महाराष्ट्रातील उद्योग, वाहतूक, दळणवळण, पर्यटन व सांस्कृतिक वारसा: संपूर्ण नोट्स
कापड व साखर उद्योग (प्रवरानगर १९५०), ऑटोमोबाईल हब, समृद्धी महामार्ग (७०१ किमी), अटल सेतू (MTHL), मध्य/पश्चिम रेल्वे (CSMT), JNPT बंदर, अजिंठा-वेरूळ लेणी, अष्टविनायक व ५ ज्योतिर्लिंगे MPSC सविस्तर अभ्यास नोट्स.
१. महाराष्ट्रातील प्रमुख उद्योग व औद्योगिक पट्टे (Industries in Maharashtra)
🧵 कापड उद्योग (Textile Industry):
- मुंबई: भारतातील आधुनिक कापड उद्योगाचा उगम मुंबईत झाला (पहिली कापड गिरणी: १८५४ मध्ये कावसजी दावर यांनी 'द बॉम्बे स्पिनिंग अँड विव्हिंग कंपनी' सुरू केली). मुंबईला 'भारताचे कॉटनोपोलिस' (Cottonopolis of India) किंवा 'भारताचे मँचेस्टर' म्हटले जात असे.
- इचलकरंजी (कोल्हापूर): आधुनिक वस्त्रोद्योगाचे मोठे केंद्र असून या शहराला 'महाराष्ट्राचे मँचेस्टर' (Manchester of Maharashtra) म्हणतात.
- सोलापूर: हातमाग व यंत्रमाग चादरी (Solapur Chaddar - GI Tag) आणि टॉवेल्ससाठी जगभर प्रसिद्ध आहे.
- नागपूर, हिंगणघाट, अकोला, मालेगाव: सुती कापड व जिनिंग-प्रेसिंग उद्योगांची प्रमुख केंद्रे.
🍬 साखर उद्योग (Sugar Industry):
- पहिला सहकारी साखर कारखाना: १९५० मध्ये प्रवरानगर (लोणी, जि. अहमदनगर) येथे पद्मश्री डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील व डॉ. धनंजयराव गाडगीळ यांच्या प्रयत्नाने स्थापन झाला. हा आशिया खंडातील पहिला यशस्वी सहकारी साखर कारखाना ठरला.
- साखर पट्टा (Sugar Belt): पश्चिम महाराष्ट्रातील कोल्हापूर, सांगली, सातारा, पुणे, सोलापूर व अहमदनगर हे जिल्हे साखर कारखान्यांचे मुख्य केंद्र आहेत. कोल्हापूर हा सर्वाधिक साखर उतारा (Recovery Rate) देणारा जिल्हा आहे.
🚗 ऑटोमोबाईल हब (Automobile Hub):
- पुणे-पिंपरी चिंचवड-चाकण-तळेगाव पट्टा: याला 'भारताचे डेट्रॉईट' (Detroit of India) किंवा महाराष्ट्राची ऑटोमोबाईल राजधानी म्हणतात (टाटा मोटर्स, बजाज ऑटो, भारत फोर्ज, महिंद्रा, फोक्सवॅगन, मर्सिडीज-बेंझ).
- छत्रपती संभाजीनगर (वालुज, चिकलठाणा, शेंद्रा MIDC): बजाज ऑटो, स्कोडा, ऑडी, सिएट टायर्सचे विशाल औद्योगिक केंद्र.
💻 IT Parks व रासायनिक उद्योग:
- माहिती तंत्रज्ञान (IT): हिंजवडी (राजीव गांधी इन्फोटेक पार्क, पुणे), मगरपट्टा सायबरसिटी (हडपसर), नवी मुंबई (मिलेनियम बिझनेस पार्क), आणि सीप्झ (SEEPZ - सांताक्रूझ, मुंबई) हे इलेक्ट्रॉनिक्स व सॉफ्टवेअर एक्सपोर्ट झोन आहेत.
- रासायनिक व औषध उद्योग: ठाणे-बेलापूर औद्योगिक पट्टा, पाताळगंगा, रोहा, महाड (रायगड) - रासायनिक कारखान्यांचे आशियातील सर्वात मोठे कॉरिडोअर.
२. वाहतूक व पायाभूत सुविधा (Transport Infrastructure)
🛣️ अ. रस्ते वाहतूक व द्रुतगती महामार्ग (Expressways):
- हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे महाराष्ट्र समृद्धी महामार्ग: नागपूर ते मुंबई दरम्यान ७०१ किमी लांबीचा हा १० जिल्ह्यांमधून जाणारा ६ पदरी (सिक्स लेन) द्रुतगती महामार्ग आहे. यामुळे नागपूर-मुंबई प्रवासाचा वेळ १६ तासांवरून ८ तासांवर आला आहे.
- मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवे (यशवंतराव चव्हाण द्रुतगती मार्ग): भारतातील पहिला ६ पदरी द्रुतगती महामार्ग (९४.५ किमी - २००० मध्ये सुरू).
- अटल बिहारी वाजपेयी शिवडी-न्हावा शेवा अटल सेतू (MTHL): २१.८ किमी लांबीचा (१६.५ किमी समुद्रावर) भारतातील सर्वात लांब सागरी पूल (जानेवारी २०२४ मध्ये खुला). मुंबई व नवी मुंबईला जोडतो.
🚆 ब. रेल्वे वाहतूक (Railways in Maharashtra):
- ऐतिहासिक पहिली रेल्वे: १६ एप्रिल १८५३ रोजी भारतातील पहिली रेल्वे मुंबई (बोरीबंदर) ते ठाणे दरम्यान ३४ किमी अंतरावर धावली (इंजिने: सिंध, सुलतान, साहिब; ४०० प्रवासी).
- दोन रेल्वे झोनची मुख्यालये:
- मध्य रेल्वे (Central Railway): छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT), मुंबई (UNESCO जागतिक वारसा).
- पश्चिम रेल्वे (Western Railway): चर्चगेट, मुंबई.
- कोकण रेल्वे (Konkan Railway): रोहा (महाराष्ट्र) ते ठोकूर/मंगलोर (कर्नाटक) दरम्यान ७४१ किमी लांबीची निसर्गरम्य रेल्वे. कोकण रेल्वेचे शिल्पकार: ई. श्रीधरन व तत्कालीन रेल्वेमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस (२६ जानेवारी १९९८ पासून पूर्ण कार्यरत).
⚓ क. सागरी बंदरे व ✈️ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ:
- जवाहरलाल नेहरू बंदर प्राधिकरण (JNPT / न्हावा शेवा, नवी मुंबई): भारतातील सर्वात मोठे अत्याधुनिक कंटेनर बंदर (FY २०२५-२६ मध्ये भारतातील Major Ports द्वारे हाताळल्या जाणाऱ्या कंटेनर वाहतुकीपैकी सुमारे ५३.९३% - ८.१७ दशलक्ष TEUs - JNPA ने हाताळले; स्रोत: JNPA अधिकृत अहवाल).
- मुंबई बंदर (Mumbai Port Trust): भारतातील सर्वात जुने नैसर्गिक बंदर (भारताचे प्रवेशद्वार).
- इतर महत्त्वाची बंदरे: रेवस, दिघी, जयगड (रत्नागिरी), विजयदुर्ग, रेड्डी बंदर (सिंधुदुर्ग - लोहखनिज निर्यात).
- वाढवण बंदर (Vadhvan Port, डहाणू, जि. पालघर): केंद्र सरकारने (केंद्रीय मंत्रिमंडळ) सुमारे ७६,२०० कोटी रुपये खर्चाच्या या देशातील आगामी प्रमुख खोल समुद्रातील (Deep-draft Greenfield Port) कंटेनर बंदराला अंतिम मंजुरी दिली आहे. हे बंदर कार्यान्वित झाल्यावर जगातील शीर्ष १० कंटेनर बंदरांमध्ये स्थान मिळवेल.
- विमानतळ: छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (मुंबई - देशातील २ रे सर्वात व्यस्त विमानतळ), डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (नागपूर - मिहान / MIHAN कार्गो हब प्रकल्प), पुणे विमानतळ (लोहगाव), शिर्डी, छत्रपती संभाजीनगर, व ८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी उद्घाटन झालेले लोकनेते दि. बा. पाटील नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (NMIA - स्रोत: PIB).
३. महाराष्ट्रातील लेणी व UNESCO जागतिक वारसा स्थळे
📜 मराठी भाषेला 'अभिजात भाषा' (Classical Language) दर्जा
केंद्र सरकारने ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या बैठकीत मराठी भाषेला अधिकृतरीत्या 'अभिजात भाषा' (Classical Language) म्हणून घोषित केले. यासाठी महाराष्ट्र शासनाने स्थापन केलेल्या प्रा. रंगनाथ पठारे समितीने मराठी भाषेच्या अडीच हजार वर्षांच्या प्राचीनतेचा व साहित्याचा सखोल पुरावा देणारा ऐतिहासिक अहवाल सादर केला होता. (याच दिवशी मराठीसह पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली या भाषांनाही अभिजात दर्जा प्रदान करण्यात आला).
| वारसा स्थळ / लेणी | स्थान व जिल्हा | UNESCO वर्ष | महत्त्वाची वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|
| अजिंठा लेणी (Ajanta Caves) | छत्रपती संभाजीनगर (वाघूर नदीकाठ) | १९८३ | एकूण २९/३० बौद्ध लेणी; जातक कथांवर आधारित अप्रतिम भित्तीचित्रे (बोधिसत्व पद्मपाणी, महापरिनिर्वाण). |
| वेरूळ लेणी (Ellora Caves) | छत्रपती संभाजीनगर | १९८३ | एकूण ३४ लेणी (१-१२ बौद्ध, १३-२९ हिंदू, ३०-३४ जैन). लेणी क्र. १६: भव्य कैलास मंदिर (राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम याने एकाच अखंड पाषाणात कोरले). |
| घारापुरी / एलिफंटा लेणी | उरण बेट, रायगड (मुंबई हार्बर) | १९८७ | शैव पंथाची प्रसिद्ध लेणी; भव्य २० फूट त्रिमूर्ती सदाशिव शिल्प (UNESCO जागतिक वारसा संदर्भानुसार शंकराची ३ रूपे: सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता व संहारक - Aghora, Tatpurusha, Vamadeva स्वरूप; ब्रह्मा-विष्णू-महेश नव्हे). |
| CSMT रेल्वे स्थानक | मुंबई | २००४ | व्हिक्टोरियन गोथिक शैलीचे स्थापत्य (वास्तुविशारद: एफ. डब्ल्यू. स्टीव्हन्स - १८८७). |
| पश्चिम घाट (सह्याद्री) | महाराष्ट्र सह्याद्री पर्वत | २०१२ | जागतिक जैवविविधता हॉटस्पॉट (कास पठार, चांदोली, कोयना). |
अधिकृत संदर्भ / Source: महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ (MTDC) व शासकीय गॅझेटिअर
अधिकृत संदर्भ / Source: UNESCO World Heritage Centre / भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI)
४. धार्मिक पर्यटन: अष्टविनायक व ५ ज्योतिर्लिंगे (संपूर्ण तक्ता)
🐘 महाराष्ट्रातील अष्टविनायक (८ गणपती मंदिरे):
*(अष्टविनायकापैकी ५ मंदिरे पुणे जिल्ह्यात, २ रायगड जिल्ह्यात व १ अहमदनगर जिल्ह्यात आहे)*
🔱 महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगे (देशात सर्वाधिक ५ ज्योतिर्लिंगे महाराष्ट्रात):
| ज्योतिर्लिंग | जिल्हा व स्थान | नदी / भौगोलिक संदर्भ | धार्मिक व ऐतिहासिक महत्त्व |
|---|---|---|---|
| १. त्र्यंबकेश्वर | नाशिक (त्र्यंबकेश्वर) | ब्रह्मगिरी पर्वत, गोदावरी नदी उगम | कुंभमेळा क्षेत्र; त्रिमुखी शिवलिंग (ब्रह्मा, विष्णू, महेश). |
| २. भीमाशंकर | पुणे (खेड / आंबेगाव) | सह्याद्री पर्वत, भीमा नदी उगम | नागर शैलीचे मंदिर; शेकरू खारीसाठी प्रसिद्ध वन्यजीव अभयारण्य. |
| ३. घृष्णेश्वर | छत्रपती संभाजीनगर (वेरूळ) | वेरूळ लेण्यांजवळ, शिवालय सरोवर | भारतातील १२ वे (अंतिम) ज्योतिर्लिंग; अहिल्याबाई होळकरांनी जीर्णोद्धार केला. |
| ४. परळी वैजनाथ | बीड (परळी) | बिंदुसरा / सरस्वती नदी खोरे | धन्वंतरी व वैद्यनाथ रूपात पूजा; जवळच परळी औष्णिक केंद्र आहे. |
| ५. औंढा नागनाथ | हिंगोली (औंढा) | मराठवाडा | आद्य (पहिले) ज्योतिर्लिंग मानले जाते; संत नामदेव महाराजांशी संबंधित ऐतिहासिक मंदिर. |
📌 उद्योग, वाहतूक व पर्यटन: परीक्षेसाठी अतिमहत्त्वाचे रिव्हिजन मुद्दे
- भारताचे कॉटनोपोलिस: मुंबई; महाराष्ट्राचे मँचेस्टर: इचलकरंजी (कोल्हापूर).
- आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना: प्रवरानगर (लोणी, अहमदनगर - १९५०).
- समृद्धी महामार्ग: नागपूर ते मुंबई (७०१ किमी - १० जिल्हे).
- भारतातील सर्वात लांब सागरी पूल: अटल सेतू (MTHL - २१.८ किमी, शिवडी ते न्हावा शेवा).
- भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर: JNPT / न्हावा शेवा (नवी मुंबई).
- महाराष्ट्रात सर्वाधिक ५ ज्योतिर्लिंगे असून अष्टविनायकाची ५ मंदिरे पुणे जिल्ह्यात आहेत.
महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगे व ८ अष्टविनायक: संपूर्ण परीक्षा तक्ता
| तीर्थक्षेत्र प्रकार | मंदिराचे नाव व देवस्थान | तालुका व जिल्हा | संबंधित नदी / वैशिष्ट्य | परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व |
|---|---|---|---|---|
| ज्योतिर्लिंग १ | त्र्यंबकेश्वर | त्र्यंबकेश्वर, नाशिक | गोदावरी नदीचा उगम (ब्रह्मगिरी) | कुंभमेळा क्षेत्र, काळाराम मंदिर परिसर. |
| ज्योतिर्लिंग २ | भीमाशंकर | खेड, पुणे | भीमा नदीचा उगम | शेकरू खार अभयारण्य, नागर शैलीतील मंदिर. |
| ज्योतिर्लिंग ३ | घृष्णेश्वर | खुलताबाद, छत्रपती संभाजीनगर | एलोरा (वेरूळ) लेण्यांजवळ | १२ वे व अंतिम ज्योतिर्लिंग, अहिल्याबाई होळकर जीर्णोद्धार. |
| ज्योतिर्लिंग ४ | परळी वैजनाथ | परळी, बीड | औष्णिक विद्युत केंद्राजवळ | वैद्यनाथ म्हणून प्रसिद्ध, हरवलेली शक्ती मिळवणारे तीर्थ. |
| ज्योतिर्लिंग ५ | औंढा नागनाथ | औंढा नागनाथ, हिंगोली | पांडवकालीन स्थापत्य कला | महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. |
| अष्टविनायक (पुणे ५) | मयूरेश्वर (मोरगाव), चिंतामणी (थेऊर), गिरिजात्मक (लेण्याद्री), विघ्नेश्वर (ओझर), महागणपती (रांजणगाव) | पुणे जिल्हा (५ मंदिरे) | करहा, मुळा-मुठा, कुकडी नद्या | लेण्याद्रीचा गणपती गुंफेत वसलेला आहे. |
| अष्टविनायक (रायगड २) | बल्लाळेश्वर (पाली), वरदविनायक (महड) | रायगड जिल्हा (२ मंदिरे) | अंबा नदी खोरे | भक्ताच्या नावावरून नाव मिळालेला एकमेव गणपती: बल्लाळेश्वर. |
| अष्टविनायक (अ.नगर १) | सिद्धिविनायक (सिद्धटेक) | कर्जत, अहमदनगर (१ मंदिर) | भीमा नदीच्या काठावर | उजव्या सोंडेचा गणपती. |
पोलीस भरती व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष वन-लाइनर तथ्ये
- महाराष्ट्राचे 'मँचेस्टर' कोणत्या शहराला म्हटले जाते? - इचलकरंजी (कोल्हापूर जिल्हा - कापड उद्योगासाठी प्रसिद्ध).
- भारताची आर्थिक राजधानी कोणती? - मुंबई (आरबीआय, बीएसई, एनएसई मुख्यालय).
- महाराष्ट्र राज्य औद्योगिक विकास महामंडळाची (MIDC) स्थापना कधी झाली? - १ ऑगस्ट १९६२ (पहिली MIDC: वागळे इस्टेट, ठाणे).
- भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर कोणते आहे? - जवाहरलाल नेहरू बंदर (JNPT / न्हावा शेवा, नवी मुंबई - १९८९).
- हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे समृद्धी महामार्गाची लांबी किती आहे? - ७०१ किमी (नागपूर ते मुंबई, १० जिल्ह्यांमधून जातो).
- मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गाचे (Expressway) अधिकृत नाव काय आहे? - यशवंतराव चव्हाण मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग (लांबी: ९३ किमी).
- मध्य रेल्वेचे (Central Railway) मुख्यालय कोठे आहे? - छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT, मुंबई).
- पश्चिम रेल्वेचे (Western Railway) मुख्यालय कोठे आहे? - चर्चगेट (मुंबई).
- महाराष्ट्रात अष्टविनायकाची एकूण किती मंदिरे कोणत्या जिल्ह्यात आहेत? - एकूण ८ मंदिरे (पुणे जिल्ह्यात ५, रायगड जिल्ह्यात २, अहमदनगर जिल्ह्यात १).
- महाराष्ट्रात महादेवाची एकूण किती ज्योतिर्लिंगे आहेत? - ५ ज्योतिर्लिंगे (त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर, घृष्णेश्वर, परळी वैजनाथ, औंढा नागनाथ).
- युनेस्कोच्या (UNESCO) जागतिक वारसा यादीत महाराष्ट्रातील कोणती लेणी समाविष्ट आहेत? - अजिंठा लेणी (१९८३), वेरूळ लेणी (१९८३) आणि घारापुरी/एलिफंटा लेणी (१९८७).
- नागपूर येथील प्रसिद्ध आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आणि कार्गो हब प्रकल्पाचे नाव काय? - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (MIHAN प्रकल्प).
- महाराष्ट्रातील कोणत्या शहराला ऑटोमोबाईल हब मानले जाते? - पुणे (पिंपरी-चिंचवड, चाकण) आणि छत्रपती संभाजीनगर (बजाज).
- महाराष्ट्रात हातमाग व चादरींच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असलेले शहर कोणते? - सोलापूर (सोलापुरी चादरी व टॉवेल्स - GI Tag).
- भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे कधी व कोठून कोठे धावली? - १६ एप्रिल १८५३ रोजी, मुंबई (बोरीबंदर) ते ठाणे दरम्यान (३४ किमी, ३ इंजिने: सिंध, सुलतान, साहिब).
MPSC कम्बाइन (गट ब व क) व राज्यसेवा: सराव प्रश्न व स्पष्टीकरण
प्रश्न १. महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगे आणि त्यांच्या जिल्ह्यांच्या योग्य जोड्या जुळवा:
अ. औंढा नागनाथ - १. बीड
ब. घृष्णेश्वर - २. हिंगोली
क. परळी वैजनाथ - ३. छत्रपती संभाजीनगर
ड. त्र्यंबकेश्वर - ४. नाशिक
पर्याय:
१) अ-२, ब-३, क-१, ड-४
२) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
३) अ-२, ब-१, क-३, ड-४
४) अ-३, ब-४, क-१, ड-२
उत्तर: पर्याय १ (अ-२, ब-३, क-१, ड-४)
स्पष्टीकरण: औंढा नागनाथ हिंगोलीमध्ये, घृष्णेश्वर छत्रपती संभाजीनगर (वेरूळ) मध्ये, परळी वैजनाथ बीडमध्ये आणि त्र्यंबकेश्वर नाशिकमध्ये स्थित आहे.
प्रश्न २. हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे महाराष्ट्र समृद्धी महामार्गाबाबत खालील विधाने तपासा:
अ. हा महामार्ग नागपूर ते मुंबई दरम्यान ७०१ किमी लांबीचा ६ पदरी द्रुतगती महामार्ग आहे.
ब. हा महामार्ग राज्यातील १० जिल्हे, २४ तालुके आणि ३९२ गावांमधून जातो.
क. हा महामार्ग कोकणातील सिंधुदुर्ग व रत्नागिरी या जिल्ह्यांना जोडतो.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: पर्याय १ (फक्त अ आणि ब सत्य आहेत)
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे. समृद्धी महामार्ग नागपूर, वर्धा, अमरावती, वाशीम, बुलढाणा, जालना, छत्रपती संभाजीनगर, अहमदनगर, नाशिक आणि ठाणे या १० जिल्ह्यांमधून जातो; तो दक्षिण कोकणात (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) जात नाही.
प्रश्न ३. अष्टविनायक देवस्थानांपैकी रायगड जिल्ह्यात खालीलपैकी कोणती दोन मंदिरे आहेत?
१) मोरगाव व थेऊर
२) बल्लाळेश्वर (पाली) व वरदविनायक (महड)
३) लेण्याद्री व ओझर
४) सिद्धटेक व रांजनगाव
उत्तर: पर्याय २ (बल्लाळेश्वर - पाली व वरदविनायक - महड)
स्पष्टीकरण: अष्टविनायकांपैकी २ मंदिरे रायगड जिल्ह्यात (पाली व महड), १ अहमदनगर जिल्ह्यात (सिद्धटेक) आणि उर्वरित ५ मंदिरे पुणे जिल्ह्यात आहेत.
प्रश्न ४. भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी धावली. या ऐतिहासिक प्रवासात वापरण्यात आलेल्या तीन वाफेच्या इंजिनांची नावे कोणती होती?
१) सिंध, सुलतान आणि साहिब
२) चेतक, विजय आणि प्रताप
३) गंगा, यमुना आणि सरस्वती
४) अशोक, अकबर आणि शिवाजी
उत्तर: पर्याय १ (सिंध, सुलतान आणि साहिब)
स्पष्टीकरण: बोरीबंदर (मुंबई) ते ठाणे दरम्यान ३४ किमीच्या प्रवासासाठी १४ डब्यांच्या गाडीला ओढण्यासाठी 'सिंध', 'सुलतान' आणि 'साहिब' ही तीन वाफेची इंजिने जोडण्यात आली होती.
उद्योग, वाहतूक, दळणवळण, पर्यटन व सांस्कृतिक वारसा सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.