भारताची प्राकृतिक रचना व भूरूपे - संपूर्ण नोट्स

भारताची प्राकृतिक रचना व भूरूपे: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

भारताचा प्राकृतिक भूगोल हा स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट ब व क, पोलीस भरती, तलाठी व TCS-IBPS) दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. भारताच्या प्राकृतिक रचनेमध्ये हिमालयाच्या उत्तुंग पर्वतरांगांपासून ते दक्षिणेकडील विस्तीर्ण द्वीपकल्पीय पठार आणि सागरी किनारपट्टीपर्यंत प्रचंड भौगोलिक विविधता आढळते. भारताचे एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळ ३२,८७,२६३ चौ.किमी असून, क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारताचा जगात सातवा क्रमांक लागतो. भारताची भूसीमा सुमारे १५,२०० किमी तर मुख्य भूमी व बेटांसह एकूण सागरी सीमा ७,५१६.६ किमी आहे.

१. भारताचे प्रमुख प्राकृतिक विभाग (Major Physiographic Divisions of India)

भूरचनेच्या वैशिष्ट्यांनुसार भारताचे प्रामुख्याने पाच प्रमुख प्राकृतिक विभागांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:

उत्तर पर्वतीय प्रदेश (The Northern Mountains / Himalayas)
उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश (The Northern Plains)
द्वीपकल्पीय पठारी प्रदेश (The Peninsular Plateau)
किनारपट्टीची मैदाने (The Coastal Plains)
भारतीय बेटे (The Islands - Andaman, Nicobar & Lakshadweep)

२. उत्तर पर्वतीय प्रदेश: हिमालय पर्वतरांग (The Himalayas)

हिमालय हा जगातील सर्वात तरुण घडीचा पर्वत (Young Fold Mountain) आहे. त्याची निर्मिती 'तेथिस' (Tethys) समुद्राच्या गाळावर भारतीय भूपट्ट (Indian Plate) आणि युरेशियन भूपट्ट (Eurasian Plate) यांच्या अभिसरणामुळे (Plate Tectonics) झाली आहे. पश्चिमेस सिंधू नदीच्या वळणापासून (नंगा पर्वत) पूर्वेस ब्रह्मपुत्रा नदीच्या वळणापर्यंत (नामचा बरवा) हिमालयाची लांबी सुमारे २,४०० किमी आहे.

अ. हिमालयाचे उत्तर-दक्षिण समांतर विभाग:

१. ट्रान्स हिमालय किंवा तिबेट हिमालय (Trans-Himalayas):
हा भाग बृहद हिमालयाच्या उत्तरेस आहे. यात काराकोरम, लडाख, झास्कर आणि कैलास या पर्वतरांगांचा समावेश होतो.
• काराकोरम रांग: यात भारताचे सर्वोच्च शिखर K2 / गॉडविन ऑस्टिन (उंची ८,६११ मी) स्थित आहे (सध्या पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये). जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वोच्च शिखर.
• प्रमुख हिमनद्या: सियाचीन (७२ किमी - जगातील सर्वात उंचावरील युद्धभूमी), बाल्टोरो, बियाफो, हिस्पर.
२. बृहद हिमालय किंवा हिमाद्री (Greater Himalayas / Himadri):
ही हिमालयाची सर्वात उत्तुंग, सलग आणि वर्षभर बर्फाच्छादित असणारी मध्यवर्ती रांग आहे. सरासरी उंची ६,००० मीटर आहे.
• जगातील सर्वोच्च शिखर: माऊंट एव्हरेस्ट (८,८४८.८६ मी) - नेपाळमध्ये याला 'सागरमाथा' म्हणतात.
• भारतातील सर्वोच्च शिखर (विवादरहित): कांचनगंगा (८,५९८ मी) - सिक्कीम राज्यात स्थित.
• इतर प्रमुख शिखरे: मकालु (८,४८१ मी), धवलागिरी (८,१६७ मी), नंगा पर्वत (८,१२६ मी), अन्नपूर्णा (८,०७८ मी), नंदादेवी (७,८१७ मी - उत्तराखंड).
• महत्त्वाच्या खिंडी (Passes): बुर्झिल व झोजीला (जम्मू-काश्मीर/लडाख), बारालाचा ला व शिपकी ला (हिमाचल प्रदेश), माना ला व निती ला (उत्तराखंड), नथू ला व जेलेप ला (सिक्कीम), बोमडिला (अरुणाचल प्रदेश).
३. लघु हिमालय किंवा हिमाचल (Lesser Himalayas / Himachal):
हिमाद्रीच्या दक्षिणेस समांतर पसरलेली रांग. सरासरी उंची ३,७०० ते ४,५०० मीटर.
• प्रमुख उपरांगा: पीर पंजाल (सर्वात लांब रांग - जम्मू काश्मीर), धौलाधार (हिमाचल प्रदेश), नागटिब्बा, महाभारत रांग (नेपाळ).
• थंड हवेची प्रसिद्ध ठिकाणे: शिमला, कुलू, मनाली, मसुरी, नैनिताल, दार्जिलिंग, अल्मोडा, रानीखेत.
• काश्मीर खोरे: पीर पंजाल व हिमाद्री यांच्या दरम्यान वसलेले असून 'कारेवा' (कुकुंम/केशर शेतीसाठी प्रसिद्ध गाळाचे निक्षेप) साठी ओळखले जाते.
४. बाह्य हिमालय किंवा शिवालिक टेकड्या (Outer Himalayas / Shiwalik):
हिमालयाची सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात तरुण पर्वतरांग. सरासरी उंची ९०० ते १,२०० मीटर.
• लघु हिमालय व शिवालिक यांच्या दरम्यान असणाऱ्या रेखांशात्मक दऱ्यांना पश्चिमेकडे 'डून' (उदा. डेहराडून, पतलीडून, कोथरीडून) आणि पूर्वेकडे 'द्वार' (उदा. हरिद्वार) म्हणतात.

ब. पूर्वांचल किंवा ईशान्येकडील टेकड्या:

दिहांग घळईच्या पलीकडे हिमालय दक्षिणेकडे तीव्र वळण घेतो. यात पतकोई बूम (अरुणाचल प्रदेश), नागा टेकड्या (सारामती सर्वोच्च शिखर ३,८२६ मी), मणिपूर टेकड्या, मिझो टेकड्या (ब्लू माउंटेन २,१५७ मी) यांचा समावेश होतो. मेघालयातील गारो, खासी आणि जैंतिया टेकड्या मात्र द्वीपकल्पीय पठाराचा भाग मानल्या जातात (शिलाँग पठार).

३. उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेश (The Northern Plains)

हिमालय पर्वत आणि दक्षिणेचे द्वीपकल्पीय पठार यांच्या दरम्यान सिंधू, गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा या तीन प्रमुख नदी प्रणालींनी वाहून आणलेल्या गाळाच्या संचयनाने या विस्तीर्ण मैदानाची निर्मिती झाली आहे. हे जगातील सर्वात सुपीक व दाट लोकवस्तीचे मैदान आहे.

प्राकृतिक वैशिष्ट्यांनुसार उत्तरेकडून दक्षिणेकडे वर्गीकरण:

१. भाबर (Bhabar):
शिवालिक पर्वताच्या पायथ्याशी सिंधूपासून तिस्ता नदीपर्यंत ८ ते १६ किमी रुंदीचा पट्टा. हिमालयातून वेगाने वाहणाऱ्या नद्यांनी वाहून आणलेले दगड, गोटे, गारगोटी व भरड वाळूचे येथे संचयन होते. या थराची सच्छिद्रता प्रचंड असल्याने लहान नद्या या भागात जमिनीखाली लुप्त होतात. हा भाग शेतीसाठी उपयुक्त नसतो.
२. तराई (Tarai):
भाबर पट्ट्याच्या दक्षिणेस १५ ते ३० किमी रुंदीचा पट्टा. लुप्त झालेल्या नद्या येथे पुन्हा भूपृष्ठावर प्रकटतात. त्यामुळे हा अत्यंत दलदलीचा, ओलसर, दमट आणि घनदाट जंगलांनी व वन्यजीवांनी व्यापलेला भाग बनतो. (सध्या तराईतील जंगले तोडून ऊस, गहू व तांदळाची शेती केली जाते; उदा. दुधवा राष्ट्रीय उद्यान).
३. भांगर (Bhangar):
नद्यांच्या खोऱ्यातील जुना गाळ (Older Alluvium) साचून तयार झालेला उंचावरील मैदानी प्रदेश, जिथे दरवर्षी पुराचे पाणी पोहोचत नाही. या मृदेमध्ये चुन्याचे खडे आढळतात, ज्यांना स्थानिक भाषेत 'कंकर' (Kankar) म्हणतात.
४. खादर (Khadar):
नद्यांच्या पूर मैदानात दरवर्षी पुराच्या पाण्यासोबत वाहून येणाऱ्या नव्या गाळाचा (Newer Alluvium) सुपीक प्रदेश. हा अत्यंत चिकनमातीयुक्त, पोषक द्रव्यांनी समृद्ध आणि शेतीसाठी भारतामधील सर्वाधिक उत्पादनक्षम भाग आहे. पंजाबमध्ये याला 'बेट' (Bet) म्हणतात.
५. त्रिभुज प्रदेश (Delta Region):
गंगा व ब्रह्मपुत्रा नद्यांच्या मुखाशी असलेला सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश (Sundarbans Delta) हा जगातील सर्वात मोठा आणि वेगाने वाढणारा त्रिभुज प्रदेश आहे. येथे 'सुंदरी' वृक्षांची खारफुटीची (Mangrove) वने आढळतात आणि हा रॉयल बेंगॉल टायगरचा नैसर्गिक अधिवास आहे.

४. द्वीपकल्पीय पठारी प्रदेश (The Peninsular Plateau)

हा प्राचीन गोंडवाना भूमीचा (Gondwanaland) भाग असलेला भारताचा सर्वात जुना, स्थिर आणि विस्तृत प्राकृतिक विभाग आहे. याचा आकार त्रिकोणाकृती असून उत्तर भारताच्या मैदानापासून कन्याकुमारीपर्यंत पसरला आहे.

अ. मध्यवर्ती उच्चभूमी व पठारे:

अरावली पर्वतरांग: ईशान्य-नैऋत्य दिशेने दिल्लीपासून गुजरातपर्यंत ८०० किमी पसरलेली जगातील सर्वात प्राचीन अवशिष्ट (Residual Fold Mountain) घडीची पर्वतरांग. सर्वोच्च शिखर: गुरुशिखर (उंची १,७२२ मी) - माऊंट अबू, राजस्थान.
माळवा पठार: अरावली व विंध्य पर्वत यांच्या दरम्यान बेसाल्ट खडकापासून बनलेले पठार; चंबळ, केन, बेतवा नद्यांचे खोरे.
छोटा नागपूर पठार: झारखंड, पश्चिम बंगाल व छत्तीसगडमध्ये पसरलेले पठार. लोहखनिज, कोळसा, मॅग्नीज, तांबे यांच्या विपुल साठ्यांमुळे याला 'भारताचे रूर' (Ruhr of India) किंवा खनिजांचे कोठार म्हणतात. सर्वोच्च शिखर: पारसनाथ (१,३६६ मी).
मेघालय किंवा शिलाँग पठार: माल्डा गॅपमुळे (Malda Gap) छोटा नागपूर पठारापासून वेगळे झालेले पठार. यात गारो, खासी, जैंतिया टेकड्या येतात. खासी टेकड्यांवर जगातील सर्वाधिक पावसाची ठिकाणे - मौसिनराम व चेरापुंजी स्थित आहेत. सर्वोच्च शिखर: शिलाँग पीक (१,९६१ मी).

ब. दख्खनचे पठार व प्रमुख पर्वतरांगा:

विंध्य पर्वतरांग: उत्तर भारत व दक्षिण भारत यांना नैसर्गिकरीत्या वेगळे करणारी विस्तीर्ण रांग. ही प्रामुख्याने वाळूचा खडक व चुनखडीने बनलेली खंड पर्वतरांग (Block Mountain) आहे.
सातपुडा पर्वतरांग: नर्मदा आणि तापी नद्यांच्या दरम्यान पसरलेली खंड पर्वतरांग. सर्वोच्च शिखर: धूपगड (उंची १,३५० मी) - महादेव टेकड्या, पंचमढी (मध्य प्रदेश). पश्चिमेकडील राजपीपला टेकड्या, मध्यभागी महादेव टेकड्या आणि पूर्वेस मैकल रांग (अमरकंटक १,०४८ मी).
पश्चिम घाट / सह्याद्री: तापी खोऱ्यापासून कन्याकुमारीपर्यंत सुमारे १,६०० किमी सलग पसरलेला तीव्र कडा. जैवविविधतेचे जागतिक हॉटस्पॉट (UNESCO World Heritage Site).
• उत्तर सह्याद्री: कळसूबाई (१,६४६ मी - महाराष्ट्रातील सर्वोच्च), साल्हेर (१,५६७ मी).
• मध्य सह्याद्री: कुद्रेमुख (१,८९२ मी), पुष्पगिरी (कर्नाटक).
• दक्षिण सह्याद्री व निलगिरी: निलगिरी पर्वतामध्ये पश्चिम घाट व पूर्व घाट एकत्र येतात; निलगिरीचे सर्वोच्च शिखर: दोड्डाबेट्टा (२,६३७ मी).
• अनाईमुडी (उंची २,६९५ मी): केरळमधील अनामलाई टेकड्यांवर असलेले दक्षिण भारतातील सर्वोच्च शिखर.
• प्रमुख खिंडी: पालघाट (कोईम्बतूर-कोचीन), थालघाट (मुंबई-नाशिक), भोरघाट (मुंबई-पुणे), शेनकोट्टा खिंड (कोल्लम-मदुराई).
पूर्व घाट: महानदी ते वैगाई नदीपर्यंत पसरलेली तुटक आणि कमी उंचीची पर्वतरांग. गोदावरी, कृष्णा, कावेरी नद्यांनी पूर्व घाटाला अनेक ठिकाणी कापून रुंद खोरी तयार केली आहेत. सर्वोच्च शिखर: अरमाकोंडा / झिंदागडा (१,६९० मी), महेंद्रगिरी (१,५०१ मी - ओडिशा).

५. किनारपट्टीची मैदाने व भारतीय बेटे (Coastal Plains & Islands)

अ. पश्चिम किनारपट्टीचे मैदान:

अरबी समुद्राच्या किनाऱ्याने कच्छपासून कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेली अरुंद किनारपट्टी. नद्या वेगाने वाहत असल्यामुळे येथे त्रिभुज प्रदेश निर्माण न होता खाड्या (Estuaries) व खाजणे (Lagoons / Kayals) तयार होतात.

काठियावाड किनारा: गुजरात.
कोकण किनारा: दमण ते गोवा (महाराष्ट्र व गोवा).
कन्नड किनारा: कर्नाटक किनारपट्टी.
मलबार किनारा: केरळ किनारपट्टी; येथे आढळणाऱ्या पश्चजल/खाजणांना स्थानिक भाषेत 'कयाल' (Kayal) म्हणतात (उदा. वेम्बनाड, अष्टमुडी सरोवर). येथे 'नेहरू ट्रॉफी बोट रेस' (वल्लमकली) प्रसिद्ध आहे.

ब. पूर्व किनारपट्टीचे मैदान:

बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्याने सुवर्णरेखा नदीपासून कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेली रुंद व गाळाची किनारपट्टी. येथे नद्या प्रचंड गाळ आणून विस्तीर्ण त्रिभुज प्रदेश (Deltas) निर्माण करतात.

उत्कल किनारा: ओडिशा किनारा (चिल्का सरोवर - भारतातील सर्वात मोठे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर).
आंध्र किनारा / उत्तर सरकार (Northern Circars): आंध्र प्रदेश किनारा (कोल्लेरु व पुलीकत सरोवर).
कोरोमंडल किनारा: तामिळनाडू किनारा; येथे परतीच्या मान्सून वाऱ्यांपासून (ईशान्य मान्सून) हिवाळ्यात सर्वाधिक पाऊस पडतो.

क. भारतीय बेटे (Islands):

१. अंदमान व निकोबार द्वीपसमूह: बंगालच्या उपसागरात वसलेला ५७२ बेटांचा समूह. हे समुद्रामध्ये बुडालेल्या 'अराकान योमा' पर्वतरांगेचे उंचावलेले भाग आहेत.
• सर्वोच्च शिखर: सॅडल पीक (उंची ७३२ मी) - उत्तर अंदमान.
• बॅरन बेट (Barren Island): भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी.
• नारकोंडम बेट: भारतातील निद्रिस्त (Dormant) ज्वालामुखी.
• १० डिग्री चॅनल (10° Channel): अंदमान समूहाला निकोबार समूहापासून वेगळे करतो.
• भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक: इंदिरा पॉईंट (Indira Point - ६°४५' उ. अक्षवृत्त) - ग्रेट निकोबार.
२. लक्षद्वीप द्वीपसमूह: अरबी समुद्रात वसलेला ३६ बेटांचा समूह. ही सर्व बेटे प्रवाळ कट्ट्यांनी (Coral Reefs / Atolls) बनलेली आहेत.
• राजधानी: कव्हरत्ती.
• सर्वात मोठे बेट: ॲन्ड्रॉट (Andrott).
• ९ डिग्री चॅनल: लक्षद्वीप मुख्य बेटांना मिनीकॉय बेटापासून वेगळे करतो.
• ८ डिग्री चॅनल: मिनीकॉय बेटाला मालदीव देशापासून वेगळे करतो.

६. भारतातील प्रमुख पर्वतीय शिखरे: तुलनात्मक तक्ता (High-Yield Table)

शिखराचे नाव	उंची (मीटर)	पर्वतरांग / प्रदेश	राज्य / केंद्रशासित प्रदेश	परीक्षेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व
K2 (गॉडविन ऑस्टिन)	८,६११ मी	काराकोरम रांग	लडाख (पाकव्याप्त काश्मीर)	भारतातील सर्वोच्च शिखर, जगातील २ रे सर्वोच्च शिखर.
कांचनगंगा	८,५९८ मी	बृहद हिमालय (हिमाद्री)	सिक्कीम	भारताच्या प्रत्यक्ष ताब्यातील सर्वोच्च शिखर, जगातील ३ रे.
नंदादेवी	७,८१७ मी	बृहद हिमालय	उत्तराखंड	संपूर्णपणे भारतात असलेले सर्वोच्च शिखर, जैवविविधता राखीव क्षेत्र.
अनाईमुडी	२,६९५ मी	अनामलाई टेकड्या	केरळ	दक्षिण भारत व पश्चिम घाटातील सर्वोच्च शिखर.
दोड्डाबेट्टा	२,६३७ मी	निलगिरी पर्वतरांग	तामिळनाडू	निलगिरी पर्वतातील सर्वोच्च शिखर, प्रसिद्ध उटी हिल स्टेशन.
गुरुशिखर	१,७२२ मी	अरावली पर्वतरांग	राजस्थान (माऊंट अबू)	जगातील सर्वात जुन्या घडीच्या पर्वतातील सर्वोच्च शिखर.
अरमाकोंडा (झिंदागडा)	१,६९० मी	पूर्व घाट	आंध्र प्रदेश	पूर्व घाटातील सर्वोच्च शिखर.
कळसूबाई	१,६४६ मी	सह्याद्री (पश्चिम घाट)	महाराष्ट्र (अहमदनगर)	महाराष्ट्रातील सर्वोच्च पर्वतशिखर.
धूपगड	१,३५० मी	सातपुडा (महादेव टेकड्या)	मध्य प्रदेश (पंचमढी)	सातपुडा पर्वतरांगेतील सर्वोच्च शिखर.
पारसनाथ	१,३६६ मी	छोटा नागपूर पठार	झारखंड	छोटा नागपूर पठारावरील सर्वोच्च शिखर, जैन तीर्थक्षेत्र.
सॅडल पीक	७३२ मी	अंदमान पर्वत	उत्तर अंदमान	अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूहातील सर्वोच्च शिखर.

७. पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये

भारताचे एकूण क्षेत्रफळ किती आहे? - ३२,८७,२६३ चौ.किमी (जगाच्या २.४२%).
भारताची पूर्व-पश्चिम लांबी व दक्षिण-उत्तर रुंदी किती आहे? - पूर्व-पश्चिम लांबी सुमारे २,९३३ किमी आणि दक्षिण-उत्तर लांबी ३,२१४ किमी.
भारताची प्रमाणवेळ (IST) कोणत्या रेखावृत्तावरून निश्चित केली आहे? - ८२°३०' पूर्व रेखावृत्त (मिर्झापूर, उत्तर प्रदेश; ग्रीनविच वेळेपेक्षा ५ तास ३० मिनिटे पुढे).
कर्कवृत्त (२३°३०' उ.) भारतातील किती राज्यांमधून जाते? - ८ राज्ये (गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा, मिझोराम).
भारतातील एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी कोणता व कुठे आहे? - बॅरन बेट (Barren Island), अंदमान व निकोबार द्वीपसमूह.
दक्षिण भारताचे सर्वोच्च शिखर कोणते आहे? - अनाईमुडी (२,६९५ मी - अनामलाई, केरळ).
अंदमान आणि निकोबार बेटांना एकमेकांपासून वेगळे करणारे चॅनल कोणते? - १० डिग्री चॅनल (10° Channel).
लक्षद्वीप बेटे कोणत्या प्रकारची बेटे आहेत? - प्रवाळ बेटे (Coral Atolls).
जगातील सर्वात जुनी पर्वतरांग कोणती मानली जाते? - अरावली पर्वतरांग (राजस्थान).
'भारताचे रूर' म्हणून कोणत्या पठाराला ओळखले जाते? - छोटा नागपूर पठार (खनिज संपत्तीच्या समृद्धतेमुळे).
शिवालिक पायथ्याशी नद्या लुप्त होणाऱ्या खडकाळ पट्ट्याला काय म्हणतात? - भाबर (Bhabar).
नद्यांच्या खोऱ्यातील नव्या गाळाच्या सुपीक प्रदेशाला काय म्हणतात? - खादर (Khadar).
पश्चिम घाट व पूर्व घाट कोणत्या पर्वतात एकत्र येतात? - निलगिरी पर्वत (तामिळनाडू/केरळ/कर्नाटक सीमा).
भारतातील सर्वात मोठे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर (Lagoon) कोणते? - चिल्का सरोवर (ओडिशा).
भारताचे मुख्य भूमीवरील सर्वात दक्षिणेकडील टोक कोणते? - कन्याकुमारी (केप कोमोरिन, तामिळनाडू; संपूर्ण भारताचे इंदिरा पॉईंट).

८. MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण

प्रश्न १. उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशातील भूरूपांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. भाबर पट्ट्यात खडकांची सच्छिद्रता प्रचंड असल्याने लहान नद्या भूपृष्ठावरून लुप्त होतात.
ब. तराई हा दलदलीचा व दाट वनांचा प्रदेश असून येथे लुप्त नद्या पुन्हा प्रकटतात.
क. जुन्या गाळाने बनलेल्या उंचावरील भागाला 'खादर' तर नव्या गाळाच्या भागाला 'भांगर' म्हणतात.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व

उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ आणि ब बरोबर)
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे. कारण नद्यांच्या खोऱ्यातील जुन्या गाळाच्या भागाला 'भांगर' (Bhangar) म्हणतात आणि त्यात कंकरचे प्रमाण असते. दरवर्षी पुराच्या पाण्यामुळे वाहून येणाऱ्या नव्या सुपीक गाळाच्या भागाला 'खादर' (Khadar) म्हणतात.

प्रश्न २. दक्षिण भारतातील पर्वतीय शिखरांचा त्यांच्या उंचीनुसार उतरता क्रम (Descending Order) योग्य पर्याय निवडा:
१) दोड्डाबेट्टा > अनाईमुडी > कळसूबाई > धूपगड
२) अनाईमुडी > दोड्डाबेट्टा > कळसूबाई > धूपगड
३) अनाईमुडी > कळसूबाई > दोड्डाबेट्टा > गुरुशिखर
४) दोड्डाबेट्टा > अनाईमुडी > गुरुशिखर > कळसूबाई

उत्तर: पर्याय २ (अनाईमुडी > दोड्डाबेट्टा > कळसूबाई > धूपगड)
स्पष्टीकरण:
• अनाईमुडी (केरळ - अनामलाई): २,६९५ मी
• दोड्डाबेट्टा (तामिळनाडू - निलगिरी): २,६३७ मी
• कळसूबाई (महाराष्ट्र - सह्याद्री): १,६४६ मी
• धूपगड (मध्य प्रदेश - सातपुडा): १,३५० मी

प्रश्न ३. भारतीय बेटे आणि जलमार्ग (Channels) यांच्या जोड्यांबाबत खालील विधाने तपासा:
अ. १० डिग्री चॅनल अंदमान समूहाला निकोबार समूहापासून वेगळे करतो.
ब. ९ डिग्री चॅनल लक्षद्वीप बेटांना मिनीकॉय बेटापासून वेगळे करतो.
क. ८ डिग्री चॅनल मिनीकॉय बेटाला मालदीव या देशापासून वेगळे करतो.
वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने सत्य आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त अ आणि क
३) फक्त ब आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व विधाने सत्य आहेत

उत्तर: पर्याय ४ (अ, ब आणि क सर्व विधाने सत्य आहेत)
स्पष्टीकरण: तिन्ही विधाने भौगोलिकदृष्ट्या पूर्णपणे अचूक आहेत. 10° चॅनल लिटिल अंदमान व कार निकोबार दरम्यान आहे. 9° चॅनल मुख्य लक्षद्वीप आणि मिनीकॉय दरम्यान आहे, तर 8° चॅनल मिनीकॉय व मालदीव दरम्यानची आंतरराष्ट्रीय सीमा दर्शवतो.

प्रश्न ४. खालीलपैकी कोणत्या पठारास 'भारताचे रूर' (Ruhr of India) म्हणून ओळखले जाते?
१) माळवा पठार
२) छोटा नागपूर पठार
३) बुंदेलखंड पठार
४) दख्खनचे पठार

उत्तर: पर्याय २ (छोटा नागपूर पठार)
स्पष्टीकरण: जर्मनीतील 'रूर' खोरे हे दगडी कोळसा आणि लोहखनिजाच्या समृद्ध साठ्यासाठी जगात प्रसिद्ध आहे. भारतात छोटा नागपूर पठारावर (झारखंड, प. बंगाल, ओडिशा सीमा) लोहखनिज, कोळसा, बॉक्साईट, युरेनियम व मॅग्नीज यांचे प्रचंड साठे असल्याने त्याला भारताचे रूर म्हटले जाते.

भारताची प्राकृतिक रचना व भूरूपे: हिमालय, उत्तरेकडील मैदाने, द्वीपकल्पीय पठार व बेटे: संपूर्ण अभ्यास नोट्स