भारताचे हवामान, मान्सून व पर्जन्य: संपूर्ण अभ्यास नोट्स

भारताचे हवामान प्रामुख्याने 'उष्णकटिबंधीय मान्सून हवामान' (Tropical Monsoon Climate) म्हणून ओळखले जाते. भारताच्या मध्यभागातून कर्कवृत्त (२३°३०' उत्तर अक्षवृत्त) जात असल्याने भारताचा दक्षिण भाग उष्ण कटिबंधात, तर उत्तर भाग उपोष्ण कटिबंधात येतो. मात्र उत्तरेकडील हिमालयाच्या उत्तुंग भिंतीमुळे मध्य आशियातून येणाऱ्या अतिथंड कोरड्या वाऱ्यांपासून भारताचे रक्षण होते आणि संपूर्ण उपखंडात मान्सून प्रणालीचे वैशिष्ट्यपूर्ण हवामान अनुभवता येते.

📌 'मान्सून' शब्दाची उत्पत्ती:

'मान्सून' (Monsoon) हा शब्द अरबी भाषेतील 'मौसिम' (Mausim) या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'ऋतू' (Season) असा होतो. ऋतूनुसार वाऱ्यांची दिशा १८० अंशात पूर्णपणे उलट होणे हे मान्सूनचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

१. भारताच्या हवामानावर परिणाम करणारे प्रमुख घटक

१. अक्षवृत्तीय स्थान: कर्कवृत्त भारताला दोन समान हवामान विभागांत विभागते. दक्षिणेकडे वर्षभर उच्च तापमान व कमी वार्षिक तापमान कक्षा असते.
२. उत्तरेकडील हिमालय पर्वत: हिमालयाची पूर्व-पश्चिम पसरलेली रांग सायबेरियातील गोठवणाऱ्या थंड वाऱ्यांना रोखते आणि नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांना अडवून भारतात मुसळधार पाऊस पाडण्यास कारणीभूत ठरते.
३. जल व जमिनीचे असमान वितरण: उन्हाळ्यात उत्तर-मध्य भारत प्रचंड तापतो, ज्यामुळे तिथे तीव्र कमी दाबाचा पट्टा निर्माण होतो; याउलट हिंदी महासागरावर जास्त दाबाचा पट्टा असतो.
४. समुद्रसपाटीपासून उंची: उंची वाढते तसे तापमान घटते (सामान्य घट दर: प्रति १,००० मीटरला ६.५° से.). उदा. आग्रा व दार्जिलिंग एकाच अक्षांशावर असूनही दार्जिलिंगचे तापमान उंचीमुळे बरेच कमी असते.
५. समुद्रसान्निध्य (Continentality vs Maritime): किनारपट्टीच्या प्रदेशात (मुंबई, चेन्नई) सम हवामान असते, तर देशांतर्गत भागात (नागपूर, दिल्ली) विषम/खंडीय हवामान असते.
६. उच्च वातावरणातील हवेचे अभिसरण (Jet Streams): सबट्रॉपिकल वेस्टर्ली जेट स्ट्रीम आणि ट्रॉपिकल ईस्टरली जेट स्ट्रीम मान्सूनच्या आगमनावर व परतीवर थेट नियंत्रण ठेवतात.

२. मान्सून निर्मितीच्या आधुनिक संकल्पना व यंत्रणा

A. आंतर-उष्णकटिबंधीय संमेलन पट्टा (ITCZ)

विषुववृत्ताजवळ उत्तर व दक्षिण व्यापारी वारे एकत्र येतात, त्या कमी दाबाच्या पट्ट्याला ITCZ म्हणतात. उन्हाळ्यात सूर्य उत्तरायणात असताना हा पट्टा उत्तरेकडे गंगा मैदानावर सरकतो (याला Monsoon Trough म्हणतात), ज्यामुळे दक्षिण गोलार्धातील आग्नेय व्यापारी वारे विषुववृत्त ओलांडून फेरेलच्या नियमानुसार उजवीकडे वळून नैऋत्य मान्सून बनतात.

B. तिबेटच्या पठाराची भूमिका (Heating Engine)

उन्हाळ्यात समुद्रसपाटीपासून सरासरी ४,५०० मीटर उंच असलेले तिबेटचे विस्तीर्ण पठार प्रचंड तापते. ते एका 'उष्णतेच्या इंजिना'सारखे (Thermal Engine) कार्य करते. तेथील हवा तापून वर जाते आणि उच्च वातावरणात उष्णकटिबंधीय पूर्वेली जेट स्ट्रीम (Tropical Easterly Jet Stream) निर्माण होते, जी भारताकडे वेगाने वाहते.

C. एल निनो व ला निना (ENSO)

मध्य व पूर्व प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान असामान्य वाढणे म्हणजेच एल निनो (El Niño). यामुळे वॉकर सेल कमकुवत होते आणि भारतीय मान्सून कमजोर होऊन भारतात अवर्षण/दुष्काळ पडतो. याउलट पूर्व प्रशांत महासागर असामान्य थंड झाल्यास ला निना (La Niña) निर्माण होते, जे भारतीय मान्सूनसाठी अनुकूल ठरून भरपूर पाऊस देते.

D. इंडियन ओशन डायपोल (IOD)

हिंदी महासागराच्या पूर्व व पश्चिम भागातील पाण्याच्या तापमानातील फरकाला IOD म्हणतात. Positive IOD (अरबी समुद्र अधिक उष्ण) हा भारतीय मान्सूनसाठी वरदान ठरतो आणि एल निनोचा नकारात्मक प्रभाव कमी करू शकतो.

३. भारतीय हवामानाचे चार प्रमुख ऋतू (IMD वर्गीकरण)

भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD) नुसार भारतात वर्षाचे चार अधिकृत ऋतू मानले जातात:

ऋतू	कालावधी	हवामान स्थिती	पर्जन्याचे वैशिष्ट्य व परीक्षेतील पॉईंट
१. हिवाळा (Winter / Cold Weather)	डिसेंबर ते फेब्रुवारी	उत्तरेत कडाक्याची थंडी, निरभ्र आकाश, कमी आर्द्रता, मंद उत्तरेली वारे.	पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbances): भूमध्य समुद्रातून येणाऱ्या चक्रीवादळांमुळे उत्तर भारतात (पंजाब, हरियाणा, प. युपी) हिवाळी पाऊस पडतो, जो रब्बी गव्हासाठी अत्यंत उपयुक्त असतो ('मावठ').
२. उन्हाळा (Summer / Pre-Monsoon)	मार्च ते मे	प्रचंड तापमान वाढ, उत्तर भारतात उष्ण व कोरडे वारे ('लू' - Loo), धुळीची वादळे.	स्थानिक मान्सूनपूर्व वादळी पाऊस: कालवैशाखी (पश्चिम बंगाल), बारडोली छेरा (आसाम), आम्रसरी (केरळ/कर्नाटक - आंब्यासाठी), चेरी ब्लॉसम (कर्नाटक - कॉफी बहार).
३. नैऋत्य मान्सून (SW Monsoon)	जून ते सप्टेंबर	दमट, ढगाळ आकाश, नैऋत्येकडून वाहणारे बाष्पयुक्त वारे. मान्सूनचा स्फोट (Monsoon Burst).	भारतातील एकूण वार्षिक पावसाच्या ७५% ते ८०% पाऊस याच हंगामात पडतो. पश्चिम घाट व ईशान्य भारतात प्रतिरोध प्रकारचा मुसळधार पाऊस.
४. परतीचा मान्सून (Retreating Monsoon)	ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर	मान्सूनचे दक्षिणेकडे सरकणे; दिवसा कडक ऊन व रात्री गारवा ('ऑक्टोबर हीट' - October Heat).	ईशान्य मान्सून वारे बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प ग्रहण करून तामिळनाडू व कोरोमंडेल किनाऱ्यावर सर्वाधिक पाऊस पाडतात. बंगालच्या उपसागरात चक्रीवादळे.

अधिकृत संदर्भ / Source: भारतीय हवामान विभाग (India Meteorological Department - IMD) अधिकृत मान्सून अहवाल.

४. नैऋत्य मान्सूनच्या दोन प्रमुख शाखा

१. अरबी समुद्र शाखा (Arabian Sea Branch):
• ही शाखा अधिक शक्तिशाली असते (बंगालच्या शाखेपेक्षा ३ पट बाष्प वाहून आणते).
• ही पश्चिम घाटाला (सह्याद्री) अडते आणि कोकण व पश्चिम उतारावर २५० ते ४०० सें.मी. प्रतिरोध पाऊस पडतो (उदा. महाबळेश्वर, आंबोली).
• घाट ओलांडल्यावर हवा खाली उतरताना कोरडी होते, ज्यामुळे सह्याद्रीच्या पूर्वेस 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' (Rain Shadow Zone) तयार होतो (५० ते ७५ सें.मी. पाऊस).
• दुसरी उपशाखा नर्मदा-तापीच्या दरीतून मध्य भारतात जाते.
• तिसरी उपशाखा अरवली पर्वताला समांतर निघून जात असल्याने राजस्थानमध्ये पाऊस पडत नाही (वाळवंट निर्मितीचे कारण).
२. बंगालचा उपसागर शाखा (Bay of Bengal Branch):
• ही शाखा म्यानमारच्या अराकान योमा पर्वतामुळे व हिमालयामुळे अडवून पश्चिमेकडे वळते.
• मेघालय पठारावरील गारो, खासी व जैंतिया टेकड्यांच्या फनेल-आकारामुळे (Funnel shape) इथे जगातील सर्वाधिक पाऊस पडतो: मौसिनराम (Mawsynram - खासी टेकड्या, वार्षिक सरासरी ११,८७२ मिमी) व चेरापुंजी.
• ही शाखा गंगा मैदानात पश्चिमेकडे जसजशी पुढे जाते (कोलकाता → पाटणा → वाराणसी → दिल्ली), तसतसे पावसाचे प्रमाण घटत जाते.

५. भारतातील पर्जन्य वितरण क्षेत्रे (Rainfall Zones)

अति पर्जन्य प्रदेश (वार्षिक पाऊस २०० सें.मी. पेक्षा जास्त): पश्चिम किनारपट्टी (कोकण, गोवा, कर्नाटक, केरळ किनारपट्टी), ईशान्य भारत (आसाम, मेघालय, अरुणाचल, नागालँड, मणिपूर, त्रिपुरा) आणि अंदमान-निकोबार बेटे.
मध्यम पर्जन्य प्रदेश (वार्षिक पाऊस १०० ते २०० सें.मी.): पश्चिम बंगाल, बिहार, ओडिशा, पूर्व उत्तर प्रदेश, झारखंड, छत्तीसगड, मध्य प्रदेशाचा पूर्व भाग, आणि पश्चिम घाटाचा पूर्व पायथा.
कमी पर्जन्य प्रदेश (वार्षिक पाऊस ५० ते १०० सें.मी.): दख्खनच्या पठाराचा अंतर्गत पर्जन्यछायेचा भाग (पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा, कर्नाटक पठार, तेलंगणा), गुजरात, पूर्व राजस्थान, हरियाणा व पंजाब.
अत्यंत कमी / शुष्क प्रदेश (वार्षिक पाऊस ५० सें.मी. पेक्षा कमी): पश्चिम राजस्थान (थारचे वाळवंट - जैसलमेर), कच्छचा भाग, आणि उत्तर काश्मीरमधील लडाख (लेह - वार्षिक अवघा १० ते १५ सें.मी. पाऊस, भारतातील सर्वात कोरडे शीत वाळवंट).

MPSC / राज्यसेवा / तलाठी विशेष: वारंवार विचारले जाणारे सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १. मान्सून काळात राजस्थानमध्ये अरबी समुद्राच्या शाखेपासून पाऊस का पडत नाही?

१) वाऱ्यांमध्ये बाष्पाचा अभाव असतो.
२) अरवली पर्वताची दिशा मान्सून वाऱ्यांच्या दिशेला समांतर आहे आणि वाऱ्यांना अडथळा निर्माण होत नाही.
३) तिथे उच्च दाबाचा पट्टा असतो.
४) हिमालयामुळे वारे परत फिरतात.

उत्तर व स्पष्टीकरण पहा

उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: अरवली पर्वताची लांबी नैऋत्य ते ईशान्य अशी आहे, जी नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांच्या मार्गाला अगदी समांतर पडते. त्यामुळे वाऱ्यांना वर उचलण्यासाठी कोणताही प्रतिरोध निर्माण न होता वारे पुढे निघून जातात. शिवाय पश्चिमेतील उष्ण हवेमुळे आर्द्रता संपृक्ततेपर्यंत पोहोचत नाही.

प्रश्न २. कोरोमंडेल किनाऱ्यावर (तामिळनाडू) प्रामुख्याने कोणत्या वाऱ्यांपासून हिवाळ्यात पाऊस पडतो?

१) नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांची अरबी समुद्र शाखा
२) पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbances)
३) ईशान्य मान्सून / परतीचे मान्सून वारे
४) दक्षिण व्यापारी वारे

उत्तर व स्पष्टीकरण पहा

उत्तर: पर्याय ३
स्पष्टीकरण: ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये मान्सून मागे फिरताना जमिनीवरून वाहणारे ईशान्य वारे बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प शोषून घेतात आणि तामिळनाडूच्या कोरोमंडेल किनाऱ्यावर जोरदार हिवाळी पाऊस पाडतात. तामिळनाडूचा सुमारे ५०% पाऊस या परतीच्या मान्सूनमधून पडतो.

प्रश्न ३. उत्तर भारतात हिवाळ्यात पडणाऱ्या पावसाला काय म्हणतात आणि तो कोणत्या पिकासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो?

१) कालवैशाखी - तांदूळ
२) पश्चिमी विक्षोभ (मावठ) - गहू
३) आम्रसरी - आंबा
४) चेरी ब्लॉसम - कॉफी

उत्तर व स्पष्टीकरण पहा

उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: भूमध्य समुद्रात निर्माण होणारे शीतोष्ण कटिबंधीय चक्रवात (Western Disturbances) पश्चिमेली जेट स्ट्रीममुळे भारताच्या वायव्य भागात येतात. यामुळे पंजाब, हरियाणा, राजस्थानमध्ये पडणारा हलका पाऊस 'मावठ' म्हणून ओळखला जातो, जो रब्बी गव्हासाठी अमृतासमान असतो.

प्रश्न ४. 'एल निनो' (El Niño) या घटनेचा भारतीय मान्सूनवर सामान्यतः कोणता परिणाम होतो?

१) भारतात विक्रमी अतिवृष्टी व पूर येतो.
२) भारतीय मान्सून कमजोर होऊन दुष्काळ व अवर्षणाची शक्यता वाढते.
३) हवामानात कोणताही बदल होत नाही.
४) केवळ हिवाळ्यात पाऊस पडतो.

उत्तर व स्पष्टीकरण पहा

उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: एल निनो ही एक सागर-वातावरण परस्परसंवादी घटना (Coupled Ocean-Atmosphere Phenomenon - ENSO) आहे. मध्य व पूर्व विषुववृत्तीय प्रशांत महासागर तापल्याने वॉकर परिसंचरण उलट फिरते, ज्यामुळे भारतीय उपखंडावर उतरती हवा (descending air) निर्माण होऊन मान्सून कमकुवत होतो आणि भारतात दुष्काळ पडतो.

प्रश्न ५. खालीलपैकी भारतातील सर्वात कमी पर्जन्याचे ठिकाण कोणते आहे?

१) जैसलमेर (राजस्थान)
२) लेह (लडाख)
३) फलौदी (राजस्थान)
४) भुज (गुजरात)

उत्तर व स्पष्टीकरण पहा

उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: लडाखमधील 'लेह' (Leh) हे हिमालयाच्या उत्तुंग रांगांमुळे संपूर्ण पर्जन्यछायेत येते. येथे वार्षिक अवघा १० ते १५ सें.मी. पाऊस पडतो, ज्यामुळे लेह हे भारतातील सर्वात कमी पावसाचे ठिकाण (शीत वाळवंट) आहे. (जैसलमेरमध्ये सरासरी १५ ते २५ सें.मी. पाऊस पडतो).

भारताचे हवामान, मान्सून व पर्जन्य: ITCZ, जेट स्ट्रीम, मान्सून प्रणाली, एल निनो व पाऊस: संपूर्ण अभ्यास नोट्स