📁 मराठी भाषा व व्याकरण (Marathi Grammar) 📖 अलंकार व अलंकारांचे प्रकार (Figures of Speech: शब्दालंकार व अर्थालंकार) ⏱️ 5 मिनिटे वाचन 👁️ 44 views

अर्थालंकार: उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, अपन्हुती, व्यतिरेक, अनन्वय, दृष्टान्त व अतिशयोक्ती

शब्दांच्या अर्थाच्या चमत्कृतीमुळे भाषेला शोभा येणाऱ्या अलंकारांना 'अर्थालंकार' म्हणतात. अर्थालंकार समजून घेण्यासाठी ४ घटक आवश्यक असतात: १. उपमेय (ज्याची तुलना करायची ती मूळ वस्तू), २. उपमान...

लेखक: Mahasarav Team• २१ ऑगस्ट, २०२६

🎯 अर्थालंकार: उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, अपन्हुती, व्यतिरेक व अनन्वय (Figures of Meaning)

शब्दांच्या अर्थाच्या चमत्कृतीमुळे भाषेला शोभा येणाऱ्या अलंकारांना 'अर्थालंकार' म्हणतात. अर्थालंकार समजून घेण्यासाठी ४ घटक आवश्यक असतात: १. उपमेय (ज्याची तुलना करायची ती मूळ वस्तू), २. उपमान (ज्याच्याशी तुलना करायची ती प्रसिद्ध वस्तू), ३. समान धर्म (दोघांमधील समान गुणधर्म), ४. साम्यवाचक शब्द (सारखा, जणू, सम, परी).

प्रमुख अर्थालंकार व त्यांची ओळख (Master Table)

अर्थालंकार साम्यवाचक शब्द / मुख्य खूण आदर्श परीक्षा काव्यपंक्ती व विश्लेषण
१. उपमा अलंकार सारखा, सम, प्रमाणे, जसा, परी, गत "सावळाच रंग तुझा गुळाच्या पाकासारखा." / "मुंबईची घरे जशी लहान कबुतराच्या खुराड्यासारखी."
२. उत्प्रेक्षा अलंकार जणू, काय, गमे, भासे, वाटे, की "तिचे डोळे जणू उमललेली कमळेच." / "हा आंबा काय साखरच!"
३. रूपक अलंकार उपमेय व उपमान यात पूर्ण अभेद (एकरूपता) "लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा." / "देह देवाचे मंदिर, आत आत्मा परमेश्वर."
४. अपन्हुती अलंकार उपमेयाचा निषेध (नव्हे, नसे, कशाचे) "न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातील." / "हे हृदय नसे, परी धगधगते अग्निकुंड."
५. व्यतिरेक अलंकार उपमेय हे उपमानापेक्षाही गुणाने श्रेष्ठ असणे "अमृताहुनी गोड नाम तुझे देवा." / "तू माउलीहून मवाळ, चंद्राहुनि शीतल."
६. अनन्वय अलंकार उपमेयाची तुलना स्वतःशीच करणे "झाले बहु, होतील बहु, आहेतही बहु; परंतु यासम हाच." / "आईसारखी आईच."
७. दृष्टान्त अलंकार तात्त्विक विचार पटवण्यासाठी दाखला देणे "लहानपण देगा देवा, मुंगी साखरेचा रवा। ऐरावत रत्न थोर, त्यासी अंकुशाचा मार।।"
८. चेतनागुणोक्ती निर्जीव वस्तूवर सजीवाच्या भावनांचे आरोपण "चाफा बोलेना, चाफा चालेना, चाफा खंत करी काही केल्या फुलेना."
९. अतिशयोक्ती कोणतीही गोष्ट फुगवून अशक्यप्राय सांगणे "दमडीचं तेल आणलं, सासूबाईंचं न्हाण झालं... उरलेलं तेल झाकलं, लांडोरीचा पाय लागला, ओघळ गेला वेशीपर्यंत, तिथं घोडे वाहून गेले."

अर्थालंकार: उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, अपन्हुती, व्यतिरेक, अनन्वय, दृष्टांत, अतिशयोक्ती व चेतनगुणोक्ती सविस्तर अभ्यास

जेव्हा भाषेतील किंवा कवितेतील शब्दांच्या अर्थाच्या चमत्कृतीमुळे काव्याला अलौकिक सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा त्यास 'अर्थालंकार' म्हणतात. अर्थालंकार शिकण्यासाठी चार मूलभूत संकल्पना समजून घेणे अपरिहार्य आहे:

१. उपमेय: ज्याची तुलना करायची ती मूळ वस्तू (उदा. मुख).
२. उपमान: ज्याच्याशी तुलना करायची ती प्रसिद्ध वस्तू (उदा. चंद्र).
३. समान धर्म: दोघांमधील सारखा गुण (उदा. सौंदर्य/तेज).
४. साम्यवाचक शब्द: तुलना दर्शक शब्द (उदा. सारखा, सम, जणू).

१. प्रमुख अर्थालंकार, त्यांची सूत्रे व अभिजात उदाहरणे

१) उपमा अलंकार (Simile):

दोन वेगवेगळ्या वस्तूंतील साधर्म्य 'सम, समान, सारखा, गत, परी, प्रमाणे' या साम्यवाचक शब्दांनी स्पष्ट दाखवले जाते.

उदा. 'सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी.' 'मुंबईची घरे लहान कबुतराच्या खुराड्यासारखी.' 'आभाळागत आम्हा आभाळमाया.'

२) उत्प्रेक्षा अलंकार (Metaphorical Conjecture):

उपमेय हे जणू उपमानच आहे अशी शक्यता किंवा कल्पना व्यक्त केली जाते. साम्यवाचक शब्द: 'जणू, जणूकाय, गमे, वाटे, भासे, की'.

उदा. 'हा आंबा जणू साखरच!' 'ती गुलाबी उषा म्हणजे परमेश्वराचे प्रेमच जणू.' 'आईचे हृदय म्हणजे अथांग समुद्रच वाटे.'

३) रूपक अलंकार (Metaphor):

उपमेय व उपमान यांत अजिबात भेद नसून ते दोन्ही तंतोतंत एकरूप आहेत असे वर्णन असते.

उदा. 'लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा.' 'नयनकमल हे उघडी हलके.' 'विद्या हेच खरे गुप्त धन आहे.'

४) अपन्हुती अलंकार:

उपमेयाचा स्पष्ट निषेध करून (ते लपवून) ते उपमानच आहे असे ठामपणे सांगितले जाते ('अपन्हुती' म्हणजे लपवणे).

उदा. 'न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातील.' 'हे हृदय नसे परी ते धगधगते अग्निकुंड.' 'ओठ कशाचे देठचि फुलल्या पारिजातकाचे.'

५) व्यतिरेक अलंकार:

जेव्हा कोणत्याही गुणाच्या बाबतीत उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ असल्याचे दाखवले जाते.

उदा. 'अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा.' 'तू माऊलीहून मवाळ, चंद्राहुन शीतळ, पाण्याहुनि पातळ कल्लोळ प्रेमाचा.'

६) अनन्वय अलंकार:

उपमेयाची तुलना होऊ शकेल असे दुसरे कोणतेही उपमान जगात अस्तित्वात नसल्यामुळे उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच केली जाते.

उदा. 'झाले बहु, होतील बहु, आहेत बहु | परंतु यासम हाच!' 'आहे ताजमहाल जगती तो एकचि तो | तो त्याजसारखाच आहे.'

७) दृष्टांत अलंकार:

एखादा तात्त्विक विचार किंवा नियम स्पष्ट करून पटवून देण्यासाठी शेवटी एखादा प्रसिद्ध दाखला किंवा उदाहरण दिले जाते.

उदा. 'लहानपण देगा देवा, मुंगी साखरेचा रवा | ऐरावत रत्न थोर, त्यासी अंकुशाचा मार ||' (संत तुकाराम).

८) अतिशयोक्ती व चेतनगुणोक्ती:

अतिशयोक्ती: अवास्तव फुगवून केलेले वर्णन.
उदा. 'दमडीचं तेल आणलं... त्यात उंट पोहून गेला!' 'काव्य अगोदर झाले नंतर जग झाले सुंदर.'
चेतनगुणोक्ती: निर्जीव वस्तूंवर मानवी भावनांचे आरोपण.
उदा. 'डोके अलगत घरे उचलती काळोखाच्या उशीवरून.' 'चांदणे हसत होते.'

परीक्षोपयोगी महत्त्वाच्या क्लृप्त्या (MPSC Shortcuts)

  • 'जणू, वाटे, गमे, भासे' दिसले की डोळे झाकून: उत्प्रेक्षा अलंकार!
  • 'सारखा, सम, परी, प्रमाणे' दिसले की: उपमा अलंकार!
  • 'न हे', 'नव्हे', 'कशाचे' (निषेध) दिसले की: अपन्हुती अलंकार!
  • 'अमृताहुनी गोड' (तुलनेत श्रेष्ठ) दिसले की: व्यतिरेक अलंकार!
  • 'यासम हाच' (स्वतःची तुलना स्वतःशी) दिसले की: अनन्वय अलंकार!

MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १. 'अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा' या काव्यपंक्तीतील अलंकार ओळखा:

१) उपमा   २) उत्प्रेक्षा   ३) व्यतिरेक   ४) रूपक

उत्तर: पर्याय ३ (व्यतिरेक)
स्पष्टीकरण: देवाचे नाव (उपमेय) हे अमृतापेक्षाही (उपमानापेक्षा) गोडीच्या बाबतीत श्रेष्ठ दाखवले आहे, म्हणून हा व्यतिरेक अलंकार आहे.

प्रश्न २. 'न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातील' या चरणातील अलंकार कोणता?

१) अपन्हुती अलंकार   २) रूपक अलंकार   ३) उत्प्रेक्षा अलंकार   ४) भ्रांतिमान

उत्तर: पर्याय १ (अपन्हुती अलंकार)
स्पष्टीकरण: येथे डोळे (उपमेय) लपवून/निषेध करून त्या कमळाच्या पाकळ्याच आहेत असे भासवले आहे, म्हणून हा अपन्हुती अलंकार आहे.

प्रश्न ३. 'हा आंबा जणू साखरच!' या वाक्यातील 'जणू' हा शब्द कोणता अलंकार दर्शवतो?

१) उपमा   २) उत्प्रेक्षा   ३) रूपक   ४) अनन्वय

उत्तर: पर्याय २ (उत्प्रेक्षा)
स्पष्टीकरण: 'जणू, जणूकाय, गमे, वाटे' या शब्दांनी उपमेय हे उपमानच असल्यासारखी कल्पना व्यक्त केली जाते, म्हणून हा उत्प्रेक्षा अलंकार आहे.

२. अर्थांतरन्यास, भ्रांतिमान, ससंदेह व व्याजोक्ती अलंकार

स्पर्धा परीक्षेत उपमा-रूपकाव्यतिरिक्त इतर सूक्ष्म अर्थालंकारांवरही प्रश्न विचारले जातात:

१) अर्थांतरन्यास अलंकार:

एका सामान्य विधानाच्या समर्थनार्थ विशेष उदाहरण किंवा विशेष उदाहरणावरून सामान्य सिद्धांत मांडला जातो.
उदा. 'होते कुरूपही रूपवान जनस्नेहे | बोभाट त्यास मग देइल कोण राहे? |' किंवा 'तपस्वी माणसालाही राग येतोच.'

२) भ्रांतिमान अलंकार:

उपमानाच्या सादृश्यामुळे उपमेय हे खरोखरच उपमान आहे असा भ्रम निर्माण होऊन तशी कृती केली जाते.
उदा. 'पळसाची फुले पाहून भुंग्याला ती अग्नीची ठिणगी वाटली व तो दूर पळाला.'

३) ससंदेह अलंकार:

उपमेय कोणते आणि उपमान कोणते याबद्दल मनात संशय किंवा अनिश्चितता निर्माण होते.
उदा. 'चंद्र कोणता आणि मुख कोणते हे मला ओळखता येत नाही.'

४) व्याजस्तुती व व्याजोक्ती:

व्याजस्तुती: बाह्यतः निंदा पण प्रत्यक्षात स्तुती (किंवा बाह्यतः स्तुती पण प्रत्यक्षात निंदा).
व्याजोक्ती: एखाद्या गोष्टीचे खरे कारण लपवून खोटे किंवा वेगळेच कारण सांगणे.

चेतनगुणोक्ती व स्वभावोक्ती अलंकारांचे काव्य नमुने:

चेतनगुणोक्ती: 'डोके अलगत घरे उचलती काळोखाच्या उशीवरून | झाडे डोलायला लागली आणि चांदणे हळूच हसले ||' (घरे व झाडांवर मानवी भावना).
स्वभावोक्ती: 'गणपत वाणी खोकत खोकत आला, बिडी शिलगावली, पाकिटातून पैसे मोजले आणि हसत हसत निघून गेला.' (हुबेहूब स्वाभाविक चित्रण).

🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

अलंकार व अलंकारांचे प्रकार सराव चाचणी ०१

या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स