आंतरराष्ट्रीय संघटना, संयुक्त राष्ट्र, इंटरपोल, G20 व जागतिक निर्देशांक - संपूर्ण अभ्यास नोट्स

# आंतरराष्ट्रीय संघटना, जागतिक संमेलने व निर्देशांक (International Organizations & Summits) --- ## १. प्रमुख आंतरराष्ट्रीय संघटना व त्यांची मुख्यालये (International Organizations) | संघटना (Organization) | मुख्यालय (Headquarters) | स्थापना | वैशिष्ट्ये व महत्त्वाचे तथ्य | | :--- | :--- | :--- | :--- | | **संयुक्त राष्ट्र (UNO)** | न्यू यॉर्क (अमेरिका) | २४ ऑक्टोबर १९४५ | १९३ सदस्य देश; महासचिव: **अँटोनियो गुटेरेस** (पोर्तुगाल). | | **सुरक्षा परिषद (UNSC)** | न्यू यॉर्क | १९४५ | १५ सदस्य (५ स्थायी + १० अस्थायी). स्थायी देश: US, UK, फ्रान्स, रशिया, चीन (व्हिटो अधिकार). | | **आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ)** | **द हेग (नेदरलँड्स)** | १९४५ | एकूण १५ न्यायाधीश (९ वर्षांचा कार्यकाळ). | | **इंटरपोल (Interpol)** | **लियॉन (Lyon, फ्रान्स)** | १९२३ | आंतरराष्ट्रीय गुन्हे नियंत्रण पोलीस संघटना (१९६ सदस्य देश). | | **युनेस्को (UNESCO)** | **पॅरिस (फ्रान्स)** | १९४५ | शिक्षण, विज्ञान व संस्कृती; जागतिक वारसा स्थळांची घोषणा. | | **जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)** | **जिनेव्हा (स्वित्झर्लंड)** | ७ एप्रिल १९४८ | महासंचालक: **डॉ. टेड्रोस अधानोम घेब्रियेसस**. | | **जागतिक बँक (World Bank)** | **वॉशिंग्टन डी.सी. (अमेरिका)**| १९४४ | अध्यक्ष: **अजय बंगा** (भारतीय वंशाचे पहिले अध्यक्ष). | | **आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF)** | वॉशिंग्टन डी.सी. | १९४४ | व्यवस्थापकीय संचालिका: क्रिस्टालिना जॉर्जिएव्हा. | | **जागतिक व्यापार संघटना (WTO)**| जिनेव्हा (स्वित्झर्लंड) | १ जानेवारी १९९५ | जुन्या GATT ची जागा घेतली. | --- ## २. प्रमुख प्रादेशिक गट व आंतरराष्ट्रीय संमेलने (Regional Summits) - **G-20 परिषद:** - १८ वी G-20 शिखर परिषद २०२३ **नवी दिल्ली (भारत)** येथे पार पडली. (बोधवाक्य: 'वसुधैव कुटुंबकम्' - One Earth, One Family, One Future). - G-20 मध्ये **आफ्रिकन युनियन (AU)** चा ५५ देशांचा गट नवीन स्थायी सदस्य म्हणून समाविष्ट झाला (आता G-21). - १९ वी G-20 परिषद २०२४: ब्राझील (रियो दि जानेरो). - **ब्रिक्स (BRICS):** - मूळ सदस्य: ब्राझील, रशिया, भारत, चीन, दक्षिण आफ्रिका. - नवीन सदस्य (२०२४): इजिप्त, इथिओपिया, इराण, सौदी अरेबिया व युएई (UAE). - **बिमस्टेक (BIMSTEC - Bay of Bengal Initiative):** - मुख्यालय: ढाका (बांगलादेश). - ७ सदस्य देश: भारत, नेपाळ, भूतान, बांगलादेश, म्यानमार, थायलंड व श्रीलंका. (पाकिस्तान सदस्य नाही!). - **सार्क (SAARC):** - मुख्यालय: काठमांडू (नेपाळ). स्थापना: १९८५ (ढाका). ८ सदस्य देश. --- ## ३. महत्त्वाचे जागतिक निर्देशांक (Global Indexes) - **मानवी विकास निर्देशांक (HDI - UNDP द्वारे):** आयुर्मान, शिक्षण व दरडोई उत्पन्न या ३ आयामांवर मोजला जातो. - **जागतिक भूक निर्देशांक (Global Hunger Index):** चार घटकांवर आधारित (अल्पपोषण, बालकांचे वजन कमी असणे, खुंटलेली वाढ, बालमृत्युदर). - **जागतिक आनंद निर्देशांक (World Happiness Report):** फिनलंड सलग पहिल्या स्थानी. - **जागतिक शांतता निर्देशांक (Global Peace Index):** आइसलँड सर्वाधिक शांतताप्रिय देश.