराम खांडेकर (वि. स. खांडेकर) - *'ययाती'* (१९७४). 2. विष्णू वामन शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) - *'नटसम्राट / समग्र वाङ्मय'* (१९८७). 3. विंदा करंदीकर (गोविंद विनायक करंदीकर) - *'अष्टदर्शने / समग्र वाङ्मय'* (२००३). 4. भालचंद्र वनाजी नेमाडे - *'हिंदू: जगण्याची समृद्ध अडगळ'* (२०१४). --- ## ३. महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार (Maharashtra Bhushan Award - २५ लाख रु.) - **महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार.** - **२०२३ चा पुरस्कार:** **ज्येष्ठ अभिनेते अशोक सराफ** (मराठी व हिंदी चित्रपट सृष्टीतील अतुलनीय योगदान). - **२०२२ चा पुरस्कार:** **डॉ. अप्पासाहेब धर्माधिकारी** (ज्येष्ठ समाजसेवक, श्री बैठक). --- ## ४. आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार (International Honours) - **नोबेल पारितोषिक (Nobel Prize):** - शांतता, साहित्य, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, शरीरविज्ञान/वैद्यकशास्त्र आणि अर्थशास्त्र या ६ क्षेत्रांत दिले जाते. - शांतता पुरस्कार **ऑस्लो (नॉर्वे)** येथे तर इतर ५ पुरस्कार **स्टॉकहोम (स्वीडन)** येथे दिले जातात. - **नोबेल शांतता २०२४:** **निहोन हिदांक्यो (Nihon Hidankyo - जपान)** - अण्वस्त्रमुक्त जगासाठी कार्यरत संस्था. - **९६ वे ऑस्कर पुरस्कार २०२४ (96th Academy Awards):** - **सर्वोत्कृष्ट चित्रपट:** *ऑपेनहायमर (Oppenheimer)* (दिग्दर्शक: ख्रिस्तोफर नोलन). - **सर्वोत्कृष्ट अभिनेता:** सिलियन मर्फी (ऑपेनहायमर). - **सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री:** एम्मा स्टोन (पुअर थिंग्स). - **दादासाहेब फाळके जीवनगौरव पुरस्कार २०२३:** - **वहिदा रेहमान** (भारतीय चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ अभिनेत्री).