सहसंबंध (Analogy), वर्गीकरण (Classification) आणि तार्किक विचार (Statements & Assumptions)
सहसंबंध (Analogy), वर्गीकरण (Classification) आणि तार्किक विचार (Statements & Assumptions) या घटकामध्ये वर्गीकरण व विसंगत घटक (Odd Man Out), संख्या वर्गीकरण:, अक्षर वर्गीकरण: या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
🎯 सहसंबंध (Analogy), वर्गीकरण (Odd Man Out) आणि तार्किक विचार (Critical Reasoning)
सामान्य ज्ञान, विज्ञान, भाषा आणि गणिताचा समन्वय साधून विचारले जाणारे सहसंबंध (Analogy) व वर्गीकरण (Classification) हे स्पर्धा परीक्षेतील महत्त्वाचे पैलू आहेत. सोबतच MPSC CSAT व TCS-IBPS मध्ये विचारले जाणारे विधाने व गृहितके (Assumptions), सबळ-दुर्बळ युक्तिवाद (Arguments) व कारण-परिणाम (Cause & Effect) यांचे अचूक विश्लेषण.
अभ्यासक्रम अनुक्रमणिका (Content Index)
१ सहसंबंध (Analogy): प्रकार व ओळखण्याच्या पद्धती
सहसंबंधात पहिल्या दोन पदांमध्ये जो तार्किक संबंध असतो, तोच तंतोतंत संबंध तिसऱ्या आणि चौथ्या पदात शोधायचा असतो (A : B :: C : D).
यामध्ये देश-राजधानी, राज्य-भाषा, उपकरण-मापन, शास्त्र-अभ्यास, प्राणी-घर यांचा संबंध असतो.
उदा. दाब : पास्कल :: विद्युत प्रवाह : अँपिअर
वर्ग, घन, अभाज्य (मूळ) संख्या, अंकांची बेरीज किंवा विशिष्ट बीजगणितीय समीकरण ($n^2 \pm 1, n^3 \pm 1$).
उदा. ४९ : ६४ :: ८१ : १०० ($७^२ : ८^२ :: ९^२ : १०^२$)
अक्षरांचे स्थान मूल्य, विरुद्ध अक्षरे (AZ, BY), स्थान मूल्यांची बेरीज किंवा उलटा क्रम.
उदा. AZ : BY :: CX : DW (विरुद्ध अक्षरे)
२ सहसंबंधांसाठी वारंवार विचारले जाणारे सामान्य ज्ञान व विज्ञान वर्गीकरण तक्ता
| घटक प्रकार | पद १ (घटक) | पद २ (सहसंबंध) | परीक्षेतील महत्त्वाचे उदाहरण |
|---|---|---|---|
| शास्त्र व अभ्यास विषय | ऑर्निथॉलॉजी (Ornithology) | पक्ष्यांचा अभ्यास | एंटोमॉलॉजी : कीटकांचा अभ्यास | मायकॉलॉजी : बुरशीचा अभ्यास |
| उपकरण व मापन | स्फिग्मोमॅनोमीटर | रक्तदाब (Blood Pressure) | अ‍ॅनिमोमीटर : वाऱ्याचा वेग | सिस्मोग्राफ : भूकंप लहरी / भूकंपाची नोंद (Seismic Waves) |
| देश व राष्ट्रीय चलने | रशिया : रुबल | जपान : येन | चीन : युआन / रॅन्मिन्बी | ब्रिटन : पाउंड | बांगलादेश : टका |
| राज्य व प्रमुख नृत्यप्रकार (शास्त्रीय व लोकनृत्य) | महाराष्ट्र : लावणी | केरळ : कथकली | तामिळनाडू : भरतनाट्यम | पंजाब : भांगडा | आसाम : बिहू |
| प्राणी व निवारा/पिल्लू | घोडा : पागा (तबेला) | सिंहाचे पिल्लू : छावा | कुत्र्याचे पिल्लू : पिल्लू | हरणाचे पिल्लू : पाडस |
३ तार्किक विचार (Critical Reasoning): विधाने, गृहितके व युक्तिवाद
१. विधाने आणि गृहितके (Statements & Assumptions):
गृहितक म्हणजे विधान करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात असलेली अव्यक्त किंवा अप्रत्यक्ष पूर्वधारणा.
- • विधानात जे थेट दिलेले नाही पण ज्यावर विधान आधारलेले आहे, ते गृहितक असते.
- • विधानाच्या कक्षेबाहेरील सामान्य ज्ञान वापरून गृहितक ठरवू नये.
- • 'केवळ', 'सर्व', 'नेहमी' (Only, All, Always) असे टोकाचे शब्द असलेली गृहितके सामान्यतः अयोग्य ठरतात.
- • जाहिराती, सूचना आणि नोटिसा यामागे लोकांकडून अपेक्षित प्रतिसाद / परिणामकारकता अपेक्षित असते; प्रत्येक गृहीतक विधानाशी सुसंगत आहे का ते तपासून ठरवावे (केवळ जाहिरात आहे म्हणून सरसकट 'नेहमी योग्य' मानू नये).
२. सबळ व दुर्बळ युक्तिवाद (Strong & Weak Arguments):
युक्तिवाद हा एखाद्या निर्णयाच्या समर्थनार्थ किंवा विरोधात दिलेला तार्किक आधार असतो.
- • सबळ युक्तिवाद: जो वास्तविक, तार्किक आणि देशाच्या/समाजाच्या हिताशी संबंधित असतो.
- • दुर्बळ युक्तिवाद: जो केवळ वैयक्तिक मत, भावनिक विचार, अंधश्रद्धा किंवा अस्पष्ट कारणांवर आधारलेला असतो.
- • केवळ दुसऱ्या देशाची तुलना करणे हा स्वयंपूर्ण सबळ युक्तिवाद नसतो.
३. कृतीची दिशा (Course of Action):
प्रशासकीय निर्णयक्षमता तपासण्यासाठी हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. दिलेल्या समस्येवर काय कृती करावी हे तपासताना:
- • उपाययोजना ही समस्येचे निराकरण करणारी किंवा तिची तीव्रता कमी करणारी असावी.
- • कृती ही वाजवी, कायद्याच्या चौकटीतील आणि प्रत्यक्ष अमलात आणता येण्याजोगी असावी.
- • उपायामुळे दुसरी नवीन गंभीर समस्या निर्माण होऊ नये.
- • टोकाची किंवा अतिरेकी शिक्षा (उदा. साध्या चुकीसाठी थेट नोकरीवरून काढून टाकणे) ही योग्य कृती मानली जात नाही.
४. कारण आणि परिणाम (Cause and Effect):
दोन घटनांमध्ये कोणता कार्यकारणभाव आहे हे शोधणे:
- • विधान I कारण व विधान II त्याचा परिणाम: पहिल्या घटनेमुळे दुसरी घटना घडली असल्यास.
- • विधान II कारण व विधान I त्याचा परिणाम: दुसऱ्या घटनेमुळे पहिली घडली असल्यास.
- • दोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम: उदा. एका भागात पूर येणे व दुसऱ्या शहरात मेट्रो अपघात होणे.
- • दोन्ही विधाने एकाच सामाईक कारणाचे परिणाम: उदा. पेट्रोलचे भाव वाढणे व भाजीपाल्याचे भाव वाढणे.
४ सविस्तर सोडवलेली मार्गदर्शक उदाहरणे (Solved Examples)
विधान: "शहरातील वाहतूक कोंडी कमी करण्यासाठी महानगरपालिकेने नवीन उड्डाणपुलाचे बांधकाम सुरू केले आहे."
गृहितके:
I. नवीन उड्डाणपुलामुळे शहरातील वाहतुकीचा ताण कमी होण्यास मदत होईल.
II. नागरिक नवीन उड्डाणपुलाचा वापर करतील.
विश्लेषण:
• कोणतीही संस्था किंवा प्राधिकरण जेव्हा एखादा प्रकल्प सुरू करते, तेव्हा त्या प्रकल्पाचा उद्देश साध्य होईल (वाहतूक कमी होईल) आणि लोक त्याचा वापर करतील अशी अपेक्षा गृहीत धरलेली असते.
• म्हणून गृहितक I आणि गृहितक II ही दोन्ही विधानात अंतर्भूत (अंतर्गत सत्य) आहेत.
उत्तर: दोन्ही गृहितके योग्य आहेत.
समस्या/विधान: "गेल्या आठवड्यात शहरात दूषित पिण्याच्या पाण्यामुळे काविळीच्या रुग्णांची संख्या अचानक प्रचंड वाढली आहे."
कृतीची दिशा (Courses of Action):
१. महानगरपालिकेने त्वरित सर्व जलकुंभांची तपासणी करून क्लोरीनेशन व शुद्धीकरण वाढवावे.
२. नागरिकांना पाणी उकळून व गाळून पिण्याचे आवाहन करणारी जनजागृती मोहीम राबवावी.
३. शहरातील सर्व पाणीपुरवठा कायमस्वरूपी बंद करावा.
विश्लेषण:
• कृती १ ही समस्येचे मूळ कारण (दूषित पाणी) दूर करण्यासाठी अत्यंत योग्य व तत्पर उपाययोजना आहे.
• कृती २ ही नागरिकांना रोगापासून वाचवण्यासाठी तातडीची आवश्यक उपाययोजना आहे.
• कृती ३ ही अतिरेकी आणि अव्यवहार्य आहे (पाणी पुरवठा कायमचा बंद केल्यास जनता पाण्यासाठी तडफडून मरेल).
उत्तर: केवळ कृती १ आणि २ योग्य आहेत.
विधान I: राज्य सरकारने शेतकऱ्यांच्या खरीप पिकांच्या किमान आधारभूत किमतीत (MSP) १५% वाढ जाहीर केली.
विधान II: आंतरराष्ट्रीय बाजारात खतांच्या व डिझेलच्या किमतीत मोठ्या प्रमाणावर घट झाली.
विश्लेषण:
• विधान I हे शेतकऱ्यांना आधार देण्यासाठी घेतलेला धोरणात्मक निर्णय आहे.
• विधान II ही जागतिक बाजारपेठेतील कच्च्या तेलाच्या व खनिज साठ्यांच्या घडामोडींशी संबंधित घटना आहे.
• माहितीनुसार या दोन्ही स्वतंत्र घटना असून त्यांचा परस्परांशी थेट कार्य-कारण संबंध नाही (दोन्ही घटनांचे मूळ कारण न दिल्याने त्या स्वतंत्र घटना मानल्या जातात).
उत्तर: दोन्ही विधाने स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.
★ पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) स्पेशल वन-लाइनर तथ्ये व वारंवार विचारलेले प्रश्न
| क्र. | विचारलेला सहसंबंध / प्रश्न | थेट अचूक उत्तर |
|---|---|---|
| १ | भारत : मोर :: अमेरिका : ? | बाल्ड ईगल (Bald Eagle - राष्ट्रीय पक्षी). |
| २ | हृदय : कार्डिओलॉजिस्ट :: मूत्रपिंड (Kidney) : ? | नेफ्रॉलॉजिस्ट (Nephrologist). |
| ३ | भूकंप : सिस्मोग्राफ :: वातावरणाचा दाब : ? | बॅरोमीटर (Barometer). |
| ४ | विद्युत प्रवाह : अँपिअर :: कार्य : ? | ज्यूल (Joule). |
| ५ | विसंगत घटक ओळखा: २७, ६४, १२५, १४४ | १४४ (इतर सर्व घन संख्या आहेत: ३³, ४³, ५³; तर १४४ हा १२ चा वर्ग आहे). |
| ६ | विसंगत घटक ओळखा: १७, १९, २३, २७ | २७ (इतर सर्व मूळ संख्या / Prime numbers आहेत). |
| ७ | महाराष्ट्र : मुंबई :: ऑस्ट्रेलिया : ? | कॅनबेरा (सिडनी नव्हे, राजधानी कॅनबेरा आहे). |
| ८ | सूर्य : दिवस :: चंद्र : ? | रात्र. |
| ९ | रोग : औषध :: अज्ञान : ? | शिक्षण / ज्ञान. |
| १० | विसंगत घटक ओळखा: तांबे, लोखंड, पारा, सोने | पारा (Mercury - कक्ष तापमानाला एकमेव द्रव धातू आहे). |
| ११ | विसंगत घटक ओळखा: गाजर, मुळा, बटाटा, टोमॅटो | टोमॅटो (जमिनीच्या वर येणारे फळ; इतर जमिनीखाली वाढतात). |
| १२ | वाघाची डरकाळी तशी हत्तीची काय? | चित्कार (हत्ती चित्कारतो). |
| १३ | घोडा : हणहणणे :: बेडूक : ? | डराव डराव करणे. |
| १४ | लेखक : पेन :: सुतार : ? | करवत (Saw). |
| १५ | डोळे : मायोपिया :: दात : ? | पायोरिया (Pyorrhea). |
| १६ | सुवर्ण : Au :: चांदी : ? | Ag (Argentum). |
? MPSC व MPSC / TCS-IBPS पॅटर्न सराव प्रश्न (Exam Pattern Model Questions) सविस्तर विश्लेषणासह
प्र. १. दिलेल्या पर्यायांमधून योग्य संख्या निवडून सहसंबंध पूर्ण करा:
११ : १३२ :: १३ : ?
सविस्तर विश्लेषण:
तार्किक संबंध: $n : n(n + 1)$ किंवा $n : n^2 + n$.
• पहिल्या भागात: ११ × (११ + १) = ११ × १२ = १३२ (किंवा ११² + ११ = १२१ + ११ = १३२).
• दुसऱ्या भागात तोच नियम लागू करू: १३ × (१३ + १) = १३ × १४ = १८२ (किंवा १३² + १३ = १६९ + १३ = १८२).
म्हणून अचूक उत्तर पर्याय (२) १८२ आहे.
प्र. २. खालील विधानाचा विचार करून त्यामागील योग्य गृहितक ओळखा:
विधान: "जर तुम्हाला कॉम्प्युटर प्रोग्रामिंगमध्ये प्राविण्य मिळवायचे असेल, तर तुम्ही आमच्या इन्स्टिट्यूटमध्ये प्रवेश घ्या." - एका संस्थेची जाहिरात.
गृहितके:
I. लोक अशा जाहिरातींना प्रतिसाद देतात.
II. ही संस्था उत्कृष्ट दर्जाचे कॉम्प्युटर प्रोग्रामिंग शिक्षण देते.
सविस्तर विश्लेषण:
• कोणतीही संस्था जेव्हा जाहिरात देते, तेव्हा जाहिरात वाचून लोक आकर्षित होतील आणि प्रतिसाद देतील हे गृहितक असते, म्हणून I योग्य ठरते.
• संस्थेने 'प्राविण्य मिळवण्यासाठी आमच्याकडे या' असा दावा केला आहे, म्हणजेच संस्थेकडे तशी गुणवत्ता आहे असा संस्थेचा दावा आणि गृहितक आहे, म्हणून II देखील योग्य आहे.
म्हणून दोन्ही गृहितके योग्य असून पर्याय (३) अचूक आहे.
प्र. ३. विसंगत पर्याय ओळखा (Odd One Out):
सविस्तर विश्लेषण:
• पर्याय १, २ आणि ४ मध्ये चलन : देश असा संबंध दिला आहे (अमेरिका - डॉलर, जपान - येन, यूके - पाउंड).
• पर्याय ३ मध्ये मात्र ढाका ही बांगलादेशची राजधानी आहे (बांगलादेशचे चलन 'टका' आहे).
म्हणून विसंगत पर्याय (३) ढाका : बांगलादेश हा आहे.
वर्गीकरण, सहसंबंध व तार्किक विचार सराव चाचणी ०८
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.