महाराष्ट्राचे स्थान, विस्तार, सीमा व प्रशासकीय रचना: संपूर्ण नोट्स
महाराष्ट्राचा अक्षांश-रेखांश विस्तार, क्षेत्रफळ (९.३६%), शेजारील ६ राज्ये व सीमा, ६ प्रशासकीय विभाग, ३६ जिल्हे, ३५८ तालुके, जिल्ह्यांची टोपणनावे व १० नवीन जिल्ह्यांची निर्मिती सविस्तर MPSC/पोलीस भरती नोट्स.
🎯 MPSC, पोलीस भरती व सरळसेवा परीक्षेचा दृष्टिकोन (High-Yield Exam Focus)
या घटकावर आयोगाने दरवर्षी किमान २ ते ४ प्रश्न विचारले आहेत. प्रामुख्याने महाराष्ट्राचा अक्षांश व रेखांश विस्तार, भारताच्या एकूण क्षेत्रफळाशी टक्केवारी (९.३६%), पूर्वेकडील व पश्चिमेकडील टोकाचे जिल्हे, शेजारील ६ राज्ये आणि त्यांना लागून असणारे जिल्हे (उदा. मध्य प्रदेशला सर्वाधिक ८ जिल्ह्यांची सीमा), ६ प्रशासकीय विभागांतील तालुके व क्षेत्रफळानुसार क्रम, नव्याने निर्माण झालेले जिल्हे (उदा. पालघर - १ ऑगस्ट २०१४), आणि जिल्ह्यांची प्रसिद्ध टोपणनावे (उदा. यवतमाळ - पांढऱ्या सोन्याचा जिल्हा, सोलापूर - चादरींचे शहर) यावर जोड्या जुळवा व बहुपर्यायी प्रश्न हमखास येतात.
१. महाराष्ट्राचे भौगोलिक स्थान, विस्तार व क्षेत्रफळ
महाराष्ट्र राज्य हे भारताच्या पश्चिम-मध्य भागात वसलेले एक प्रमुख द्विपकल्पीय राज्य आहे. अरबी समुद्राच्या किनारपट्टीवर वसलेल्या महाराष्ट्राला अत्यंत समृद्ध ऐतिहासिक आणि भौगोलिक पार्श्वभूमी लाभली आहे.
१५° ४४' उत्तर अक्षांश ते २२° ६' उत्तर अक्षांश दरम्यान महाराष्ट्र विस्तारलेला आहे. (एकूण अक्षांशीय विस्तार सुमारे ६° २२' आहे. दक्षिणेकडील टोक: तेरेखोल नदी, सिंधुदुर्ग; उत्तरेकडील टोक: धडगाव/अक्राणी, नंदुरबार).
७२° ३६' पूर्व रेखांश ते ८०° ५४' पूर्व रेखांश दरम्यान महाराष्ट्र पसरलेला आहे. (एकूण रेखांशीय विस्तार ८° १८' आहे. पश्चिमेकडील टोक: अरबी समुद्र, पालघर; पूर्वेकडील टोक: भामरागड, गडचिरोली).
महाराष्ट्राचे एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळ ३,०७,७१३ चौ.कि.मी. (3,07,713 sq.km) आहे. हे भारताच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या ९.३६% आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्राचा देशात तिसरा क्रमांक लागतो (१. राजस्थान, २. मध्य प्रदेश, ३. महाराष्ट्र).
महाराष्ट्राची पूर्व-पश्चिम लांबी सुमारे ८०० किमी आहे, तर दक्षिणोत्तर रुंदी सुमारे ७२० किमी आहे. महाराष्ट्राचा सर्वसाधारण भौगोलिक आकार त्रिकोणाकृती असून या त्रिकोणाचा पाया पश्चिमेस कोकणात (अरबी समुद्रास समांतर) तर त्याचे टोक पूर्वेस गोंदिया व गडचिरोलीकडे आहे.
२. महाराष्ट्राच्या सीमा व शेजारील राज्ये (MPSC चा सर्वाधिक आवडता तक्ता)
महाराष्ट्राच्या सीमा ६ घटक राज्ये आणि १ केंद्रशासित प्रदेशाशी (दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव) जोडलेल्या आहेत. खालील तक्त्यात कोणत्या राज्याला किती व कोणते जिल्हे लागून आहेत याची संपूर्ण यादी दिली आहे:
| शेजारील राज्य / केंद्रशासित प्रदेश | दिशानिर्देश | संलग्न जिल्ह्यांची संख्या | संलग्न जिल्हे व विशेष वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|
| मध्य प्रदेश (Madhya Pradesh) | उत्तर दिशा | ८ जिल्हे (सर्वाधिक) | नंदुरबार, धुळे, जळगाव, बुलढाणा, अकोला नाही (MPSC Trap!), अमरावती, नागपूर, भंडारा, गोंदिया. (महाराष्ट्राला सर्वात लांब सीमा मध्य प्रदेश राज्याची लाभली आहे). |
| कर्नाटक (Karnataka) | दक्षिण दिशा | ७ जिल्हे | नांदेड, लातूर, धाराशीव (उस्मानाबाद), सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर, सिंधुदुर्ग. |
| गुजरात (Gujarat) | वायव्य दिशा | ४ जिल्हे | पालघर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार. |
| तेलंगणा (Telangana) | आग्नेय दिशा | ४ जिल्हे | नांदेड, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली. |
| छत्तीसगड (Chhattisgarh) | पूर्व दिशा | २ जिल्हे | गोंदिया, गडचिरोली. |
| गोवा (Goa) | दक्षिण दिशा | १ जिल्हा (सर्वात कमी) | फक्त सिंधुदुर्ग (तेरेखोल नदी सीमा ठरवते). |
| दादरा व नगर हवेली | वायव्य दिशा | १ जिल्हा | पालघर जिल्हा. |
- धुळे व नंदुरबार: गुजरात आणि मध्य प्रदेश या दोन्ही राज्यांना सीमा लागून आहे.
- गोंदिया: मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगड या दोन्ही राज्यांना सीमा लागून आहे.
- गडचिरोली: छत्तीसगड आणि तेलंगणा या दोन्ही राज्यांना सीमा लागून आहे.
- नांदेड: तेलंगणा आणि कर्नाटक या दोन्ही राज्यांना सीमा लागून आहे.
- सिंधुदुर्ग: कर्नाटक आणि गोवा या दोन्ही राज्यांना सीमा लागून आहे.
३. महाराष्ट्राचे ६ प्रशासकीय विभाग: संपूर्ण आकडेवारी व तुलना
१ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली तेव्हा राज्यात ४ प्रशासकीय विभाग, २६ जिल्हे आणि २३५ तालुके होते. आज महाराष्ट्रामध्ये ६ प्रशासकीय विभाग, ३६ जिल्हे आणि ३५८ तालुके (मुंबई उपनगरातील ३ प्रशासकीय तालुके धरून) आहेत.
| प्रशासकीय विभाग | मुख्यालय | जिल्ह्यांची संख्या | समाविष्ट जिल्हे | तालुक्यांची संख्या | क्षेत्रफळ (चौ.कि.मी.) व वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|---|---|
| छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) | छत्रपती संभाजीनगर | ८ जिल्हे (सर्वाधिक) | छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली, नांदेड, बीड, लातूर, धाराशीव. | ७६ तालुके | ६४,८१३ चौ.कि.मी. (क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा प्रशासकीय विभाग). |
| नाशिक विभाग (खानदेश + उत्तर महा.) | नाशिक | ५ जिल्हे | नाशिक, अहिल्यानगर (सर्वात मोठा जिल्हा - १७,०४८ चौ.कि.मी.), धुळे, नंदुरबार, जळगाव. | ५४ तालुके | ५७,४९३ चौ.कि.मी. (अहिल्यानगर जिल्हा हा महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने १ नंबरचा जिल्हा आहे (१७,०४८ चौ.कि.मी.)). |
| पुणे विभाग (पश्चिम महाराष्ट्र) | पुणे | ५ जिल्हे | पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर. | ५८ तालुके | ५७,२७५ चौ.कि.मी. (साखर कारखाने व बागायती शेतीमध्ये अग्रेसर). |
| नागपूर विभाग (पूर्व विदर्भ) | नागपूर | ६ जिल्हे | नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली. | ६४ तालुके | ५१,३७७ चौ.कि.मी. (खनिज संपत्ती व सर्वाधिक वनांचे प्रमाण असणारा विभाग). |
| अमरावती विभाग (पश्चिम विदर्भ) | अमरावती | ५ जिल्हे | अमरावती, अकोला, यवतमाळ, बुलढाणा, वाशीम. | ५६ तालुके | ४६,०२७ चौ.कि.मी. (कापूस उत्पादनात अग्रेसर / यवतमाळला पांढरे सोने पिकवणारा जिल्हा म्हणतात). |
| कोकण विभाग (कोकण किनारपट्टी) | मुंबई | ७ जिल्हे | मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग. | ४७ तालुके (+३ मुंबई उपनगर) | ३०,७२८ चौ.कि.मी. (क्षेत्रफळाने सर्वात लहान, परंतु लोकसंख्येने सर्वात मोठा विभाग). |
अधिकृत संदर्भ / Source: महाराष्ट्र शासन महसूल व वन विभाग / Census 2011 (अहिल्यानगर क्षेत्रफळ १७,०४८ चौ.कि.मी.)
🚩 महाराष्ट्राचे ५ प्रादेशिक विभाग (Regional Divisions):
मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग.
पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर.
जळगाव, धुळे, नंदुरबार (प्रशासकीयदृष्ट्या नाशिक विभागात येतात).
छ. संभाजीनगर, जालना, बीड, परभणी, हिंगोली, नांदेड, लातूर, धाराशीव.
पश्चिम विदर्भ (५: अमरावती, अकोला, यवतमाळ, बुलढाणा, वाशीम) + पूर्व विदर्भ (६: नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली).
४. १ मे १९६० नंतर निर्माण झालेले १० नवीन जिल्हे (कालक्रमानुसार)
| नवीन जिल्हा (New District) | विभाजन झालेला मूळ जिल्हा | स्थापना दिनांक | तत्कालीन मुख्यमंत्री |
|---|---|---|---|
| १. रत्नागिरी ➔ सिंधुदुर्ग | रत्नागिरी | १ मे १९८१ | ए. आर. अंतुले |
| २. औरंगाबाद ➔ जालना | औरंगाबाद (छ. संभाजीनगर) | १ मे १९८१ | ए. आर. अंतुले |
| ३. उस्मानाबाद ➔ लातूर | उस्मानाबाद (धाराशीव) | १६ ऑगस्ट १९८२ | बाबासाहेब भोसले |
| ४. चंद्रपूर ➔ गडचिरोली | चंद्रपूर | २६ ऑगस्ट १९८२ | बाबासाहेब भोसले |
| ५. मुंबई ➔ मुंबई उपनगर | बृहन्मुंबई | १ ऑक्टोबर १९९० | शरद पवार |
| ६. अकोला ➔ वाशीम | अकोला | १ जुलै १९९८ | मनोहर जोशी |
| ७. धुळे ➔ नंदुरबार | धुळे | १ जुलै १९९८ | मनोहर जोशी |
| ८. परभणी ➔ हिंगोली | परभणी | १ मे १९९९ | नारायण राणे |
| ९. भंडारा ➔ गोंदिया | भंडारा | १ मे १९९९ | नारायण राणे |
| १०. ठाणे ➔ पालघर (३६ वा जिल्हा) | ठाणे | १ ऑगस्ट २०१४ | पृथ्वीराज चव्हाण |
५. महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची प्रसिद्ध टोपणनावे व वैशिष्ट्ये (MPSC/पोलीस भरती स्पेशल)
📌 परीक्षेसाठी अति-महत्त्वाचे फॅक्ट्स (Quick Revision Points)
- सर्वात मोठा जिल्हा (क्षेत्रफळ): अहिल्यानगर (१७,०४८ चौ.कि.मी. - अधिकृत शासकीय क्षेत्रफळ), त्यानंतर पुणे (१५,६४२ चौ.कि.मी.).
- सर्वात लहान जिल्हा (क्षेत्रफळ): मुंबई शहर (१५७ चौ.कि.मी.), त्यानंतर मुंबई उपनगर (४४६ चौ.कि.मी.).
- सर्वाधिक तालुके असणारे जिल्हे: यवतमाळ व नांदेड (प्रत्येकी १६ तालुके).
- १५ तालुके असणारे जिल्हे: रायगड, नाशिक, जळगाव, चंद्रपूर (प्रत्येकी १५ तालुके).
- एकाच नावाचे तालुके: खेड (पुणे व रत्नागिरी), कर्जत (रायगड व अहमदनगर), मालेगाव (नाशिक व वाशीम), कळंब (धाराशीव व यवतमाळ), नांदगाव (नाशिक व अमरावती - नांदगाव खंडेश्वर), आष्टी (बीड व वर्धा).
- समुद्रकिनाऱ्याची लांबी (जिल्हानिहाय): रत्नागिरी (सर्वाधिक २३७ किमी), रायगड (१२२ किमी), सिंधुदुर्ग (१२० किमी), पालघर (१०२ किमी), ठाणे (२५ किमी), मुंबई उपनगर (४७ किमी), मुंबई शहर (४० किमी).
📌 स्पष्टीकरण: या सरळ रेषीय जिल्हावार आकडेवारीची बेरीज ६९३ किमी भरते; मात्र खाड्यांचा अंतर्गत भाग, बंदरे व सविस्तर भूशास्त्रीय वळणांसह भारत सरकारच्या बंदरे व जलमार्ग मंत्रालयाच्या (MoPSW / PIB २०२५) सुधारित मोजणीनुसार महाराष्ट्राची एकूण अधिकृत किनारपट्टी ८७७.९७ किमी आहे (पूर्वी प्रचलित आकडेवारी ७२० किमी मानली जात असे). - लोकसभा मतदारसंघ: महाराष्ट्रात ४८ लोकसभा मतदारसंघ व १९ राज्यसभा सदस्य आहेत.
- विधानसभा मतदारसंघ: २८८ विधानसभा सदस्य व ७८ विधानपरिषद सदस्य आहेत.
- महानगरपालिका (Municipal Corporations): महाराष्ट्रात सध्या एकूण २९ महानगरपालिका आहेत (२८ वी: इचलकरंजी - कोल्हापूर; २९ वी: जालना).
महाराष्ट्राचे प्रशासकीय विभाग व जिल्हा रचना: तुलनात्मक तक्ता
| प्रशासकीय विभाग | मुख्यालय | जिल्ह्यांची संख्या | तालुक्यांची संख्या | क्षेत्रफळानुसार क्रम | समाविष्ट जिल्हे |
|---|---|---|---|---|---|
| छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) | छत्रपती संभाजीनगर | ८ | ७६ | क्रम १ (६४,८१३ चौ.कि.मी. - सर्वात मोठा विभाग) | छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली, नांदेड, बीड, लातूर, धाराशीव. |
| नाशिक विभाग (खानदेश + उत्तर महा.) | नाशिक | ५ | ५४ | क्रम २ (५७,४९३ चौ.कि.मी.) | नाशिक, अहिल्यानगर, धुळे, जळगाव, नंदुरबार. |
| पुणे विभाग (पश्चिम महाराष्ट्र) | पुणे | ५ | ५८ | क्रम ३ (५७,२७५ चौ.कि.मी.) | पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर. |
| नागपूर विभाग (पूर्व विदर्भ) | नागपूर | ६ | ६४ | क्रम ४ (५१,३७७ चौ.कि.मी.) | नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली. |
| अमरावती विभाग (पश्चिम विदर्भ) | अमरावती | ५ | ५६ | क्रम ५ (४६,०२७ चौ.कि.मी.) | अमरावती, अकोला, यवतमाळ, बुलढाणा, वाशीम. |
| कोकण विभाग (कोकण किनारपट्टी) | मुंबई | ७ | ४७ (+३) | क्रम ६ (३०,७२८ चौ.कि.मी. - सर्वात लहान विभाग) | मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग. |
📌 क्षेत्रफळानुसार अचूक क्रमवारी: छत्रपती संभाजीनगर (६४,८१३ चौ.कि.मी.) > नाशिक विभाग (५७,४९३ चौ.कि.मी. - क्रम २) > पुणे विभाग (५७,२७५ चौ.कि.मी. - क्रम ३) > नागपूर विभाग (५१,३७७ चौ.कि.मी.) > अमरावती विभाग (४६,०२७ चौ.कि.मी.) > कोकण विभाग (३०,७२८ चौ.कि.मी.).
पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- महाराष्ट्राची स्थापना कधी झाली? - १ मे १९६० (स्थापनेवेळी २६ जिल्हे व ४ प्रशासकीय विभाग होते).
- महाराष्ट्रातील सर्वात नवीन ३६ वा जिल्हा कोणता व त्याची निर्मिती कधी झाली? - पालघर जिल्हा (१ ऑगस्ट २०१४ रोजी ठाणे जिल्ह्यातून विभाजन).
- महाराष्ट्राचे एकूण क्षेत्रफळ किती आहे? - ३,०७,७१३ चौ.किमी (भारताच्या ९.३६%, क्षेत्रफळात राजस्थान व MP नंतर देशात ३ रा क्रमांक).
- महाराष्ट्राला किती किमी लांबीचा समुद्रकिनारा लाभला आहे? - ८७७.९७ किमी (भारत सरकार PIB २०२५ सुधारित मोजणीनुसार; पूर्वीची प्रचलित आकडेवारी ७२० किमी होती).
- महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा जिल्हा कोणता आहे? - अहिल्यानगर (१७,०४८ चौ.कि.मी.).
- महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात लहान जिल्हा कोणता आहे? - मुंबई शहर (१५७ चौ.किमी).
- महाराष्ट्राच्या सीमेला किती राज्यांच्या सीमा लागून आहेत? - ६ राज्ये (गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, तेलंगणा, कर्नाटक, गोवा) व १ केंद्रशासित प्रदेश (दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव).
- महाराष्ट्रातील सर्वाधिक जिल्ह्यांची सीमा कोणत्या राज्याला लागून आहे? - मध्य प्रदेश (८ जिल्हे: धुळे, नंदुरबार, जळगाव, बुलढाणा, अमरावती, नागपूर, भंडारा, गोंदिया).
- गोवा राज्याला महाराष्ट्रातील कोणत्या एकमेव जिल्ह्याची सीमा लागून आहे? - सिंधुदुर्ग जिल्हा.
- सर्वाधिक तालुके (१६ तालुके) असणारे महाराष्ट्रातील जिल्हे कोणते? - नांदेड आणि यवतमाळ.
- महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात एकही तालुका नाही? - मुंबई शहर जिल्हा.
- दोन राज्यांना सीमा भिडलेले महाराष्ट्रातील जिल्हे कोणते? - धुळे व नंदुरबार (गुजरात व MP), गोंदिया (MP व छत्तीसगड), गडचिरोली (छत्तीसगड व तेलंगणा), नांदेड (तेलंगणा व कर्नाटक), सिंधुदुर्ग (गोवा व कर्नाटक).
- महाराष्ट्रातील एकाच नावाचे प्रसिद्ध तालुके कोणते? - कर्जत (अहमदनगर व रायगड), खेड (पुणे व रत्नागिरी), कळंब (धाराशिव व यवतमाळ), मालेगाव (नाशिक व वाशीम), नांदगाव (नाशिक व अमरावती).
- महाराष्ट्रात सध्या एकूण किती महानगरपालिका आहेत? - २९ महानगरपालिका (२८ वी: इचलकरंजी, २९ वी: जालना).
- महाराष्ट्राची राजधानी व उपराजधानी कोणती? - राजधानी: मुंबई; उपराजधानी: नागपूर.
- महाराष्ट्राचे पर्यटन राजधानी शहर कोणते आहे? - छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद).
MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय विभागांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. छत्रपती संभाजीनगर प्रशासकीय विभाग क्षेत्रफळाने व तालुक्यांच्या संख्येने राज्यातील सर्वात मोठा विभाग आहे.
ब. कोकण विभागामध्ये जिल्ह्यांची संख्या ७ असली तरी तालुक्यांची संख्या सर्वात कमी (४७) आहे.
क. नाशिक विभागामध्ये सर्वाधिक ८ जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ आणि ब सत्य)
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे. नाशिक विभागात ५ जिल्हे (नाशिक, अहमदनगर, धुळे, जळगाव, नंदुरबार) आहेत. सर्वाधिक ८ जिल्हे छत्रपती संभाजीनगर विभागात आहेत.
प्रश्न २. शेजारील राज्ये आणि त्यांना लागून असणाऱ्या महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची संख्या यांच्या जोड्या जुळवा:
अ. मध्य प्रदेश - १. ७ जिल्हे
ब. कर्नाटक - २. ८ जिल्हे
क. गुजरात - ३. ४ जिल्हे
ड. तेलंगणा - ४. ४ जिल्हे
पर्याय:
१) अ-२, ब-१, क-३, ड-४
२) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
३) अ-२, ब-३, क-१, ड-४
४) अ-४, ब-१, क-२, ड-३
उत्तर: पर्याय १ (अ-२, ब-१, क-३, ड-४)
स्पष्टीकरण:
• मध्य प्रदेश: ८ जिल्हे (धुळे, नंदुरबार, जळगाव, बुलढाणा, अमरावती, नागपूर, भंडारा, गोंदिया)
• कर्नाटक: ७ जिल्हे (नांदेड, लातूर, धाराशिव, सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर, सिंधुदुर्ग)
• गुजरात: ४ जिल्हे (पालघर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार)
• तेलंगणा: ४ जिल्हे (नांदेड, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली)
• छत्तीसगड: २ जिल्हे (गोंदिया, गडचिरोली)
• गोवा: १ जिल्हा (सिंधुदुर्ग)
प्रश्न ३. महाराष्ट्रातील एकाच नावाच्या तालुक्यांची खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
१) कर्जत - अहमदनगर आणि रायगड
२) खेड - पुणे आणि रत्नागिरी
३) मालेगाव - नाशिक आणि वाशीम
४) शिरूर - सोलापूर आणि सांगली
उत्तर: पर्याय ४ (शिरूर - सोलापूर आणि सांगली ही जोडी अयोग्य आहे)
स्पष्टीकरण: शिरूर नावाचे तालुके पुणे (शिरूर/घोडनदी) आणि बीड (शिरूर कासार) या जिल्ह्यांमध्ये आहेत. उर्वरित तिन्ही जोड्या अचूक आहेत.
प्रश्न ४. महाराष्ट्राच्या स्थान व विस्ताराविषयी खालील विधाने तपासा:
अ. महाराष्ट्राचा अक्षवृत्तीय विस्तार १५°४४' उत्तर ते २२°६' उत्तर अक्षवृत्त आहे.
ब. महाराष्ट्राचा रेखावृत्तीय विस्तार ७२°३६' पूर्व ते ८०°५४' पूर्व रेखावृत्त आहे.
क. महाराष्ट्र भारताच्या पश्चिम भागात अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसलेले राज्य आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) अ, ब आणि क सर्व बरोबर आहेत
४) यांपैकी काहीही नाही
उत्तर: पर्याय ३ (अ, ब आणि क सर्व विधाने बरोबर आहेत)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राचे भौगोलिक स्थान व अक्षांश-रेखांश विस्तार सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी अतिशय मूलभूत असून दिलेली सर्व विधाने तंतोतंत खरी आहेत.
महाराष्ट्राचे स्थान, विस्तार, सीमा व प्रशासकीय रचना सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.