महाराष्ट्रातील शेती, पिके, फलोत्पादन (GI Tags) व ऊर्जा संसाधने: संपूर्ण नोट्स PDF

🌾 महाराष्ट्रातील कृषी रचना, पीक पद्धती, GI Tags व ऊर्जा संसाधने: महाराष्ट्र हे कृषी व औद्योगिकदृष्ट्या देशातील अग्रगण्य राज्य आहे. राज्याच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी सुमारे ५६% ते ५८% क्षेत्र लागवडीखाली असून सुमारे ५२% लोकसंख्या प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षपणे शेतीवर अवलंबून आहे. राज्यातील शेती ही प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर (कोरडवाहू / जिरायती शेती - ८०% पेक्षा जास्त क्षेत्र) अवलंबून आहे. या नोट्समध्ये अन्नधान्य, नगदी पिके, फलोत्पादन, सर्व भौगोलिक मानांकने (GI Tags), ४ कृषी विद्यापीठे आणि जलविद्युत, औष्णिक, अणुऊर्जा व अपारंपरिक ऊर्जा प्रकल्पांचा MPSC व पोलीस भरती परीक्षेसाठी सविस्तर अभ्यास समाविष्ट आहे.

१. महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्नधान्य पिके (Food Crops)

महाराष्ट्रात खरीप (पावसाळी) आणि रब्बी (हिवाळी) अशा दोन्ही हंगामात अन्नधान्य पिके घेतली जातात:

🌾 ज्वारी (Jowar / Sorghum) - 'महाराष्ट्राचे प्रमुख अन्नधान्य':

महत्त्व: देशात ज्वारीच्या उत्पादनात व क्षेत्रात महाराष्ट्र प्रथम क्रमांकावर आहे.
हंगाम: खरीप व रब्बी दोन्ही हंगामात ज्वारी पिकवली जाते. रब्बी ज्वारीसाठी मालदांडी (M-35-1) हा वाण प्रसिद्ध आहे.
ज्वारीचे कोठार: सोलापूर जिल्हा हा महाराष्ट्रातील 'ज्वारीचे कोठार' म्हणून ओळखला जातो.
प्रमुख उत्पादक जिल्हे: सोलापूर, अहमदनगर, सांगली, सातारा, पुणे, धाराशीव, बीड, नांदेड.

🌾 बाजरी (Bajra / Pearl Millet):

वैशिष्ट्य: हलक्या व वाळूमिश्रित जमिनीत, कमी पर्जन्याच्या (५० ते ७५ सेमी) दुष्काळग्रस्त भागात खरीप हंगामात येणारे महत्त्वाचे पीक.
प्रथम क्रमांकाचा जिल्हा: अहमदनगर जिल्हा हा बाजरीच्या उत्पादनात व क्षेत्रात राज्यात अग्रेसर आहे.
प्रमुख उत्पादक जिल्हे: अहमदनगर, नाशिक, धुळे, जळगाव, पुणे, औरंगाबाद, बीड.

🌾 तांदूळ / भात (Rice / Paddy):

हवामान: जास्त पर्जन्य (१५० ते ३०० सेमी) व उष्ण-दमट हवामान आवश्यक.
प्रमुख प्रदेश: संपूर्ण कोकण किनारपट्टी (ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) आणि पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली).
'तांदळाचे कोठार': रायगड जिल्हा हा कोकणातील तांदळाचे कोठार मानला जातो. पूर्व विदर्भातील भंडारा व गोंदिया (तलावांचे जिल्हे) हे बासमती व सुवासिक भातासाठी प्रसिद्ध आहेत.
प्रसिद्ध वाण: वाडा कोलम (पालघर), आंबेमोहोर, इंद्रायणी, रत्नागिरी-२४, कर्जत-१८४, भोगावती.

🌾 गहू व कडधान्ये (Wheat & Pulses):

गहू: रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे बागायती पीक. थंड व कोरडे हवामान पोषक. नाशिक जिल्ह्यातील निफाड (गहू संशोधन केंद्र) व खान्देश-विदर्भातील काळी रेगूर माती उत्पादक आहे.
तूर (Pigeon Pea): मराठवाडा (लातूर, परभणी, नांदेड) व विदर्भ (अमरावती, यवतमाळ). लातूर ही डाळींची सर्वात मोठी बाजारपेठ आहे.
हरभरा (Gram / Chana): रब्बी हंगामातील प्रमुख कडधान्य (अहमदनगर, पुणे, विदर्भ).

२. महाराष्ट्रातील प्रमुख नगदी व व्यापारी पिके (Cash Crops)

नगदी पीक	आवश्यक मृदा व हवामान	प्रमुख उत्पादक जिल्हे	MPSC विशेष परीक्षा पॉईंट्स
कापूस (Cotton) 'पांढरे सोने'	काळी रेगूर मृदा, मध्यम पाऊस (७५-१०० सेमी), दीर्घ सूर्यप्रकाश.	यवतमाळ, अमरावती, जळगाव, अकोला, बुलढाणा, नांदेड, धुळे.	यवतमाळ हा 'पांढरे सोने पिकवणारा जिल्हा' म्हणून ओळखला जातो. जळगाव खान्देशातील कापसाचे प्रमुख केंद्र आहे.
ऊस (Sugarcane)	सुपीक गाळाची व काळी मृदा, बारमाही मुबलक पाणी/सिंचन.	कोल्हापूर, सांगली, सातारा, पुणे, अहमदनगर, सोलापूर.	कोल्हापूर हा एकरी सर्वाधिक ऊस उत्पादनाचा जिल्हा आहे. महाराष्ट्रातील साखर पट्टा पश्चिम महाराष्ट्रात केंद्रित आहे.
सोयाबीन (Soybean)	मध्यम ते भारी काळी मृदा, खरीप हंगाम.	लातूर, वाशीम, यवतमाळ, अमरावती, बुलढाणा, सांगली.	महाराष्ट्र देशात मध्य प्रदेश खालोखाल दुसऱ्या क्रमांकाचा सोयाबीन उत्पादक राज्य आहे. लातूर हे आशियातील मोठे सोयाबीन प्रक्रिया केंद्र आहे.
भुईमूग (Groundnut)	हलकी ते मध्यम निचऱ्याची जमीन.	धुळे, नंदुरबार, सांगली, सातारा, कोल्हापूर.	खान्देश व पश्चिम महाराष्ट्रात तेलबियांचे प्रमुख पीक.
तंबाखू (Tobacco)	काळी सुपीक मृदा, उष्ण हवामान.	कोल्हापूर, सांगली (कर्नाटक सीमावर्ती भाग).	कोल्हापूर जिल्ह्यातील जयसिंगपूर व कर्नाटक सीमेवरील निपाणी ही तंबाखूच्या व्यापाराची मुख्य बाजारपेठ आहे.

अधिकृत संदर्भ / Source: कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन / कृषी विद्यापीठे अहवाल

३. फलोत्पादन व महाराष्ट्रातील भौगोलिक मानांकने (GI Tags)

महाराष्ट्र हे भारतातील फलोत्पादनात (Horticulture) व फळ निर्यातीत प्रथम क्रमांकाचे राज्य आहे. महाराष्ट्रातील अनेक फळे, पिके व वस्तूंना केंद्र शासनाकडून भौगोलिक मानांकन (Geographical Indication - GI Tag) प्राप्त झाले आहे:

🥭 हापूस आंबा (Alphonso Mango - GI):

रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग (देवगड हापूस). फळांचा राजा; जगप्रसिद्ध सुगंध व चव.

🍇 द्राक्षे (Grapes - GI):

नाशिक व सांगली. नाशिकला 'भारताची वाईन कॅपिटल' (Wine Capital of India) व 'द्राक्षांची पंढरी' म्हणतात.

🍊 संत्री (Nagpur Orange - GI):

नागपूर व अमरावती (वरुड, मोर्शी, अचलपूर). नागपूरला 'ऑरेंज सिटी' (Orange City) म्हणतात.

🍌 केळी (Banana - GI):

जळगाव जिल्हा (यावल, रावेर, मुक्ताईनगर). 'केळीचे आगार' म्हणून ओळखले जाते.

🍇 डाळिंब (Pomegranate - GI):

सोलापूर (सांगोला), अहमदनगर व पुणे. भगवा व गणेश वाण प्रसिद्ध.

🍓 स्ट्रॉबेरी (Strawberry - GI):

महाबळेश्वर व पाचगणी (सातारा). देशातील ८५% स्ट्रॉबेरी उत्पादन येथे होते.

🌰 काजू (Cashew - GI):

वेंगुर्ला (सिंधुदुर्ग) व रत्नागिरी. प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्र वेंगुर्ला.

🥔 चिकू (Chiku - GI):

घोलवड व डहाणू (पालघर). घोलवड चिकू आपल्या विशिष्ट गोड चवीसाठी प्रसिद्ध.

🧅 कांदा (Onion):

नाशिक (लासलगाव - आशिया खंडातील सर्वात मोठी कांद्याची बाजारपेठ).

🌿 हळद (Turmeric - GI):

सांगली जिल्हा व वायगाव हळद (हिंगणघाट, वर्धा). सांगली ही हळदीची मुख्य बाजारपेठ आहे.

🧅 अलिबाग पांढरा कांदा (GI):

अलिबाग (रायगड) - औषधी गुणधर्म असलेला पांढरा कांदा (GI टॅग प्राप्त).

🍆 जळगाव वांगी व भरीत (GI):

जळगाव (बामणोद, कासोदा) - प्रसिद्ध भरताची वांगी.

४. महाराष्ट्रातील कृषी विद्यापीठे व मध्यवर्ती संशोधन संस्था

🎓 ४ राज्य कृषी विद्यापीठे:

१. महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV): राहुरी (अहमदनगर) - स्थापना: १९६८ (पश्चिम महाराष्ट्र).
२. डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (PDKV): अकोला - स्थापना: १९६९ (विदर्भ).
३. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ (VNMKV): परभणी - स्थापना: १९७२ (मराठवाडा).
४. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ (DBSKKV): दापोली (रत्नागिरी) - स्थापना: १९७२ (कोकण).
पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ (MAFSU): नागपूर - स्थापना: २०००.

🔬 प्रमुख पीक संशोधन केंद्रे (MPSC फॅक्ट्स):

मध्यवर्ती ऊस संशोधन केंद्र: पाडेगाव (फलटण, सातारा).
राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र (ICAR-NRCP): केगाव (सोलापूर).
राष्ट्रीय कांदा व लसूण संशोधन केंद्र: राजगुरुनगर (पुणे).
राष्ट्रीय द्राक्ष संशोधन केंद्र (NRCG): मांजरी (पुणे).
राष्ट्रीय लिंबूवर्गीय फळे (संत्री) संशोधन केंद्र: नागपूर.
केळी संशोधन केंद्र: यावल (जळगाव).
हळद संशोधन केंद्र: डिग्रज (सांगली).
सुपारी संशोधन केंद्र: श्रीवर्धन (रायगड).
गहू गेरवा संशोधन केंद्र: महाबळेश्वर (सातारा).

५. महाराष्ट्रातील ऊर्जा संसाधने (Energy Resources)

महाराष्ट्रात जलविद्युत, औष्णिक, अणुऊर्जा व अपारंपरिक ऊर्जा (पवन, सौर) अशा विविध स्रोतांद्वारे वीज निर्मिती केली जाते:

💧 अ. प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प (Hydroelectric Power):

कोयना जलविद्युत प्रकल्प (सातारा): महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जलविद्युत प्रकल्प (स्थापित क्षमता: १,९५६ मेगावॅट / सुमारे १,९६० MW - चार टप्पे; स्रोत: MAHAGENCO). यास 'महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी' म्हणतात. जलाशय: शिवाजी सागर.
खोपोली जलविद्युत केंद्र (रायगड): भारतातील पहिला खाजगी जलविद्युत प्रकल्प (१९१५ - जमशेदजी टाटा / टाटा पॉवर).
भिरा व भिवपुरी (रायगड): टाटा समूहाचे पश्चिम घाटातील जलविद्युत प्रकल्प.
घटघर जलविद्युत प्रकल्प (अहमदनगर): महाराष्ट्रातील पहिला रिव्हर्सिबल पंप (Pumped Storage) जलविद्युत प्रकल्प (२५० MW - प्रवरा नदी).
वैतरणा व तानसा (नाशिक/पालघर): मुंबई महानगरपालिकेचे वीज व पाणी प्रकल्प.
तिलारी जलविद्युत प्रकल्प (कोल्हापूर): महाराष्ट्र व गोवा सरकारचा संयुक्त प्रकल्प.

🔥 ब. प्रमुख औष्णिक विद्युत केंद्रे (Thermal Power Stations - महानिर्मिती):

दुर्गापूर / चंद्रपूर महाऔष्णिक विद्युत केंद्र (CSTPS): महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे औष्णिक केंद्र (२,९२० मेगावॅट स्थापित क्षमता - स्रोत: MAHAGENCO). विदर्भातील बल्लारपूर दगडी कोळशावर चालते.
कोराडी व खापरखेडा (नागपूर): कोळशावर चालणारे विदर्भातील मोठे प्रकल्प.
पारस औष्णिक केंद्र (अकोला): महाराष्ट्रातील सर्वात जुने कार्यरत औष्णिक केंद्र.
परळी वैजनाथ औष्णिक केंद्र (बीड): मराठवाड्यातील एकमेव मोठे औष्णिक केंद्र.
भुसावळ / दीपनगर औष्णिक केंद्र (जळगाव): तापी नदीकाठी वसलेले केंद्र.
एकलहरे औष्णिक केंद्र (नाशिक): गोदावरी नदीकाठी वसलेले केंद्र.
ट्रॉम्बे औष्णिक विद्युत केंद्र (Trombay Thermal Power Station - मुंबई): टाटा पॉवरचे गॅस व कोळशावर आधारित औष्णिक केंद्र (नवी मुंबईतील तुर्भे नव्हे).

⚛️ क. अणुऊर्जा व अपारंपरिक ऊर्जा संसाधने (Renewable Energy):

तारापूर अणुऊर्जा केंद्र (TAPS - पालघर): भारतातील पहिले व्यावसायिक अणुऊर्जा केंद्र (२८ ऑक्टोबर १९६९). (एकूण क्षमता: १,४०० MW = २ × १६० MW + २ × ५४० MW; स्रोत: NPCIL). (टीप: अप्सरा व सायरस या प्रायोगिक संशोधन अणुभट्ट्या ट्रॉम्बे/BARC मुंबई येथे होत्या, तारापूर येथे नव्हे).
जैतापूर अणुऊर्जा प्रकल्प (रत्नागिरी): फ्रान्सच्या सहकार्याने नियोजित प्रकल्प; प्रस्तावित क्षमता: ६ × १,६५० MW = ९,९०० MW.
पवन ऊर्जा प्रकल्प (Wind Energy):
- चाकवे व ढालगाव (सांगली): आशियातील सर्वात मोठा पवन ऊर्जा प्रकल्प पट्टा.
- ब्राम्हणवेल (धुळे): खान्देशातील मोठा पवन ऊर्जा प्रकल्प.
- चाळकवाडी (सातारा): सह्याद्रीच्या पठारावर पवनचक्क्यांचे विशाल जाळे.
सौर ऊर्जा प्रकल्प (Solar Energy): साक्री महासौर ऊर्जा प्रकल्प (धुळे - २०१२): १२५ मेगावॅट क्षमतेचा महाराष्ट्रातील महत्त्वाचा शासकीय सौर ऊर्जा प्रकल्प (महावितरण).

📌 कृषी व ऊर्जा: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे रिव्हिजन मुद्दे

पांढऱ्या सोन्याचा जिल्हा: यवतमाळ (कापूस); ज्वारीचे कोठार: सोलापूर (मालदांडी वाण).
आशियातील सर्वात मोठी कांदा बाजारपेठ: लासलगाव (नाशिक); भारताची वाईन कॅपिटल: नाशिक.
भारतातील पहिले अणुऊर्जा केंद्र: तारापूर (पालघर - १९६९); भारतातील पहिला खाजगी जलविद्युत प्रकल्प: खोपोली (१९१५).
महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी: कोयना धरण (शिवाजी सागर जलाशय, सातारा).
महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे औष्णिक केंद्र: चंद्रपूर महाऔष्णिक विद्युत केंद्र (३,३४० MW).

महाराष्ट्रातील कृषी विद्यापीठे, पिके संशोधन व प्रमुख ऊर्जा प्रकल्प: तुलनात्मक तक्ता

संस्था / प्रकल्प प्रकार	नाव व ठिकाण	जिल्हा / वर्ष	पिक संशोधन / ऊर्जा क्षमता	परीक्षेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व
कृषी विद्यापीठ १	महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी)	अहमदनगर (१९६८)	ज्वारी, डाळिंब व गहू संशोधन केंद्र (निफाड)	महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ.
कृषी विद्यापीठ २	डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ	अकोला (१९६९)	कापूस व तेलबिया संशोधन	विदर्भातील कृषी क्षेत्राचा विकास.
कृषी विद्यापीठ ३	डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ	दापोली (रत्नागिरी - १९७२)	भात (कर्जत), काजू (वेंगुर्ला), सुपारी (श्रीवर्धन)	फलोत्पादन व किनारपट्टी कृषी संशोधन.
कृषी विद्यापीठ ४	वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ	परभणी (१९७२)	ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन संशोधन	मराठवाड्यातील कोरडवाहू शेती विकास.
अणुऊर्जा केंद्र	तारापूर अणुऊर्जा केंद्र (TAPS)	पालघर (१९६९)	१,४०० मेगावॅट क्षमता (अप्सरा अणुभट्टी)	भारतातील पहिले व्यापारी अणुऊर्जा केंद्र.
सौर ऊर्जा प्रकल्प	साक्री महासौर ऊर्जा प्रकल्प	धुळे (शिवाजीनगर)	१२५ मेगावॅट (महावितरण)	महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा सौर ऊर्जा प्रकल्प.
पवन ऊर्जा प्रकल्प	ब्राम्हणवेल (धुळे), चाकवे (सांगली)	धुळे, सांगली, सातारा (चाळकवाडी)	आशियातील सर्वात मोठ्या पवनचक्की क्लस्टरपैकी एक	अपारंपरिक हरित ऊर्जेचे अग्रगण्य केंद्र.

अधिकृत संदर्भ / Source: MAHAGENCO स्थापित क्षमता अधिकृत अहवाल (२०२६) / MEDA / ICAR

पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये

महाराष्ट्रातील ज्वारीचे कोठार कोणत्या जिल्ह्याला म्हणतात? - सोलापूर जिल्हा (मालदांडी ज्वारीसाठी प्रसिद्ध).
महाराष्ट्रात 'पांढरे सोने' पिकवणारा जिल्हा कोणता? - यवतमाळ जिल्हा (कापूस उत्पादनासाठी प्रसिद्ध).
महाराष्ट्राची द्राक्षांची व वाईनची राजधानी कोणती? - नाशिक (नाशिक व्हॅली वाईन्स - GI Tag).
केळीच्या उत्पादनासाठी महाराष्ट्रातील कोणता जिल्हा प्रसिद्ध आहे? - जळगाव जिल्हा (रावेर व यावल तालुका).
भारतातील पहिला सहकारी साखर कारखाना कोठे सुरू झाला? - प्रवरानगर (लोणी, अहमदनगर - पद्मश्री विठ्ठलराव विखे पाटील, १९५०).
आशियातील कांद्याची सर्वात मोठी बाजारपेठ कोणती? - लासलगाव (नाशिक जिल्हा).
भारतातील पहिले अणुऊर्जा केंद्र कोणते व ते कधी सुरू झाले? - तारापूर अणुविद्युत केंद्र (पालघर - १९६९ मध्ये अमेरिका सहकार्याने).
महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा सौर ऊर्जा प्रकल्प कोठे आहे? - साक्री (धुळे जिल्हा - १२५ मेगावॅट).
महाराष्ट्रात तांदूळ संशोधन केंद्र कोठे आहे? - कर्जत (रायगड जिल्हा) आणि खोपोली.
महाराष्ट्रात कांदा व लसूण राष्ट्रीय संशोधन केंद्र कोठे आहे? - राजगुरुनगर (पुणे जिल्हा).
हळद संशोधनासाठी प्रसिद्ध असलेले ठिकाण कोणते? - डिग्रज (सांगली जिल्हा - सांगली हळदीला GI Tag).
महाराष्ट्रात चिकू उत्पादनासाठी कोणते ठिकाण प्रसिद्ध आहे? - घोलवड व डहाणू (पालघर जिल्हा - घोलवड चिकूला GI Tag).
स्ट्रॉबेरीसाठी महाराष्ट्रातील कोणते थंड हवेचे ठिकाण प्रसिद्ध आहे? - महाबळेश्वर व पाचगणी (सातारा - महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरीला GI Tag).
महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा औष्णिक विद्युत प्रकल्प कोणता आहे? - कोराडी व खापरखेडा (नागपूर) आणि दुर्गापूर (चंद्रपूर).
महाराष्ट्रात एकूण किती कृषी हवामान विभाग (Agro-Climatic Zones) आहेत? - ९ कृषी हवामान विभाग.

MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण

प्रश्न १. महाराष्ट्रातील कृषी संशोधन केंद्रे आणि पिके यांच्या जोड्या जुळवा:
अ. तांदूळ संशोधन केंद्र - १. निफाड (नाशिक)
ब. गहू संशोधन केंद्र - २. कर्जत (रायगड)
क. कांदा-लसूण संशोधन केंद्र - ३. डिग्रज (सांगली)
ड. हळद संशोधन केंद्र - ४. राजगुरुनगर (पुणे)
पर्याय:
१) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
२) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
३) अ-२, ब-३, क-१, ड-४
४) अ-४, ब-१, क-२, ड-३

उत्तर: पर्याय १ (अ-२, ब-१, क-४, ड-३)
स्पष्टीकरण: तांदूळ संशोधन केंद्र कर्जतला, गहू संशोधन केंद्र निफाडला, कांदा-लसूण केंद्र राजगुरुनगरला आणि हळद संशोधन केंद्र डिग्रज (सांगली) येथे आहे.

प्रश्न २. महाराष्ट्रातील भौगोलिक निर्देशांक (GI Tags) मिळालेल्या कृषी उत्पादनांविषयी खालील विधाने तपासा:
अ. हापूस आंब्याला रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांसाठी GI Tag मिळालेला आहे.
ब. जळगाव केळी, महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी आणि सांगली हळद या सर्वांना अधिकृत GI Tag मिळालेला आहे.
क. घोलवड चिकू हा नाशिक जिल्ह्याचा GI Tag मानला जातो.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व

उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ आणि ब बरोबर)
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे. घोलवड चिकू हा नाशिकचा नसून पालघर जिल्ह्याचा (डहाणू/घोलवड) आहे. विधान अ आणि ब पूर्णपणे सत्य आहेत.

प्रश्न ३. महाराष्ट्रातील औष्णिक विद्युत प्रकल्प आणि संबंधित जिल्हे यांमधील चुकीची जोडी ओळखा:
१) कोराडी व खापरखेडा - नागपूर
२) पारस - अकोला
३) परळी वैजनाथ - बीड
४) भुसावळ (दीपनगर) - धुळे

उत्तर: पर्याय ४ (भुसावळ / दीपनगर - धुळे ही जोडी चुकीची आहे)
स्पष्टीकरण: भुसावळ (दीपनगर) औष्णिक विद्युत केंद्र धुळे जिल्ह्यात नसून जळगाव जिल्ह्यात तापी नदीच्या काठावर स्थित आहे.

प्रश्न ४. स्वतंत्र भारतातील पहिला यशस्वी सहकारी साखर कारखाना प्रवरानगर (लोणी) येथे कोणत्या वर्षी सुरू करण्यात आला?
१) १९४७
२) १९५०
३) १९५५
४) १९६०

उत्तर: पर्याय २ (१९५०)
स्पष्टीकरण: पद्मश्री विठ्ठलराव विखे पाटील आणि धनंजयराव गाडगीळ यांच्या पुढाकाराने अहमदनगर जिल्ह्यातील प्रवरानगर (लोणी) येथे १९५० मध्ये देशातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन झाला, ज्याने महाराष्ट्रातील सहकार चळवळीची मुहूर्तमेढ रोवली.

महाराष्ट्रातील शेती, पिके, फलोत्पादन (GI Tags) व ऊर्जा संसाधने: संपूर्ण नोट्स