📁 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) 📖 कौटुंबिक उपभोग खर्च पाहणी, दारिद्र्य व विषमता: HCES (२०२२–२३), MPCE, गिनी गुणांक व लॉरेन्झ वक्र ⏱️ 25 मिनिटे वाचन 👁️ 1 views
कौटुंबिक उपभोग खर्च पाहणी (HCES २०२२–२३), MPCE, उपभोग पद्धती, गिनी गुणांक (Gini) व आर्थिक विषमता
MoSPI च्या कौटुंबिक उपभोग खर्च सर्वेक्षण (HCES २०२२-२३) अहवालाचे सखोल विश्लेषण: मासिक दरडोई उपभोग खर्च (MPCE), ग्रामीण वि. शहरी खर्चातील तफावत, अन्नावरील खर्चात झालेली ऐतिहासिक घट (ग्रामीण ५०% पेक्षा कमी), लॉरेन्झ वक्र, गिनी गुणांक आणि भारतातील आर्थिक विषमतेची वस्तुस्थिती.
लेखक: Mahasarav Team• २९ सप्टेंबर, २०२६
📊 कौटुंबिक उपभोग खर्च पाहणी (HCES) व आर्थिक विषमता मोजमाप
सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) ११ वर्षांनंतर ऑगस्ट २०२२ ते जुलै २०२३ या कालावधीत घेतलेल्या कौटुंबिक उपभोग खर्च सर्वेक्षणाचे (HCES 2022–23) निष्कर्ष जाहीर केले. हे सर्वेक्षण भारताच्या दारिद्र्य मोजमापासाठी, CPI ग्राहक किंमत निर्देशांकाच्या बास्केटचे पुनर्गठन करण्यासाठी आणि आर्थिक विषमतेचा (Gini Coefficient) अभ्यास करण्यासाठी मूलभूत आधार मानले जाते.
१. HCES २०२२–२३ अहवाल: मासिक दरडोई उपभोग खर्च (MPCE)
| निकष / घटक | ग्रामीण भारत (Rural) | शहरी भारत (Urban) | MPSC महत्त्वाचा निष्कर्ष |
|---|---|---|---|
| सरासरी MPCE (चालू किमतींवर) | ₹ ३,७७३ / महिना | ₹ ६,४५९ / महिना | २०११-१२ च्या तुलनेत ग्रामीण खर्चात सुमारे २.५ पट आणि शहरी खर्चात २.३ पट वाढ झाली. |
| शासकीय मोफत योजना समाविष्ट करून MPCE | ₹ ३,८६० / महिना | ₹ ६,५२१ / महिना | मोफत अन्नधान्य (PMGKAY), मोफत लॅपटॉप, सायकली इत्यादींच्या अनुमानित मूल्याचा समावेश. |
| अन्नावरील खर्च हिस्सा (Food Share %) | ४६.३८% (५०% खाली) | ३९.१७% (४०% खाली) | ऐतिहासिक टप्पा (Angel's Law): भारतात प्रथमच ग्रामीण भागात अन्नावरील खर्च एकूण खर्चाच्या ५०% च्या खाली आला. |
| बिगर-अन्न खर्च हिस्सा (Non-food Share %) | ५३.६२% | ६०.८३% | वाहतूक, मोबाईल, मनोरंजन, टिकाऊ वस्तू, शिक्षण व आरोग्यावरील खर्च वाढला. |
📌 अर्नेस्ट एंजलचा नियम (Engel\'s Law of Consumption): कुटुंबाचे किंवा देशाचे उत्पन्न जसे वाढते, तसतसा एकूण खर्चातील अन्नावरील खर्चाचा शेकडा वाटा कमी होतो आणि सुखसोयी व चैनीच्या वस्तूंवरील खर्चाचा वाटा वाढतो. HCES २०२२–२३ च्या अहवालाने भारतात एंजलचा नियम तंतोतंत सिद्ध केला आहे.
२. आर्थिक विषमता मोजमाप: लॉरेन्झ वक्र (Lorenz Curve) व गिनी गुणांक (Gini Coefficient)
📈 लॉरेन्झ वक्र (Max O. Lorenz - १९०५):
- • उत्पन्न किंवा संपत्तीच्या वाटपातील विषमता आलेखाच्या साहाय्याने दर्शवणारा वक्र.
- • X-अक्ष: लोकसंख्येची संचित टक्केवारी (Cumulative % of Population).
- • Y-अक्ष: राष्ट्रीय उत्पन्नाची संचित टक्केवारी (Cumulative % of National Income).
- • समानतेची रेषा (Line of Absolute Equality): ४५ अंशाची सरळ रेषा.
- • निष्कर्ष: लॉरेन्झ वक्र समानतेच्या रेषेपासून जेवढा दूर वाकलेला असतो, तेवढी समाजात आर्थिक विषमता जास्त असते!
📐 गिनी गुणांक (Corrado Gini - १९१२):
- • लॉरेन्झ वक्रावरून विषमतेचे गणितीय मोजमाप काढणारा निर्देशांक: $\text{Gini} = \frac{A}{A + B}$.
- • मूल्य मर्यादा: ० ते १ दरम्यान असते (किंवा ० ते १००%).
- • मूल्य = ०: पूर्ण समानता (Absolute Equality) - सर्वांचे उत्पन्न समान.
- • मूल्य = १: पूर्ण विषमता (Absolute Inequality) - सर्व उत्पन्न एकाच व्यक्तीकडे केंद्रित.
- • भारतातील स्थिती: जागतिक बँक व नीती आयोगाच्या आकडेवारीनुसार भारतातील उपभोग आधारित गिनी गुणांक ग्रामीण भागात सुमारे ०.२८ आणि शहरी भागात सुमारे ०.३१ च्या आसपास आहे (उत्पन्न आधारित विषमता यापेक्षा खूप जास्त आहे).