शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक आणि श्लेष अलंकार (सभंग व अभंग श्लेष)
ज्या गुणांमुळे भाषेचे सौंदर्य वाढून भाषेला शोभा येते, त्या गुणधर्मांना 'अलंकार' म्हणतात. अलंकारांचे २ मुख्य प्रकार आहेत: १. शब्दालंकार (शब्दांच्या नादमाधुर्यावर आधारित) आणि २. अर्थालंकार (शब्दांच्या...
🎯 शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक आणि श्लेष अलंकार (Figures of Speech: Sound)
ज्या गुणांमुळे भाषेचे सौंदर्य वाढून भाषेला शोभा येते, त्या गुणधर्मांना 'अलंकार' म्हणतात. अलंकारांचे २ मुख्य प्रकार आहेत: १. शब्दालंकार (शब्दांच्या नादमाधुर्यावर आधारित) आणि २. अर्थालंकार (शब्दांच्या अर्थाच्या चमत्कृतीवर आधारित). शब्दालंकाराचे ३ प्रकार: अनुप्रास (वर्णाची पुनरावृत्ती), यमक (Rhyming) आणि श्लेष (एका शब्दाचे दोन अर्थ: सभंग श्लेष व अभंग श्लेष).
तीन प्रमुख शब्दालंकार व परीक्षा काव्यपंक्ती (Master Table)
| शब्दालंकार | शास्त्रीय लक्षण व व्याख्या | प्रसिद्ध परीक्षा काव्यपंक्ती (MPSC Focus) |
|---|---|---|
| १. अनुप्रास अलंकार | एकाच वर्णाची नादमाधुर्याने चरणात किंवा वाक्यात वारंवार पुनरावृत्ती होणे. |
• "गडद निळे गडद निळे जळद भरुनि आले..." • "काकानी काकूच्या कपाटातील कागद कात्रीने कराकरा कापले." • "पोटापुरता पसा पाहिजे नको पिकाया पोळी." |
| २. यमक अलंकार | चरणाच्या शेवटी किंवा ठराविक जागी समान उच्चाराचे अंत्याक्षर येणे. |
• "मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे। तरी अंतरी देव दावूनि द्यावे।।" • "सुसंगती सदा घडो। सुजनवाक्य कानी पडो।।" |
| ३. श्लेष अलंकार | एकाच शब्दात दोन वेगवेगळे अर्थ दडलेले असणे. |
• "मित्राच्या उदयाने कोणाला आनंद होत नाही?" (मित्र = सूर्य / सखा) • "हे मेघदूता, तू सर्वांना जीवन देतोस." (जीवन = पाणी / आयुष्य) • "शंकरास पूज्य उमा आवडते." |
शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक आणि श्लेष (अभंग व सभंग श्लेष) लक्षणे, भेद व संतकाव्यातील अभिजात उदाहरणे
काव्याचे किंवा भाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चमत्कृतीपूर्ण रचनेला 'अलंकार' (Figures of Speech) म्हणतात. अलंकाराचे दोन मुख्य वर्ग पडतात: १) शब्दालंकार (शब्दांच्या विशिष्ट योजनेमुळे निर्माण होणारे सौंदर्य) आणि २) अर्थालंकार (शब्दांमधील अर्थाच्या चमत्कृतीमुळे निर्माण होणारे सौंदर्य). शब्दालंकारात मूळ शब्दाऐवजी त्याचा समानार्थी शब्द ठेवल्यास अलंकाराचे सौंदर्य लोप पावते.
१. शब्दालंकाराचे तीन प्रमुख प्रकार
१) अनुप्रास अलंकार (Alliteration)
कवितेच्या चरणात किंवा वाक्यात एकाच अक्षराची / वर्णाची वारंवार पुनरावृत्ती होऊन जेव्हा एक विशिष्ट प्रकारचा नाद आणि गोडवा निर्माण होतो, तेव्हा त्यास 'अनुप्रास अलंकार' म्हणतात.
अभिजात काव्य उदाहरणे:
१) 'गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले, शितल तनु चपल चरण अनिल गण निघाले.' (येथे 'ल' आणि 'द' ची पुनरावृत्ती).
२) 'काकूने काकांच्या कपाटातील कामाचे कागद कात्रीने कराकरा कापले.' (येथे 'क' वर्णाची पुनरावृत्ती).
३) 'बालिश बहु बायकांत बडबडला.' (येथे 'ब' वर्णाची पुनरावृत्ती).
४) 'रंग मखमलीचा, गंध कस्तुरीचा, छंद जिवाला तुझा लागला.' (येथे 'चा' व 'ध' चा नाद).
२) यमक अलंकार (Rhyme)
कवितेच्या चरणाच्या शेवटी, मध्ये किंवा ठरावीक ठिकाणी वेगवेगळे अर्थ असणारे पण उच्चारात सारखे असणारे वर्ण येतात, तेव्हा तेथे 'यमक अलंकार' साधला जातो.
अभिजात काव्य उदाहरणे:
१) 'सुसंगती सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो |
कलंक मतीचा झडो, विषय सर्वथा नावडो ||' (मोरोपंत - केकावली)
२) 'मना सज्जना भक्ती पंथेचि जावे |
तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावे ||' (समर्थ रामदास - मनाचे श्लोक)
३) श्लेष अलंकार (Pun)
जेव्हा वाक्यात किंवा चरणात एकच शब्द दोन वेगवेगळ्या अर्थांनी वापरल्यामुळे चमत्कृती साधते, तेव्हा त्यास 'श्लेष अलंकार' म्हणतात. श्लेषाचे दोन मुख्य उपप्रकार मानले जातात:
अ) अभंग श्लेष:
शब्दाची फोड न करताच एकाच शब्दाचे दोन वेगवेगळे अर्थ निघतात.
उदा. 'हे मेघा, तू सर्वांना जीवन देतोस.' ('जीवन' = आयुष्य आणि पाणी).
उदा. 'मित्राच्या उदयाने कोणाला आनंद होत नाही?' ('मित्र' = सूर्य आणि सखा/दोस्त).
ब) सभंग श्लेष:
शब्दाची फोड करून दोन वेगवेगळे अर्थ काढावे लागतात.
उदा. 'श्रीकृष्ण नवरा मी नवरी |
शिशुपाल नवरा मी न-वरी ||'
(नवरी = लग्न करणारी वधू / न-वरी = न वरणारी, नकार देणारी).
परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (MPSC High-Yield Points)
- शब्दालंकारात शब्द बदलता येत नाही: 'तू सर्वांना जीवन देतोस' यातील 'जीवन' ऐवजी 'पाणी' शब्द टाकला तर श्लेष अलंकार नष्ट होतो.
- श्लेष हा अर्थालंकारातही मोडतो: मो. रा. वाळंबे यांच्या मते अर्थाच्या दृष्टीने श्लेष हा अर्थालंकारही ठरतो, परंतु सामान्यतः त्याचा अभ्यास शब्दालंकारातच केला जातो.
- अनुप्रास ओळखण्याची खूण: एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती (उदा. 'प', 'क', 'ल').
MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. 'हे मेघा, तू सर्वांना जीवन देतोस.' या ओळीतील अलंकार ओळखा:
१) अनुप्रास २) यमक ३) श्लेष (अभंग श्लेष) ४) रूपक
प्रश्न २. 'गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले' या काव्यपंक्तीत कोणता शब्दालंकार आहे?
१) श्लेष २) यमक ३) अनुप्रास ४) उत्प्रेक्षा
प्रश्न ३. ज्या श्लेष अलंकारात शब्दाची फोड करून दोन वेगवेगळे अर्थ काढावे लागतात, त्यास काय म्हणतात?
१) अभंग श्लेष २) सभंग श्लेष ३) अर्थश्लेष ४) अनुप्रास
२. यमक व श्लेष अलंकारांचे विविध उपप्रकार व काव्य उदाहरणे
यमक आणि श्लेष अलंकारांचे प्राचीन मराठी पंडिती काव्यात (मोरोपंत, वामन पंडित, रघुनाथ पंडित) अतिशय कलात्मक उपप्रकार आढळतात:
१) यमकाचे उपप्रकार:
- अंत्य यमक: चरणाच्या शेवटी यमक साधणे (उदा. 'घडो... पडो / झडो... नावडो'). हे मराठीत सर्वाधिक लोकप्रिय आहे.
- आद्य यमक: चरणाच्या सुरुवातीला यमक जुळवणे.
- दाम यमक: पहिल्या चरणातील शेवटचा शब्द दुसऱ्या चरणाच्या सुरुवातीला पुन्हा येणे.
२) श्लेषाचे आणखी अभिजात नमुने:
उदा. १: 'तू मला शंख दिलास.' ('शंख देणे' म्हणजे पूजेचा शंख देणे, किंवा वाक्प्रचारानुसार काहीही न देता फसवणे).
उदा. २: 'कुणास ठाऊक कशामुळे ते घाईत होते, पण ते एकाएकी विहिरीत पडले.' ('घाईत' = घाईगडबडीत / जखमेत).
उदा. ३: 'संत वाहते कृष्णामाई.' ('कृष्णा' = नदी / द्रौपदी).
निष्कर्ष: शब्दालंकारात शब्दांची रचना ही बाह्य श्रवणसुखासाठी असते, म्हणून याला 'ध्वनिसौंदर्य' किंवा 'नादमाधुर्य' असेही म्हणतात.
आधुनिक मराठी कवितेतील अनुप्रास व यमकाचे सौंदर्य:
आधुनिक मराठी कवींनी शब्दालंकारांचा अतिशय मनोज्ञ वापर केला आहे:
- 'श्रावणमासी हर्ष मानसी हिरवळ दाटे चोहीकडे | क्षणात येते सरसर शिरवे क्षणात फिरुनी ऊन पडे ||' (बालकवी - यमक व अनुप्रास).
- 'पैलतीरावर रानात काजवे चमचम चमकत होते.' ('च' व 'म' चा अनुप्रास).
- 'कुणास ठाऊक कशामुळे ते घाईत होते | पण ते एकाएकी विहिरीत पडले ||' (श्लेष अलंकार).
शब्दालंकार विरुद्ध अर्थालंकार तुलनात्मक सारांश:
| घटक | शब्दालंकार | अर्थालंकार |
|---|---|---|
| सौंदर्याचे अधिष्ठान | शब्दांची बाह्य रचना, अक्षर-पुनरावृत्ती व ध्वनी | शब्दांमधील अंतर्गत अर्थ, कल्पना व भाव |
| समानार्थी शब्द ठेवल्यास | अलंकार नष्ट होतो (टिकत नाही) | अलंकार कायम टिकून राहतो |
| मुख्य प्रकार | अनुप्रास, यमक, श्लेष | उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, व्यतिरेक, दृष्टांत इ. |
श्लेष आणि रूपक यांमधील फरक: श्लेष अलंकारात एकाच शब्दाचे दोन वेगवेगळे अर्थ निघतात (उदा. 'तू सर्वांना जीवन देतोस'), तर रूपक अलंकारात दोन भिन्न वस्तूंना तंतोतंत एकरूप मानले जाते (उदा. 'लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा').
अशा प्रकारे शब्दालंकारांमुळे भाषेला अनन्यसाधारण नादमाधुर्य आणि श्रवणीयता प्राप्त होते, जे मराठी कवितेचे खास वैशिष्ट्य मानले जाते.
अलंकार व अलंकारांचे प्रकार सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.