जगाचा प्राकृतिक भूगोल: पृथ्वीचे अंतरंग, वातावरण, वारे, सागरी प्रवाह व भूरूपशास्त्र: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
जगाचा प्राकृतिक भूगोल: पृथ्वीचे अंतरंग (सियाल, सायमा, निफे, विलगता), भूपट्ट विवर्तनिकी, भूकंप, ज्वालामुखी, वातावरणाचे थर, ग्रहीय व स्थानिक वारे, सागरी प्रवाह, सामुद्रधुनी व कालवे संपूर्ण अभ्यास नोट्स.
जगाचा प्राकृतिक भूगोल: पृथ्वीचे अंतरंग, वातावरण, वारे, सागरी प्रवाह व भूरूपशास्त्र: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
जगाचा प्राकृतिक भूगोल (World Physical Geography) आणि भूरूपशास्त्र (Geomorphology & Climatology) हा MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट ब व क (Combine Group B & C), यूपीएससी आणि सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत मूलभूत आणि गुण मिळवून देणारा विषय आहे. या घटकामध्ये पृथ्वीची आंतरिक रचना, भूपट्टांची हालचाल, भूकंप आणि ज्वालामुखी, वातावरणातील विविध थर, जगातील ग्रहीय व स्थानिक वारे, महासागरातील उष्ण व थंड सागरी प्रवाह, तसेच आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या सामुद्रधुनी (Straits) व कालवे (Canals) यांचा सविस्तर अभ्यास समाविष्ट आहे.
१. पृथ्वीचे अंतरंग व रचना (Interior of the Earth)
पृथ्वीच्या अंतरंगाचा अभ्यास भूकंप लहरींचा वेग आणि त्यांच्या दिशांमधील बदलांवरून केला जातो. एडवर्ड सुएस (Eduard Suess) यांच्या रासायनिक वर्गीकरणानुसार आणि आंतरराष्ट्रीय भूभौतिकी शास्त्रानुसार पृथ्वीचे अंतरंग प्रामुख्याने तीन थरांमध्ये विभागले गेले आहे:
अ. भूकवच (Crust):
- हा पृथ्वीचा सर्वात बाह्य, पातळ आणि स्थायूरूप थर आहे. याची जाडी भूखंडाखाली ३० ते ५० किमी तर महासागराच्या तळाशी ५ ते ७ किमी असते.
- १. सियाल (SIAL): खंडीय भूकवच. यात सिलिका (Silicon - Si) आणि ॲल्युमिनियम (Aluminium - Al) चे प्रमाण जास्त असते. हा प्रामुख्याने ग्रॅनाइट खडकाने बनलेला असून याची घनता २.७ ग्रॅम/घन सेमी आहे.
- २. सायमा (SIMA): महासागरीय भूकवच. यात सिलिका (Si) आणि मॅग्नेशियम (Magnesium - Ma) चे प्रमाण जास्त असते. हा प्रामुख्याने बेसाल्ट खडकाने बनलेला असून याची घनता ३.० ग्रॅम/घन सेमी आहे.
ब. प्रावरण किंवा मेंटल (Mantle):
- भूकवचाच्या खाली २,९०० किमी खोलीपर्यंत प्रावरणाचा विस्तार आहे. पृथ्वीच्या एकूण वस्तुमानाच्या सुमारे ६८% आणि घनफळाच्या ८३% भाग प्रावरणाने व्यापलेला आहे.
- अॅस्थेनोस्फिअर (Asthenosphere - दुर्बलांबर): प्रावरणाचा वरचा १०० ते २०० किमीचा भाग अर्ध-द्रवरूप / प्लॅस्टिक अवस्थेत (Semi-molten) असतो. या थरावरूनच भूखंडीय भूपट्ट (Lithospheric Plates) तरंगतात आणि ज्वालामुखीय लाव्हारस याच थरातून वर येतो.
क. गाभा किंवा कोर (Core):
- २,९०० किमी ते पृथ्वीच्या केंद्रापर्यंत (६,३७१ किमी) गाभा पसरलेला आहे. हा थर प्रामुख्याने निकेल (Nickel - Ni) आणि लोह/फेरस (Iron/Ferrous - Fe) यांच्यापासून बनल्याने याला 'निफे' (NIFE) म्हणतात.
- बाह्य गाभा (Outer Core): २,९०० ते ५,१५० किमी; हा द्रवरूप अवस्थेत असतो. भूकंपीय दुय्यम लहरी (S-Waves) या थरातून जाऊ शकत नाहीत. पृथ्वीचे भूचुंबकत्व (Geomagnetism) याच बाह्य गाभ्यातील द्रवरूप लोहाच्या प्रवाहामुळे निर्माण होते.
- अंतर्गत गाभा (Inner Core): ५,१५० ते ६,३७१ किमी; प्रचंड दाबाखाली असल्याने हा स्थायूरूप अवस्थेत आहे. याची घनता १३ ग्रॅम/घन सेमी पर्यंत असते.
ड. पृथ्वीच्या अंतरंगातील प्रमुख विलगता / खंडता (Discontinuities):
- कॉनरॅड विलगता (Conrad Discontinuity): बाह्य भूकवच (सियाल) आणि अंतर्गत भूकवच (सायमा) यांच्या दरम्यान.
- मोहोरोव्हिसिक किंवा मोहो विलगता (Moho Discontinuity): भूकवच (Crust) आणि प्रावरण (Mantle) यांच्या दरम्यान.
- रेपिटी विलगता (Repetti Discontinuity): उच्च प्रावरण आणि निम्न प्रावरण यांच्या दरम्यान.
- गुटेनबर्ग विलगता (Gutenberg Discontinuity): प्रावरण (Mantle) आणि बाह्य गाभा (Core) यांच्या दरम्यान.
- लेहमन विलगता (Lehmann Discontinuity): बाह्य गाभा (द्रव) आणि अंतर्गत गाभा (स्थायू) यांच्या दरम्यान.
२. खंडवहन सिद्धांत, भूपट्ट विवर्तनिकी व भूकंप-ज्वालामुखी
अ. खंडवहन सिद्धांत (Continental Drift Theory):
१९१२ मध्ये जर्मन हवामानशास्त्रज्ञ अल्फ्रेड वेगेनर (Alfred Wegener) यांनी हा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते, कार्बनीफेरस युगात पृथ्वीवरील सर्व खंड एकत्र येऊन एकच महाखंड बनला होता, ज्याला 'पॅन्जिया' (Pangea) म्हटले गेले; तर सभोवतालच्या अथांग महासागराला 'पँथालासा' (Panthalassa) म्हटले गेले. पुढे पॅन्जियाचे दोन तुकडे झाले: उत्तरेकडील लॉरेशिया (अंगारा लँड) आणि दक्षिणेकडील गोंडवाना लँड; त्यांच्या दरम्यान 'तेथिस समुद्र' निर्माण झाला. भारत हा मूळ गोंडवाना भूमीचा भाग होता.
ब. भूपट्ट विवर्तनिकी (Plate Tectonics):
पृथ्वीचे शिलावरण ७ प्रमुख आणि अनेक लहान भूपट्टांमध्ये विभागलेले आहे. हे भूपट्ट दुर्बलांबरावरील संवहन प्रवाहामुळे सतत मंद गतीने हलतात.
- १. अपसारी सीमा (Divergent Boundary): दोन भूपट्ट एकमेकांपासून दूर जातात (उदा. मध्य-अटलांटिक कटक - Mid-Atlantic Ridge). येथे नवीन भूकवचाची निर्मिती होते.
- २. अभिसारी सीमा (Convergent Boundary): दोन भूपट्ट एकमेकांकडे येतात व आदळतात (उदा. हिमालय - भारतीय व युरेशियन भूपट्ट टक्कर). येथे भूपट्टाचा नाश किंवा वलीकरण होते.
- ३. रूपांतर सीमा (Transform Boundary): दोन भूपट्ट एकमेकांना घासून पुढे निघून जातात (उदा. कॅलिफोर्नियाचा सॅन अँड्रियास फॉल्ट - San Andreas Fault). येथे तीव्र भूकंप होतात.
क. भूकंप लहरी (Earthquake Waves):
- प्राथमिक लहरी (P-Waves / Primary Waves): रेखांशात्मक (Longitudinal) लहरी; ध्वनी लहरींसारख्या असतात. या स्थायू, द्रव आणि वायू या तिन्ही माध्यमातून प्रवास करू शकतात. यांचा वेग सर्वाधिक असतो (सर्वप्रथम सिस्मोग्राफवर नोंद).
- दुय्यम लहरी (S-Waves / Secondary Waves): अवतरंग (Transverse) लहरी; प्रकाश लहरींसारख्या असतात. या फक्त स्थायू माध्यमातूनच प्रवास करतात आणि द्रवरूप माध्यमात लुप्त होतात. यामुळेच बाह्य गाभा द्रवरूप असल्याचे सिद्ध झाले.
- भूपृष्ठ लहरी (L-Waves / Surface Waves): या लहरी केवळ पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरून वाहतात. यांचा वेग सर्वात कमी असला तरी या सर्वात विनाशकारी (Most Destructive) असतात.
ड. रिंग ऑफ फायर (Pacific Ring of Fire):
पॅसिफिक महासागराच्या किनाऱ्याने पसरलेला घोडाच्या नाळेच्या आकाराचा पट्टा जिथे जगातील ६८% पेक्षा जास्त भूकंप आणि सक्रिय ज्वालामुखी आढळतात. येथे पॅसिफिक भूपट्टाचे शेजारील भूपट्टांखाली निमज्जन (Subduction) होत असते. प्रसिद्ध ज्वालामुखी: स्ट्रॉम्बोली (भूमध्य समुद्राचा दीपगृह / Lighthouse of Mediterranean), माउंट एटना (इटली), क्राकाटोआ (इंडोनेशिया), फुजियामा (जपान), किलीमांजारो (टांझानिया - मृत ज्वालामुखी), कोटोपॅक्सी (इक्वेडोर - जगातील सर्वात उंचावरील सक्रिय ज्वालामुखी).
३. वातावरणाचे थर व त्यांची वैशिष्ट्ये (Structure of the Atmosphere)
पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे वातावरणातील वायू पृथ्वीभोवती टिकून आहेत. वातावरणात प्रामुख्याने नायट्रोजन (७८.०८%), ऑक्सिजन (२०.९५%), ऑर्गॉन (०.९३%), आणि कार्बन डायऑक्साईड (०.०३६%) आढळतात.
| वातावरणाचा थर | उंची विस्तार | तापमानाचा कल | महत्त्वाची वैशिष्ट्ये व परीक्षेतील प्रश्न |
|---|---|---|---|
| १. तपांबर (Troposphere) | विषुववृत्तावर १६-१८ किमी, ध्रुवांवर ८ किमी (सरासरी १३ किमी) | उंचीनुसार तापमान घटते (लॅप्स रेट: दर १,००० मीटरला ६.५°C घट). | वातावरणातील एकूण हवेच्या वस्तुमानापैकी ७५% वस्तुमान याच थरात असते. सर्व हवामान घडामोडी (ढग, पाऊस, वादळे, वीज, धुके) याच थरात घडतात. |
| २. स्थितांबर (Stratosphere) | तपांबराच्या वर ५० किमी उंचीपर्यंत | खाली तापमान स्थिर, वरच्या भागात ओझोनमुळे तापमान वाढते. | येथे १५ ते ३५ किमी दरम्यान ओझोन थर (Ozone Layer - O3) असतो, जो सूर्याची घातक अतिनील (UV-B) किरणे शोषून घेतो. येथे ढग व हवामान घडामोडी नसल्याने जेट विमाने उडण्यासाठी हा थर आदर्श आहे. |
| ३. मध्यांबर (Mesosphere) | ५० किमी ते ८० किमी उंचीपर्यंत | उंचीनुसार तापमान प्रचंड घटते (उणे -१००°C पर्यंत). | हा वातावरणातील सर्वात थंड थर आहे. अंतराळातून पृथ्वीकडे येणाऱ्या उल्का (Meteors) याच थरात घर्षणाने जळून भस्म होतात. |
| ४. आयनांबर / उष्मांबर (Ionosphere / Thermosphere) | ८० किमी ते ४०० किमी उंचीपर्यंत | उंचीनुसार तापमानात वेगाने प्रचंड वाढ होते (१५००°C पर्यंत). | येथे विद्युतप्रभारित आयन (Electrically charged ions) असतात. पृथ्वीवरून पाठवलेल्या रेडिओ लहरी (Radio Waves) याच थरातून परावर्तित होऊन दळणवळण शक्य होते. येथे उत्तर ध्रुवीय प्रकाश (Aurora Borealis) व दक्षिण ध्रुवीय प्रकाश (Aurora Australis) दिसतो. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) याच कक्षेत फिरते. |
| ५. बाह्यांबर (Exosphere) | ४०० किमीच्या पुढे अंतराळापर्यंत | अतिउष्ण तापमान. | वातावरणाचा सर्वात बाह्य विरळ थर; येथे हायड्रोजन व हेलियम वायूचे प्राबल्य असते. |
४. वारे, दाबपट्टे व जागतिक स्थानिक वारे (Winds & Climatology)
अ. हवेचे मुख्य दाबपट्टे (Atmospheric Pressure Belts):
- विषुववृत्तीय कमी दाबाचा पट्टा (Equatorial Low Pressure Belt / Doldrums): ५° उत्तर ते ५° दक्षिण. येथे हवा उष्ण होऊन वर जाते; हवेची हालचाल ऊर्ध्व दिशेने असल्याने येथे आडवे वारे वाहत नाहीत; याला 'शांत पट्टा' (Doldrums) म्हणतात.
- उपोष्णकटिबंधीय जास्त दाबाचा पट्टा (Subtropical High Pressure Belt / Horse Latitudes): २५° ते ३५° उत्तर व दक्षिण. विषुववृत्तावरून वर गेलेली हवा थंड होऊन येथे खाली उतरते. जुन्या काळात व्यापारी जहाजांमधून घोड्यांना समुद्रात फेकले जाई, म्हणून याला 'अश्व अक्षांश' (Horse Latitudes) म्हणतात.
- उपध्रुवीय कमी दाबाचा पट्टा (Sub-polar Low Pressure): ६०° ते ६५° उत्तर व दक्षिण.
- ध्रुवीय जास्त दाबाचा पट्टा (Polar High Pressure): ध्रुवांजवळ अतिशीत तापमानामुळे हवा जड होऊन जास्त दाबाचा पट्टा तयार होतो.
ब. ग्रहीय वारे (Planetary Winds):
- व्यापारी वारे (Trade Winds): उपोष्ण जास्त दाबाकडून विषुववृत्तीय कमी दाबाकडे वाहणारे नियमित वारे (ईशान्य व आग्नेय व्यापारी वारे).
- पश्चिमी वारे (Westerlies): उपोष्ण जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे वाहणारे वारे. दक्षिण गोलार्धात विस्तृत जलभागामुळे हे वारे अतिशय वेगाने वाहतात. म्हणून त्यांना:
• ४०° दक्षिण अक्षांशावर: गर्जणारे चाळीस (Roaring Forties)
• ५०° दक्षिण अक्षांशावर: प्रचंड पन्नास (Furious Fifties)
• ६०° दक्षिण अक्षांशावर: किंचाळणारे साठ (Shrieking Sixties) म्हटले जाते. - ध्रुवीय वारे (Polar Easterlies): ध्रुवीय जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे वाहणारे अतिशीत वारे.
क. जगातील प्रमुख स्थानिक वारे (High-Yield Local Winds Table):
| स्थानिक वाऱ्याचे नाव | स्वरूप (उष्ण / थंड) | प्रदेश / देश | वैशिष्ट्यपूर्ण टोपणनाव व परिणाम |
|---|---|---|---|
| चिनूक (Chinook) | उष्ण व कोरडा | रॉकी पर्वत (अमेरिका व कॅनडा) | याला 'हिमभक्षक' (Snow Eater) म्हणतात; हा बर्फ वितळवून चराऊ कुरणे खुली करतो. |
| फोन (Foehn) | उष्ण व कोरडा | आल्प्स पर्वत (स्वित्झर्लंड, युरोप) | द्राक्षे पिकण्यास उपयुक्त; आल्प्स पर्वताच्या उत्तरेकडील उतारावरून वाहतो. |
| सिरोको (Sirocco) | उष्ण, धुलीयुक्त व कोरडा | सहारा वाळवंट ते इटली (भूमध्य समुद्र पार करून) | सहारातील लाल वाळू वाहून नेऊन इटलीमध्ये पाऊस पाडतो, ज्याला 'रक्ताचा पाऊस' (Blood Rain) म्हणतात. |
| हरमट्टन (Harmattan) | उष्ण व कोरडा | पश्चिम आफ्रिका (गिनी किनारा) | दमट हवामानापासून दिलासा देत असल्याने याला 'डॉक्टर वारा' (The Doctor) म्हणतात. |
| लू (Loo) | अतिउष्ण व शुष्क | उत्तर भारत व पाकिस्तान (थार वाळवंट) | उन्हाळ्यात (मे-जून) वाहणारा उष्ण वारा ज्यामुळे उष्माघात होतो. |
| मिस्ट्रल (Mistral) | अतिथंड व वेगवान | फ्रान्स व स्पेन (ऱ्होन दरी ते भूमध्य समुद्र) | तापमानात अचानक घट करणारा थंड वारा. |
| बोरा (Bora) | अतिथंड व कोरडा | ॲड्रिअॅटिक समुद्र (इटली, युगोस्लाव्हिया) | हिवाळ्यात पर्वतावरून समुद्राकडे वाहणारा थंड वारा. |
| खमसिन (Khamsin) | उष्ण व धुलीयुक्त | इजिप्त | उन्हाळ्यात ५० दिवस वाहणारा वारा. |
५. महासागर, सागरी प्रवाह, सामुद्रधुनी व प्रमुख कालवे
अ. उष्ण व थंड सागरी प्रवाह (Ocean Currents):
सागराच्या पाण्याचे निश्चित दिशेने होणारे क्षितीजसमांतर वहन म्हणजे सागरी प्रवाह होय. विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे वाहणारे प्रवाह उष्ण प्रवाह (Warm Currents) असतात, तर ध्रुवांकडून विषुववृत्ताकडे वाहणारे प्रवाह थंड प्रवाह (Cold Currents) असतात.
- अटलांटिक महासागर:
• उष्ण प्रवाह: गल्फ स्ट्रीम (Gulf Stream - जगातील सर्वात शक्तिशाली उष्ण प्रवाह, युरोपला उबदार ठेवतो), ब्राझील प्रवाह, उत्तर व दक्षिण विषुववृत्तीय प्रवाह.
• थंड प्रवाह: लाब्राडोर प्रवाह (Labrador Current), कॅनरी प्रवाह (Canary Current), बेंग्वेला प्रवाह (Benguela Current), फॉकलंड प्रवाह.
• न्यूफाउंडलंड बेट (कॅनडा): येथे उत्तरेकडून येणारा थंड लाब्राडोर प्रवाह आणि दक्षिणेकडून येणारा उष्ण गल्फ स्ट्रीम एकत्र येतात. त्यामुळे येथे दाट धुके निर्माण होते आणि प्लँक्टनच्या विपुलतेमुळे जगातील सर्वात मोठे मासेमारी क्षेत्र 'ग्रँड बँक' (Grand Bank) निर्माण झाले आहे. - प्रशांत महासागर (Pacific Ocean):
• उष्ण प्रवाह: क्युरोशियो प्रवाह (Kuroshio - जपानजवळ), पूर्व ऑस्ट्रेलियन प्रवाह.
• थंड प्रवाह: ओयाशियो / कामचटका प्रवाह (Oyashio), पेरू किंवा हम्बोल्ट प्रवाह (Peru / Humboldt Current), कॅलिफोर्निया प्रवाह.
• एल निनो (El Nino): पेरूच्या किनाऱ्यावर दर ३ ते ७ वर्षांनी नाताळच्या सुमारास थंड पेरू प्रवाहाच्या जागी तात्पुरता उष्ण पाण्याचा प्रवाह निर्माण होतो. याचा परिणाम म्हणून भारतीय मान्सून कमजोर होऊन भारतात दुष्काळ पडतो.
• ला निना (La Nina): एल निनोच्या उलट स्थिती; यात पेरूच्या किनाऱ्यावर पाणी अतिथंड होते आणि भारतीय मान्सूनमध्ये जोरदार पाऊस पडतो.
ब. जगातील प्रमुख सामुद्रधुनी (Major Straits):
- १. मलाक्का सामुद्रधुनी (Strait of Malacca): मलेशिया आणि सुमात्रा (इंडोनेशिया) दरम्यान; अंदमान समुद्र आणि दक्षिण चीन समुद्र यांना जोडते (जगातील सर्वात व्यस्त जलमार्ग).
- २. जिब्राल्टर सामुद्रधुनी (Strait of Gibraltar): स्पेन (युरोप) आणि मोरोक्को (आफ्रिका) दरम्यान; भूमध्य समुद्र आणि अटलांटिक महासागर यांना जोडते. हिला 'भूमध्य समुद्राची किल्ली' (Key to the Mediterranean) म्हणतात.
- ३. पाल्कची सामुद्रधुनी (Palk Strait): भारत (तामिळनाडू) आणि श्रीलंका दरम्यान; मन्नारचे आखात आणि बंगालचा उपसागर यांना जोडते.
- ४. बॉस्फोरस व डार्डनेल्स (Bosphorus Strait): तुर्कस्तानमध्ये काळा समुद्र आणि मारमारा समुद्र यांना जोडणारी सामुद्रधुनी (आशिया व युरोप खंड वेगळे करते).
- ५. बाब-अल-मंदेब (Bab-el-Mandeb): तांबडा समुद्र आणि एडनचे आखात यांना जोडते; हिला 'अश्रूंचे प्रवेशद्वार' (Gate of Tears) म्हणतात.
- ६. बेरिंग सामुद्रधुनी (Bering Strait): रशिया (आशिया) आणि अलास्का (उत्तर अमेरिका) दरम्यान; आर्क्टिक महासागर आणि पॅसिफिक महासागराला जोडते. यातूनच आंतरराष्ट्रीय वार रेषा (International Date Line) जाते.
क. जागतिक कालवे (Man-made Canals):
- सुएझ कालवा (Suez Canal):
• इजिप्तमध्ये स्थित; भूमध्य समुद्र आणि तांबडा समुद्र यांना जोडतो.
• फ्रेंच अभियंता फर्डीनांड डी लेसेप्स यांनी निर्माण केला (खुला: १८६९).
• यामुळे युरोप ते भारत या सागरी मार्गातील सुमारे ७,००० किमीचे अंतर वाचले (केप ऑफ गुड होपला वळसा घालण्याची गरज संपली).
• उत्तरेकडील बंदर: पोर्ट सईद; दक्षिणेकडील बंदर: पोर्ट सुएझ. - पनामा कालवा (Panama Canal):
• मध्य अमेरिकेतील पनामा देशात स्थित; अटलांटिक महासागर आणि पॅसिफिक महासागर यांना जोडतो (खुला: १९१४).
• हा लॉक सिस्टीमवर (Lock Gate System - गॅटुन लेक) आधारित कालवा आहे.
६. पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- पृथ्वीचे खंडीय भूकवच प्रामुख्याने कोणत्या घटकांनी बनले आहे? - सिलिका आणि ॲल्युमिनियम (SIAL - सियाल).
- भूकवच आणि प्रावरण यांच्यातील विलगतेला काय म्हणतात? - मोहोरोव्हिसिक विलगता (Moho Discontinuity).
- भूकंपीय लहरींपैकी कोणती लहरी द्रवरूप माध्यमातून प्रवास करू शकत नाही? - दुय्यम लहरी (S-Waves).
- वातावरणातील कोणत्या थरात ओझोन वायूचा थर आढळतो? - स्थितांबर (Stratosphere).
- पृथ्वीवरून प्रक्षेपित केलेल्या रेडिओ लहरी वातावरणाच्या कोणत्या थरातून परावर्तित होतात? - आयनांबर (Ionosphere).
- अंतराळातून येणाऱ्या उल्का वातावरणाच्या कोणत्या थरात जळून भस्म होतात? - मध्यांबर (Mesosphere).
- रॉकी पर्वतावरून वाहणाऱ्या कोणत्या स्थानिक वाऱ्यास 'हिमभक्षक' (Snow Eater) म्हणतात? - चिनूक (Chinook).
- इटलीमध्ये रक्ताचा पाऊस (Blood Rain) पाडणाऱ्या वाऱ्याचे नाव काय आहे? - सिरोको (Sirocco).
- पश्चिम आफ्रिकेत कोणत्या वाऱ्याला 'डॉक्टर वारा' (The Doctor) म्हणतात? - हरमट्टन (Harmattan).
- जगातील सर्वाधिक भूकंप व सक्रिय ज्वालामुखी कोणत्या महासागराच्या पट्ट्यात आढळतात? - पॅसिफिक महासागर (रिंग ऑफ फायर - Ring of Fire).
- जगातील सर्वात खोल महासागरीय गर्त (Trench) कोणती? - मरियाना गर्त (Mariana Trench - ११,०२२ मीटर, पॅसिफिक महासागर).
- 'भूमध्य समुद्राची किल्ली' (Key to Mediterranean) म्हणून कोणत्या सामुद्रधुनीला ओळखले जाते? - जिब्राल्टर सामुद्रधुनी (Strait of Gibraltar).
- भारत आणि श्रीलंका यांना वेगळी करणारी सामुद्रधुनी कोणती? - पाल्कची सामुद्रधुनी (Palk Strait).
- सुएझ कालवा कोणत्या दोन समुद्रांना जोडतो? - भूमध्य समुद्र आणि तांबडा समुद्र (१८६९ मध्ये सुरू).
- पेरूच्या किनाऱ्यावर निर्माण होणारा कोणता उष्ण प्रवाह भारतीय मान्सूनवर दुष्काळी प्रभाव टाकतो? - एल निनो (El Nino).
७. MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. पृथ्वीच्या अंतरंगातील विलगता (Discontinuities) आणि त्यांचे स्थान यांच्या जोड्या जुळवा:
अ. मोहो विलगता - १. प्रावरण आणि बाह्य गाभा
ब. गुटेनबर्ग विलगता - २. बाह्य गाभा आणि अंतर्गत गाभा
क. लेहमन विलगता - ३. भूकवच आणि प्रावरण
ड. कॉनरॅड विलगता - ४. सियाल आणि सायमा
पर्याय:
१) अ-३, ब-१, क-२, ड-४
२) अ-१, ब-३, क-४, ड-२
३) अ-३, ब-२, क-१, ड-४
४) अ-४, ब-१, क-२, ड-३
उत्तर: पर्याय १ (अ-३, ब-१, क-२, ड-४)
स्पष्टीकरण:
• मोहो विलगता: भूकवच व प्रावरण यांच्या दरम्यान.
• गुटेनबर्ग विलगता: प्रावरण व बाह्य गाभा (२,९०० किमी खोलीवर).
• लेहमन विलगता: बाह्य द्रव गाभा व अंतर्गत स्थायू गाभा (५,१५० किमीवर).
• कॉनरॅड विलगता: बाह्य भूकवच (सियाल) व अंतर्गत भूकवच (सायमा).
प्रश्न २. वातावरणाच्या विविध थरांविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. तपांबरामध्ये उंचीनुसार तापमान दर किलोमीटरला ६.५°C या दराने कमी होते ज्याला सामान्य ऱ्हास दर (Normal Lapse Rate) म्हणतात.
ब. स्थितांबरामध्ये ओझोन वायूचा थर सूर्याची घातक अल्ट्राव्हायोलेट किरणे शोषून घेतो.
क. मध्यांबर हा वातावरणातील सर्वात उष्ण थर असून येथे सर्व उल्का जळतात.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ आणि ब बरोबर)
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे. मध्यांबर (Mesosphere) हा वातावरणातील सर्वात उष्ण नसून सर्वात थंड थर आहे (तापमान -१००°C पर्यंत घसरते). सर्वात उष्ण थर हा आयनांबर / उष्मांबर (Thermosphere) असतो जिथे तापमान १५००°C पर्यंत पोहोचते.
प्रश्न ३. जगातील स्थानिक वारे व त्यांची वैशिष्ट्ये यासंबंधी अयोग्य जोडी ओळखा:
१) चिनूक - रॉकी पर्वतावरून वाहणारा उष्ण वारा (हिमभक्षक)
२) सिरोको - सहारा वाळवंटातून भूमध्य समुद्राकडे वाहून इटलीत रक्ताचा पाऊस पाडणारा वारा
३) हरमट्टन - पश्चिम आफ्रिकेतील दमटपणा कमी करणारा 'डॉक्टर वारा'
४) मिस्ट्रल - आल्प्स पर्वतावरून वाहणारा अतिउष्ण व शुष्क वारा
उत्तर: पर्याय ४ (मिस्ट्रल ही जोडी अयोग्य आहे)
स्पष्टीकरण: मिस्ट्रल (Mistral) हा उष्ण नसून अतिशय थंड आणि शुष्क वारा आहे, जो फ्रान्सच्या ऱ्होन नदीच्या दरीतून भूमध्य समुद्राच्या दिशेने अतिवेगाने वाहतो. आल्प्स पर्वतावरून वाहणारा उष्ण वारा 'फोन' (Foehn) आहे.
प्रश्न ४. आंतरराष्ट्रीय जलमार्ग व कालव्यांविषयी खालील विधाने तपासा:
अ. सुएझ कालवा १८६९ मध्ये खुला झाला असून तो भूमध्य समुद्र व तांबडा समुद्र यांना जोडतो.
ब. पनामा कालवा अटलांटिक महासागर आणि पॅसिफिक महासागर यांना जोडतो.
क. जिब्राल्टर सामुद्रधुनी स्पेन आणि मोरोक्को यांना एकमेकांपासून वेगळे करते.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व विधाने सत्य आहेत
उत्तर: पर्याय ४ (अ, ब आणि क सर्व विधाने सत्य आहेत)
स्पष्टीकरण: सर्व विधाने तंतोतंत अचूक आहेत. सुएझ कालव्यामुळे युरोप-आशिया जलमार्गाचे अंतर प्रचंड कमी झाले. पनामा कालवा लॉक सिस्टीमने चालतो आणि जिब्राल्टर युरोप व आफ्रिका खंडांना वेगळे करते.