संरक्षण, इस्रो अंतराळ मोहिमा, चांद्रयान-३, डीआरडीओ व संरक्षण ऑपरेशन्स - संपूर्ण अभ्यास नोट्स

# संरक्षण, अंतराळ व विज्ञान-तंत्रज्ञान घडामोडी (Space & Defence Master Notes) --- ## १. इस्रोच्या ऐतिहासिक अंतराळ मोहिमा (ISRO Space Missions) ### अ. चांद्रयान-३ (Chandrayaan-3) - **प्रक्षेपण दिनांक:** १४ जुलै २०२३ (सतीश धवन अंतराळ केंद्र, श्रीहरीकोटा, आंध्र प्रदेश). - **रॉकेट / प्रक्षेपक:** LVM3-M4 ('फॅट बॉय'). - **चंद्रावर यशस्वी लँडिंग:** **२३ ऑगस्ट २०२३** रोजी सायंकाळी ६:०४ वाजता चंद्राच्या **दक्षिण ध्रुवावर (South Pole)** यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग! - **विक्रम:** चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर यान उतरवणारा **भारत हा जगातील पहिलाच देश** ठरला! (चंद्रावर उतरणारा चौथा देश). - **लँडरचे नाव:** विक्रम (Vikram). - **रोव्हरचे नाव:** प्रज्ञान (Pragyan - ६ चाके). - **शिवशक्ती पॉईंट (Shiv Shakti Point):** चांद्रयान-३ ज्या ठिकाणी उतरले त्या जागेचे अधिकृत नाव. - **राष्ट्रीय अंतराळ दिन (National Space Day):** **२३ ऑगस्ट** दरवर्षी 'राष्ट्रीय अंतराळ दिन' म्हणून घोषित करण्यात आला. ### ब. आदित्य-L1 (Aditya-L1 Mission) - **प्रक्षेपण:** २ सप्टेंबर २०२३ (PSLV-C57 द्वारे). - **उद्दिष्ट:** सूर्याचा अभ्यास करणारी भारताची पहिली सौर वेधशाळा. - **कक्षा:** पृथ्वीपासून १५ लाख किमी अंतरावरील **'लॅग्रांज पॉईंट १' (L1 Point)** भोवतीच्या हेलो कक्षेत ६ जानेवारी २०२४ रोजी यशस्वीरीत्या स्थापित. ### क. गगनयान मोहीम (Gaganyaan) - भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम. - अंतराळवीर (Vyomanauts): प्रशांत बालकृष्णन नायर, अंगद प्रताप, अजित कृष्णन, शुभांशु शुक्ला (Axiom-4 मोहिमेसाठी निवड). - अर्ध-मानवी रोबोट: **'व्योममित्र' (Vyommitra)**. --- ## २. भारतीय संरक्षण व्यवस्था व तिन्ही सैन्यदले (Indian Armed Forces) - **सर्वोच्च सरसेनापती:** भारताचे राष्ट्रपती (द्रौपदी मुर्मू). - **चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS):** जनरल अनिल चौहान (भारताचे दुसरे CDS). - **लष्करप्रमुख (Chief of Army Staff):** जनरल उपेंद्र द्विवेदी. - **नौदलप्रमुख (Chief of Naval Staff):** ॲडमिरल दिनेश के. त्रिपाठी. - **हवाईदलप्रमुख (Chief of Air Staff):** एअर चीफ मार्शल अमरप्रीत सिंग. - **पहिले स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौका:** **INS विक्रांत** (कोचीन शिपयार्ड येथे निर्मित, नौदलात दाखल). --- ## ३. डीआरडीओ (DRDO) ची प्रमुख क्षेपणास्त्रे (Missiles System) - **अग्नी-५ (Agni-V):** ५,०००+ किमी पल्ला असणारे आंतरखंडीय क्षेपणास्त्र (ICBM). 'मिशन दिव्यास्त्र' (Mission Divyastra) अंतर्गत MIRV तंत्रज्ञानाची यशस्वी चाचणी. - **ब्रह्मोस (BrahMos):** भारत व रशिया यांच्या संयुक्त विद्यमाने विकसित सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र (वेग: २.८ मॅक). - **आकाश (Akash):** जमिनीवरून हवेत मारा करणारे मध्यम पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र (Surface-to-Air). - **नाग व हेलिना (Helina):** तिसऱ्या पिढीचे रणगाडाविरोधी क्षेपणास्त्र (Anti-Tank Guided Missile). --- ## ४. भारताची महत्त्वाची आंतरराष्ट्रीय बचाव ऑपरेशन्स (Rescue Operations) - **ऑपरेशन दोस्त (Operation Dost):** तुर्की व सीरियातील भूकंपग्रस्तांच्या मदतीसाठी राबविलेले बचाव अभियान. - **ऑपरेशन गंगा (Operation Ganga):** युक्रेन-रशिया युद्धाच्या वेळी युक्रेनमधून भारतीय विद्यार्थ्यांना सुरक्षित मायदेशी आणणे. - **ऑपरेशन कावेरी (Operation Kaveri):** सुदानमधील अंतर्गत संघर्षातून अडकलेल्या भारतीयांची सुटका करणे. - **ऑपरेशन अजय (Operation Ajay):** इस्रायल-हमास युद्धाच्या वेळी इस्रायलमधून भारतीयांना सुरक्षित बाहेर काढणे.