भारताची जलप्रणाली: सिंधू, गंगा, ब्रह्मपुत्रा, द्वीपकल्पीय नद्या व प्रमुख धरण प्रकल्प: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

१. हिमालयातील व द्वीपकल्पीय जलप्रणालीची तुलना

• हिमालयातील नद्या:
  • या नद्या हिमनद्यांमधून (Glaciers) उगम पावत असल्याने त्या बारमाही (Perennial) वाहतात.
  • या नद्यांची खोरी अत्यंत विस्तीर्ण असून त्या गाळाचे प्रचंड संचयन करतात.
  • पर्वतीय भागात त्या खोल घळया (Gorges), V-आकाराच्या दऱ्या व धबधबे तयार करतात, तर मैदानी भागात नागमोडी वळणे (Meanders) व नालाकृती सरोवरे (Ox-bow Lakes) निर्माण करतात.
• द्वीपकल्पीय नद्या:
  • या नद्या मुख्यत्वे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असल्याने त्या हंगामी (Seasonal / Non-perennial) असतात; उन्हाळ्यात त्यांचा प्रवाह फार कमी होतो किंवा आटतो.
  • या नद्यांची खोरी तुलनेने लहान, उथळ आणि खडकाळ असतात.
  • त्यांचा मार्ग स्थिर असून त्या फारशी नागमोडी वळणे घेत नाहीत. त्या प्रामुख्याने भ्रंश दऱ्यांतून किंवा उतारानुसार वाहतात.

२. सिंधू नदी प्रणाली (Indus River System)

सिंधू ही जगातील सर्वात मोठ्या नदी प्रणालींपैकी एक आहे. तिचा उगम तिबेटमधील मानसरोवर तलावाजवळ बोखर चू (Bokhar Chu) हिमनदी येथे होतो. तिबेटमध्ये तिला 'सिंगी खंबान' (Singi Khamban - सिंहाचे मुख) म्हणतात.

• एकूण लांबी व विस्तार: सिंधू नदीची एकूण लांबी सुमारे ३,१८० किमी असून, भारतात तिची लांबी १,११४ किमी आहे. भारतात ती लडाख आणि झास्कर पर्वतरांगांच्या दरम्यान वाहते.
• सिंधूच्या प्रमुख उपनद्या (पंचनद - Panjnad):
  1. झेलम (Jhelum): उगम जम्मू-काश्मीरमधील वेरीनाग झऱ्याजवळ. ही नदी काश्मीरच्या खोऱ्यातून आणि वुलर सरोवरातून (Wular Lake) वाहते. किशनगंगा ही तिची प्रमुख उपनदी आहे.
  2. चिनाब (Chenab): ही सिंधूची भारतातील सर्वात मोठी उपनदी आहे. हिमाचल प्रदेशातील बारालाचा ला खिंडीजवळ 'चंद्र' आणि 'भागा' या दोन नद्यांच्या संगमाने ही बनते (तिथे हिला चंद्रभागा म्हणतात). प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प: सलाल, बगलिहार, दुलहस्ती प्रकल्प.
  3. रावी (Ravi): उगम हिमाचल प्रदेशातील रोहतांग खिंडीजवळ. चंबा खोऱ्यातून वाहते. या नदीवर थीन धरण / रणजित सागर धरण बांधण्यात आले आहे.
  4. बियास (Beas): उगम रोहतांग खिंडीजवळ बियास कुंड येथे. ही संपूर्णपणे भारताच्या सीमेतच वाहणारी सिंधूची एकमेव उपनदी आहे. पंजाबमध्ये हरिके येथे ती सतलज नदीला मिळते. यावर पोंग धरण बांधले आहे.
  5. सतलज (Sutlej): उगम तिबेटमधील राकस ताल (Rakas Tal) तलावामध्ये. ही आंतरराष्ट्रीय नदी शिपकी ला (Shipki La) खिंडीतून भारतात प्रवेश करते. या नदीवर प्रसिद्ध भाक्रा-नांगल धरण बांधण्यात आले असून त्याच्या जलाशयाला 'गोविंद सागर' म्हणतात. हरिके बॅरेजवरून देशातील सर्वात लांब इंदिरा गांधी कालवा (राजस्थान कालवा) काढण्यात आला आहे.
• सिंधू जल करार (Indus Water Treaty - 1960):
  १९ सप्टेंबर १९६० रोजी जागतिक बँकेच्या मध्यस्थीने भारत (पंडित नेहरू) आणि पाकिस्तान (अयुब खान) यांच्यात झाला. या कराराने पश्चिमेकडील तीन नद्यांचे (सिंधू, झेलम, चिनाब) ८०% पाणी पाकिस्तानला आणि पूर्वेकडील तीन नद्यांचे (रावी, बियास, सतलज) संपूर्ण पाणी भारताला वापरण्याचा अधिकार मिळाला.

३. गंगा नदी प्रणाली (Ganga River System)

गंगा ही भारताची राष्ट्रीय नदी (२००८ मध्ये घोषित) आणि देशातील सर्वात मोठी व लांब नदी आहे. तिची एकूण लांबी २,५२५ किमी आहे (उत्तराखंड ३१० किमी, उत्तर प्रदेश १,१४० किमी, बिहार ४४५ किमी, पश्चिम बंगाल ५२० किमी). गंगेचे खोरे भारताच्या सुमारे २६% क्षेत्र व्यापते.

अ. गंगेचा उगम व पंचप्रयाग (Panch Prayag):

उत्तराखंडमध्ये गंगोत्री हिमनदीच्या गोमुख येथून भागीरथी नदी उगम पावते, तर सतोपंथ हिमनदीतून अलकनंदा नदी उगम पावते. या दोन्ही नद्या देवप्रयाग येथे एकत्र येतात आणि तेथून पुढे या संयुक्त प्रवाहाला 'गंगा' नाव मिळते.

ब. गंगेच्या प्रमुख उपनद्या:

• उजव्या तीरावरील उपनद्या:
  • यमुना नदी: गंगेची सर्वात लांब आणि महत्त्वाची उपनदी (१,३७६ किमी). उगम: यमुनोत्री हिमनदी (बंदरपूंछ शिखर). प्रयागराज (अलाहाबाद) येथे 'त्रिवेणी संगम'. यमुनेच्या प्रमुख उपनद्या: चंबळ (घळया/Badland Topography साठी प्रसिद्ध), सिंध, बेतवा, केन.
  • सोन नदी: उगम अमरकंटक पठार (मध्य प्रदेश). ती उत्तरेकडे वाहत जाऊन पाटण्याजवळ गंगेला मिळते. सोन नदीवर बाणसागर प्रकल्प आहे.
  • दामोदर नदी: उगम छोटा नागपूर पठार. पूर्वी वारंवार येणाऱ्या महापुरांमुळे तिला 'बंगालचे अश्रू' (Sorrow of Bengal) म्हटले जात असे. १९४८ मध्ये अमेरिकेच्या टेनेसी व्हॅलीच्या धर्तीवर स्वतंत्र भारतातील पहिला बहुउद्देशीय प्रकल्प - DVC (Damodar Valley Corporation) या नदीवर स्थापन झाला.
• डाव्या तीरावरील उपनद्या:
  • रामगंगा: नैनीतालजवळ उगम, जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यानातून वाहते.
  • गोमती: उगम उत्तर प्रदेशातील गोमत ताल (फुलहर झील). लखनौ व जौनपूर शहरे या नदीकाठी आहेत.
  • घाघरा (सरयू): तिबेटमधील मापचाचुंगो हिमनदीतून उगम. पाण्याच्या विसर्गाच्या दृष्टीने गंगेची सर्वात मोठी उपनदी. अयोध्या शहर या नदीकाठी आहे.
  • गंडक व कोसी: नेपाळ हिमालयातून उगम. कोसी नदीला 'बिहारचे अश्रू' (Sorrow of Bihar) म्हणतात, कारण ती गाळाच्या संचयनामुळे सतत आपला प्रवाह मार्ग बदलते.
• गंगेचा त्रिभुज प्रदेश:
  पश्चिम बंगालमध्ये फरक बॅरेजजवळ गंगा नदी हुगळी (भागीरथी-हुगळी) आणि पद्मा या दोन वितरिकांमध्ये विभागली जाते. पद्मा बांगलादेशात प्रवेश करते आणि ब्रह्मपुत्रेला (जमुना) मिळते. पुढे मेघना नदीला मिळून बंगालच्या उपसागरात सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश तयार करते.

४. ब्रह्मपुत्रा नदी प्रणाली (Brahmaputra River System)

ब्रह्मपुत्रा ही जगातील सर्वाधिक जलविसर्ग असलेल्या नद्यांपैकी एक आहे. तिचा उगम तिबेटमधील मानसरोवर सरोवराजवळ चेमायुंगदुंग (Chemayungdung) हिमनदी येथे होतो.

• विविध नावे:
  • तिबेटमध्ये: त्सांगपो (Tsangpo) - ज्याचा अर्थ 'पवित्र करणारी' असा होतो.
  • अरुणाचल प्रदेशात: दिहांग / सिआंग (Dihang / Siang). येथे नामचा बरवा शिखराजवळ ती अतिशय खोल गळा निर्माण करून भारतात प्रवेश करते.
  • आसाममध्ये: दिबांग आणि लोहित (रक्त नदी) नद्या मिळाल्यावर तिला 'ब्रह्मपुत्रा' म्हटले जाते.
  • बांगलादेशात: जमुना (Jamuna).
• माजुली बेट (Majuli Island): आसाममध्ये ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात वसलेले जगातील सर्वात मोठे गोड्या पाण्याचे नदी बेट. २०१६ मध्ये आसाम सरकारने माजुलीला भारतातील पहिला 'बेट जिल्हा' घोषित केले. हे वैष्णव संस्कृतीचे (श्रीमंत शंकरदेव यांची सत्रे) मोठे केंद्र आहे.
• प्रमुख उपनद्या: सुबनसिरी (सर्वात मोठी उपनदी), कामेंग, मानस (मानस राष्ट्रीय उद्यान), धनसिरी, लोहित (भूपेन हजारिका पूल / ढोला-सादिया पूल - भारतातील सर्वात लांब ९.१५ किमी नदी पूल लोहित नदीवर आहे), तिस्ता (सिक्कीमची जीवनवाहिनी).

५. द्वीपकल्पीय पठारावरील नद्या (Peninsular Rivers)

अ. पूर्व वाहिनी नद्या (बंगालच्या उपसागरास मिळणाऱ्या):

• १. महानदी (Mahanadi):
  उगम छत्तीसगडमधील रायपूरजवळ सिहावा (Sihawa) टेकड्यांवर. लांबी: ८५१ किमी. ओडिशातून वाहत जाऊन कटकजवळ त्रिभुज प्रदेश बनवते. उपनद्या: तेल, जोक, शिवनाथ, हसदेव, मंद.
  • प्रमुख प्रकल्प: हिराकुड धरण (Hirakud Dam - ओडिशा) - भारतातील सर्वात लांब मातीचे धरण (लांबी २५.८ किमी).
• २. गोदावरी नदी (Godavari):
  द्वीपकल्पीय भारतातील सर्वात लांब नदी (१,४६५ किमी). उगम: त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), महाराष्ट्र. तिच्या प्रचंड विस्तारामुळे तिला 'दक्षिण गंगा' किंवा 'वृद्ध गंगा' म्हणतात. उपनद्या: प्रवरा, सिंधफना, मांजरा, पूर्णा, प्राणहिता (वर्धा+वैनगंगा+पैनगंगा), इंद्रावती, सबरी.
  • प्रमुख प्रकल्प: जायकवाडी (महाराष्ट्र), श्रीराम सागर प्रकल्प, पोलावरम प्रकल्प (आंध्र प्रदेश).
• ३. कृष्णा नदी (Krishna):
  द्वीपकल्पीय भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाची लांब नदी (१,४०१ किमी). उगम: महाबळेश्वर (सातारा), महाराष्ट्र. महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा व आंध्र प्रदेशातून वाहते. उपनद्या: कोयना, वारणा, पंचगंगा, घटप्रभा, मलप्रभा, भीमा, तुंगभद्रा (सर्वात मोठी उपनदी), मुशी (हैदराबाद शहर काठी वसले आहे).
  • प्रमुख प्रकल्प: नागार्जुन सागर धरण (तेलंगणा/आंध्र), अलमट्टी धरण / लाल बहादूर शास्त्री सागर (कर्नाटक), श्रीशैलम धरण.
• ४. कावेरी नदी (Cauvery / Kaveri):
  उगम: कर्नाटकातील कुर्ग जिल्ह्यातील तळकावेरी (ब्रह्मगिरी टेकड्या). लांबी: ८०० किमी. दक्षिणेतील एकमेव नदी जिला नैऋत्य व ईशान्य या दोन्ही मान्सूनमधून पाऊस मिळत असल्याने ती वर्षभर प्रवाही राहते; म्हणून तिला 'दक्षिणेची गंगा' म्हणतात. उपनद्या: हेमावती, अमरावती, भवानी, काबिनी, लक्ष्मणतीर्थ, अर्कावती.
  • धबधबा: शिवसमुद्रम धबधबा (यावर १९०२ मध्ये आशियातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प सुरू झाला).
  • प्रमुख प्रकल्प: मेट्टूर धरण (तामिळनाडू), कृष्णराज सागर धरण (कर्नाटक - वृंदावन गार्डन्स).

ब. पश्चिम वाहिनी नद्या (अरबी समुद्रास मिळणाऱ्या):

• १. नर्मदा नदी (Narmada):
  द्वीपकल्पीय पश्चिम वाहिनी नद्यांमध्ये सर्वात लांब नदी (१,३१२ किमी). उगम: मध्य प्रदेशातील अमरकंटक पठार. ही नदी विंध्य आणि सातपुडा पर्वतरांगांच्या दरम्यान असणाऱ्या भ्रंश दरीतून (Rift Valley) वाहते. जबलपूरजवळ संगमरवरी खडकांतून वाहताना ती नयनरम्य धुआंधार धबधबा (Dhuandhar Falls) तयार करते.
  • प्रमुख प्रकल्प: सरदार सरोवर धरण (केवडिया, गुजरात), इंदिरा सागर धरण, ओंकारेश्वर, महेश्वर.
• २. तापी नदी (Tapi):
  उगम: मध्य प्रदेशातील बेतुल जिल्ह्यातील मुलताई पठार. लांबी: ७२४ किमी. सातपुडा व अजिंठा रांगांच्या दरम्यान भ्रंश दरीतून वाहते. उपनद्या: पूर्णा, गिरणा, पांझरा, वाघूर, बोरी.
  • प्रमुख प्रकल्प: उकाई धरण व काक्रापार प्रकल्प (गुजरात), हतनूर धरण (महाराष्ट्र).
• ३. इतर पश्चिम वाहिनी नद्या:
  • साबरमती: उगम अरावली पर्वत (राजस्थान); अहमदाबाद व गांधीनगर काठी आहेत.
  • मही: भारतातील एकमेव नदी जी कर्कवृत्ताला (Tropic of Cancer) दोनदा छेदते.
  • लुणी नदी: उगम अरावली (पुष्कर जवळ). ही नदी समुद्राला न मिळता गुजरातच्या कच्छच्या रणात (Rann of Kutch) लुप्त होते; ही भारताची प्रमुख अंतर्गत प्रवाही (Inland Drainage) नदी आहे.
  • शरावती नदी (कर्नाटक): या नदीवर प्रसिद्ध जोग फॉल्स / गेरसप्पा धबधबा (महात्मा गांधी फॉल्स - २५३ मी) स्थित आहे.
  • पेरियार नदी: केरळची जीवनवाहिनी (इदुक्की कमानी धरण - Arch Dam).

६. भारतातील प्रमुख धरणे व बहुउद्देशीय प्रकल्प: तुलनात्मक तक्ता

७. पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये

1. भारताची राष्ट्रीय नदी कोणती व ती कधी घोषित झाली? - गंगा नदी (४ नोव्हेंबर २००८ रोजी घोषित).
2. भारतातील सर्वात उंच धरण कोणते आहे? - टिहरी धरण (भागीरथी नदीवर, उत्तराखंड - २६०.५ मीटर).
3. भारतातील सर्वात लांब धरण कोणते आहे? - हिराकुड धरण (महानदीवर, ओडिशा - २५.८ किमी).
4. कोणत्या नदीला 'बिहारचे अश्रू' (Sorrow of Bihar) म्हणतात? - कोसी नदी.
5. कोणत्या नदीला 'बंगालचे अश्रू' (Sorrow of Bengal) म्हटले जायचे? - दामोदर नदी.
6. जगातील सर्वात मोठे नदीचे बेट कोणते आहे? - माजुली बेट (ब्रह्मपुत्रा नदी, आसाम).
7. भारतात कर्कवृत्ताला दोनदा ओलांडणारी एकमेव नदी कोणती? - मही नदी (मध्य प्रदेश, राजस्थान, गुजरात).
8. नर्मदा व तापी नद्या कोणत्या दरीतून वाहतात? - भ्रंश दरीतून (Rift Valley).
9. जबलपूरजवळ संगमरवरी खडकांमधून वाहताना नर्मदा कोणता धबधबा तयार करते? - धुआंधार धबधबा (Dhuandhar Falls).
10. कोणत्या नदीला 'दक्षिण गंगा' किंवा 'वृद्ध गंगा' म्हणतात? - गोदावरी नदी.
11. आशियातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प कोणत्या धबधब्यावर सुरू झाला? - शिवसमुद्रम धबधबा (कावेरी नदी, कर्नाटक - १९०२).
12. सिंधू जल करार कधी व कोणामध्ये झाला? - १९६० मध्ये, भारत (पंडित नेहरू) आणि पाकिस्तान (अयुब खान).
13. भारतातील सर्वात लांब नदी पूल कोणता आहे? - भूपेन हजारिका पूल / ढोला-सादिया पूल (लोहित नदीवर, ९.१५ किमी).
14. गंगेतील राष्ट्रीय जलचर प्राणी कोणता आहे? - गंगा डॉल्फिन (Ganges River Dolphin - २००९ मध्ये घोषित).
15. कोणती नदी राजस्थानच्या वाळवंटातून वाहत जाऊन कच्छच्या रणात लुप्त होते? - लुणी नदी.

८. MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण