मृदा व्यवस्थापन, सेंद्रिय शेती (Organic Farming) व जलसंधारण पद्धती: सूक्ष्म सिंचन व जलयुक्त शिवार अभियान
मृदा व्यवस्थापन, सेंद्रिय शेती (Organic Farming) व जलसंधारण पद्धती: सूक्ष्म सिंचन व जलयुक्त शिवार अभियान या घटकामध्ये मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card Scheme), सूक्ष्म सिंचन व जलयुक्त शिवार अभियान, फेब्रुवारी २०१५ या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
🎯 मृदा व्यवस्थापन, सेंद्रिय शेती (Organic Farming) व जलसंधारण: सूक्ष्म सिंचन, मृदा आरोग्य पत्रिका व जलयुक्त शिवार
मृदा आरोग्य पत्रिका योजना (१२ पोषक घटकांचे परीक्षण), सेंद्रिय खते (गांडूळ खत निर्मिती, जीवामृत, दशपर्णी अर्क), शून्य बजेट नैसर्गिक शेती (SPNF), सूक्ष्म सिंचन तंत्रज्ञान (ठिबक व तुषार सिंचन - इस्रायल मॉडेल), जलसंधारणातील जलयुक्त शिवार अभियान २.०, मागेल त्याला शेततळे आणि पाणलोट क्षेत्र विकास पद्धतींचा सर्वंकष अभ्यास.
अभ्यासघटक अनुक्रमणिका (Quick Navigation)
१ मृदा आरोग्य पत्रिका योजना (Soil Health Card Scheme) व मृदा व्यवस्थापन
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी १९ फेब्रुवारी २०१५ रोजी सुरतगढ (राजस्थान) येथून या राष्ट्रीय योजनेची सुरुवात केली. या योजनेचे घोषवाक्य 'स्वस्थ धरा, खेत हरा' (Swasth Dharaa, Khet Haraa) हे आहे. दर ३ वर्षांनी शेतकऱ्यांच्या जमिनीतील मातीचे नमुने तपासून त्यांना जमिनीच्या सुपीकतेनुसार खतांचा संतुलित वापर करण्याचा सल्ला दिला जातो.
तपासले जाणारे १२ रासायनिक व भौतिक घटक:
- १. मुख्य पोषकद्रव्ये (Macro-nutrients - ३): नत्र (Nitrogen - N), स्फुरद (Phosphorus - P) आणि पालाश (Potassium - K). (आदर्श प्रमाण ४:२:१ मानले जाते).
- २. दुय्यम पोषकद्रव्य (Secondary nutrient - १): गंधक (Sulphur - S) - तेलबिया पिकांसाठी अत्यंत आवश्यक.
- ३. सूक्ष्म पोषकद्रव्ये (Micro-nutrients - ५): जस्त (Zinc - Zn), लोह (Iron - Fe), तांबे (Copper - Cu), मँगेनीज (Manganese - Mn) आणि बोरॉन (Boron - B).
- ४. भौतिक व रासायनिक मापदंड (Physical Parameters - ३):
• सामू (pH) - जमिनीची आम्लता किंवा क्षारता दर्शवतो (आदर्श pH: ६.५ ते ७.५).
• विद्युत वाहकता (EC) - जमिनीतील एकूण विद्राव्य क्षारांचे प्रमाण दर्शवतो.
• सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon - OC) - जमिनीच्या सुपीकतेचा आत्मा (आदर्श OC: ०.७५% पेक्षा जास्त).
मृदेची धूप (Soil Erosion) व संवर्धन उपाय:
- धूप प्रकार:
• चादर धूप (Sheet erosion): पावसाच्या थेंबांमुळे पृष्ठभागावरील सुपीक मातीचा थर अदृश्यपणे वाहून जाणे (शेतकऱ्याला न जाणवणारी सर्वात घातक धूप).
• ओहोळ धूप (Rill erosion): पाण्याचे लहान-लहान प्रवाह पडून लहान चर तयार होणे.
• घळ धूप (Gully erosion): ओहोळांचे रूपांतर मोठ्या खड्ड्यांत किंवा दऱ्यांत होणे (उदा. चंबळ खोऱ्यातील घळी). - मृदा संवर्धन पद्धती:
• समपातळी बांध (Contour Bunding): डोंगर उतारावर समान उंचीच्या रेषेवर बांध घालणे.
• पायऱ्यांची शेती (Terrace Farming): सह्याद्री व हिमालयाच्या तीव्र उतारांवर पायऱ्या तयार करणे.
• पट्टापेर पद्धत (Strip Cropping): धूपरोधक पिके (उदा. भुईमूग, उडीद) आणि मुख्य पिके आलटून-पालटून पट्ट्यात पेरणे.
२ सेंद्रिय शेती (Organic Farming) व गांडूळ खत निर्मिती (Vermicomposting)
सेंद्रिय शेती संकल्पना व जैविक खते:
- सेंद्रिय शेती: रासायनिक खते, कीटकनाशके व तणनाशकांचा वापर पूर्णपणे टाळून नैसर्गिक जैविक घटकांचा (शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळीची खते) वापर करणारी शाश्वत शेती.
- भारतातील पहिले सेंद्रिय राज्य: सिक्कीम (Sikkim) - २०१६ मध्ये जगातील व भारतातील पहिले १००% सेंद्रिय शेती करणारे राज्य ठरले (FAO चे फ्युचर पॉलिसी सुवर्ण पारितोषिक मिळाले).
- हिरवळीची खते (Green Manures): ताग (Sunn hemp) आणि धैंचा (Sesbania) ही पिके फुलोऱ्यावर येण्यापूर्वी जमिनीत गाडणे (प्रति हेक्टरी ८० ते १०० किलो नत्र जमिनीत स्थिरावते).
- जैविक खते (Bio-fertilizers):
• रायझोबियम (Rhizobium): कडधान्य पिकांच्या मुळांवरील गाठींत नत्र स्थिरीकरण करतो.
• अझोटोबॅक्टर (Azotobacter): एकदल पिकांसाठी (ज्वारी, गहू) स्वतंत्र जगणारा जिवाणू.
• पीएसबी (PSB - Phosphorus Solubilizing Bacteria): जमिनीत घट्ट झालेला स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू.
गांडूळ खत तंत्रज्ञान (Vermicompost):
- गांडूळ - शेतकऱ्याचा खरा मित्र: गांडूळ सेंद्रिय कचरा खाऊन पचनक्रियेनंतर अत्यंत सुपीक विष्ठा (Casts) बाहेर टाकतात, ज्याला गांडूळ खत म्हणतात.
- गांडुळाची सर्वोत्तम प्रजाती: आयसेनिया फेटिडा (Eisenia foetida) ही विदेशी (लाल गांडूळ) प्रजाती सर्वाधिक वेगाने सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करते (तसेच 'युड्रिलस युजिनी' ही प्रजाती वापरली जाते).
- गांडूळ खतातील पोषक घटकांचे प्रमाण:
• नत्र (N): १.५ ते २.५%
• स्फुरद (P): १.० ते १.५%
• पालाश (K): १.५ ते २.०% (साध्या शेणखतापेक्षा तिप्पट अधिक पोषक घटक असतात). - व्हर्मीवॉश (Vermiwash): गांडूळ खत तयार होताना गाळून जमा होणारे सूक्ष्म पोषकद्रव्ये आणि हॉर्मोन्सयुक्त द्रव, जे पिकांवर टॉनिक व कीडरोधक म्हणून फवारले जाते.
३ शून्य बजेट नैसर्गिक शेती (SPNF): चार मुख्य आधारस्तंभ व देशी घटक
महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यातील कृषी तज्ज्ञ पद्मश्री सुभाष पाळेकर यांनी शून्य बजेट नैसर्गिक शेतीची (Zero Budget Natural Farming / BPKP) संकल्पना विकसित केली. यासाठी केवळ एका देशी गायीच्या शेण-गोमूत्रावर ३० एकर शेती नैसर्गिकरीत्या करता येते.
नैसर्गिक शेतीचे ४ मुख्य आधारस्तंभ:
- १. बीजामृत (Bijamrit): बियाणांवर जैविक संस्कार करण्यासाठी द्रावण (देशी गायीचे शेण, गोमूत्र, चुना, जंगलातील माती). यामुळे बुरशीजन्य व जमिनीतून पसरणाऱ्या रोगांपासून संरक्षण होते.
- २. जीवामृत (Jeevamrit): कोट्यवधी उपयुक्त जिवाणूंचे संवर्धन करणारे आंबवलेले मिश्रण (२०० लिटर पाण्यात १० किलो देशी गाईचे शेण, १० लिटर गोमूत्र, २ किलो गूळ, २ किलो कडधान्य पीठ व मूठभर बांधावरील माती). हे खत नसून जिवाणूंचे विरजण आहे.
- ३. आच्छादन (Mulching): जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी, तापमान नियंत्रित करण्यासाठी आणि गांडुळांना अनुकूल वातावरण देण्यासाठी पिकांचे अवशेष (काड, पालापाचोळा) जमिनीवर पसरवणे.
- ४. वाफसा (Waaphasa): जमिनीतील मातीच्या कणांमध्ये ५०% हवा आणि ५०% पाण्याची वाफ असणारी आदर्श स्थिती. (झाडांच्या मुळांना पाणी नव्हे, तर वाफसा हवा असतो).
नैसर्गिक कीड नियंत्रण काढे व अर्क:
- नीमास्त्र (Neemastra): कडुलिंबाचा पाला, गोमूत्र व शेण यांच्या मिश्रणातून तयार केलेला रस (मावा, तुडतुडे, अळ्यांवर प्रभावी).
- ब्रह्मास्त्र (Brahmastra): कडुलिंब, सीताफळ, धोत्रा, करंज व पेरूच्या पानांचा अर्क (मोठ्या अळ्या व रसशोषक किडींवर अत्यंत प्रभावी).
- अग्निअस्त्र (Agniastra): गोमूत्र, तंबाखू, हिरवी मिरची, लसूण व कडुनिंब उकळून तयार केलेले तीव्र नैसर्गिक कीटकनाशक (शेंगा पोखरणाऱ्या अळीवर प्रभावी).
- दशपर्णी अर्क (Dashaparni Ark): १० विविध औषधी झाडांच्या पानांपासून तयार केलेला दीर्घकाळ टिकणारा सर्वसमावेशक कीडनाशक अर्क.
४ सूक्ष्म सिंचन पद्धती व जलयुक्त शिवार अभियान २.०
सूक्ष्म सिंचन: ठिबक व तुषार सिंचन तंत्रज्ञान:
- ठिबक सिंचन (Drip Irrigation): झाडांच्या मुळांशी थेंब-थेंब पाणी देण्याची प्रणाली (इस्रायलचे सिम्का ब्लास यांनी शोधली).
• पाण्याची बचत: ५० ते ७०%. पाणी वापर कार्यक्षमता: ९०-९५%.
• फर्टिगेशन (Fertigation): ठिबक सिंचनाच्या पाण्यासोबतच पाण्यात विरघळणारी खते देणे (खतांची २५-३०% बचत).
• योग्य पिके: ऊस, केळी, कापूस, फळबागा, भाजीपाला. - तुषार सिंचन (Sprinkler Irrigation): पावसासारखे फवारणी करून पाणी देणे.
• पाण्याची बचत: ३० ते ५०%.
• योग्य पिके: भुईमूग, हरभरा, सोयाबीन, गहू, कांदा, गवताळ कुरणे. - PMKSY - प्रति थेंब अधिक पीक (Per Drop More Crop): केंद्र व राज्य शासनाकडून ठिबकसाठी अल्प/अत्यंत अल्प भूधारकांना ७०-८०% पर्यंत अनुदान.
जलयुक्त शिवार अभियान व पाणलोट विकास:
- जलयुक्त शिवार अभियान २.०: महाराष्ट्र शासनाने २०२३ मध्ये 'जलयुक्त शिवार २.०' ची पुनर्रचना केली. 'पाणी अडवा, पाणी जिरवा' या तत्त्वावर नाला खोलीकरण, रुंदीकरण, सिमेंट नाला बांध, विहीर पुनर्भरण. उद्दिष्ट: महाराष्ट्रातील गावे कायमस्वरूपी दुष्काळमुक्त करणे.
- मागेल त्याला शेततळे योजना: ५०,००० ते ७५,००० रुपयांपर्यंत थेट अनुदान देऊन शेतात प्लास्टिक अस्तरीकरणासह शेततळे उभारणे.
- पाणलोट विकास आदर्श गावे:
• राळेगण सिद्धी (जि. अहमदनगर): ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वात पाणलोट क्षेत्र विकास व जलसंधारणाचे आंतरराष्ट्रीय मॉडेल.
• हिवरे बाजार (जि. अहमदनगर): पद्मश्री पोपटराव पवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली आदर्श गाव; भूजल पातळी वाढवून समृद्ध शेती.
• शिरपूर पॅटर्न: धुळे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुक्यात भूवैज्ञानिक सुरेश खानापूरकर यांनी नाल्यांवर खोल व रुंद बांध घालून भूजल पुनर्भरणाचा राबवलेला यशस्वी प्रकल्प.
★ सिंचन व सेंद्रिय खत पद्धती तुलनात्मक तक्ता
| पद्धत / घटक | शोध / उगम / प्रवर्तक | पाण्याची / खताची बचत | मुख्य घटक व कार्यपद्धती | सर्वाधिक शिफारशीत पिके |
|---|---|---|---|---|
| ठिबक सिंचन (Drip) | इस्रायल (सिम्का ब्लास) | ५०% ते ७०% पाणी बचत | झाडांच्या मुळाशी थेट थेंब-थेंब पाणी व विद्राव्य खते (फर्टिगेशन); बाष्पीभवन शून्य. | ऊस, द्राक्षे, डाळिंब, कापूस, फळबागा |
| तुषार सिंचन (Sprinkler) | आधुनिक सिंचन अभियांत्रिकी | ३०% ते ५०% पाणी बचत | दाबाखाली नोझलद्वारे पावसाच्या थेंबाप्रमाणे फवारणी; उंच-सखल जमिनीवर उपयुक्त. | सोयाबीन, भुईमूग, हरभरा, गहू, चारा |
| गांडूळ खत (Vermicompost) | आयसेनिया फेटिडा प्रजाती | सुपीकतेत ३ पटीने वाढ | सेंद्रिय कचऱ्याचे गांडुळांद्वारे विघटन; नत्र, स्फुरद, पालाश व ह्युमसने समृद्ध. | सर्व फळबागा, भाजीपाला व अन्नधान्य |
| जीवामृत (Jeevamrit) | पद्मश्री सुभाष पाळेकर (SPNF) | रासायनिक खतांचा शून्य खर्च | देशी गाईचे शेण, गोमूत्र, गूळ, बेसन व मातीचे आंबवलेले द्रावण; जिवाणूंचे संवर्धन. | नैसर्गिक शेतीतील सर्व खरीप-रब्बी पिके |
| मृदा आरोग्य पत्रिका (SHC) | पंतप्रधान मोदी (२०१५) | खत खर्चात २०-२५% बचत | जमिनीतील १२ रासायनिक व भौतिक घटकांची तपासणी करून खतांचा संतुलित वापर. | देशभरातील सर्व प्रकारच्या शेतजमिनी |
★ पोलीस भरती व सरळसेवा विशेष रिव्हिजन वन-लाइनर तथ्ये (१६ महत्त्वाचे मुद्दे)
| क्र. | परीक्षोपयोगी प्रश्न / घटक | थेट उत्तर व जलद उजळणी तथ्य (Factoid) |
|---|---|---|
| १ | मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card) योजनेची सुरुवात कधी झाली? | १९ फेब्रुवारी २०१५ (सुरतगढ, राजस्थान येथून). |
| २ | मृदा आरोग्य पत्रिकेत एकूण किती घटकांची तपासणी केली जाते? | १२ घटक (३ मुख्य, १ दुय्यम, ५ सूक्ष्म पोषकद्रव्ये आणि ३ भौतिक मापदंड). |
| ३ | जमिनीचा आदर्श सामू (pH) किती मानला जातो? | ६.५ ते ७.५ (उदासीन किंवा सौम्य विम्ल जमीन पिकांसाठी सर्वोत्तम). |
| ४ | भारतातील पहिले १००% सेंद्रिय शेती करणारे राज्य कोणते? | सिक्कीम (Sikkim - २०१६ मध्ये घोषित). |
| ५ | गांडूळ खत तयार करण्यासाठी सर्वात उपयुक्त विदेशी जात कोणती? | आयसेनिया फेटिडा (Eisenia foetida - लाल गांडूळ). |
| ६ | ठिबक सिंचन तंत्रज्ञानाचा शोध कोणत्या देशात लागला? | इस्रायल (शोधक: सिम्का ब्लास). |
| ७ | ठिबक सिंचनामुळे पाण्याची अंदाजे किती टक्के बचत होते? | ५०% ते ७०% पाण्याची बचत होते. |
| ८ | सिंचनाच्या पाण्यासोबत विद्राव्य खते देण्याच्या प्रक्रियेला काय म्हणतात? | फर्टिगेशन (Fertigation). |
| ९ | शेतकऱ्याला न जाणवणारी जमिनीची सर्वात घातक धूप कोणती? | चादर धूप (Sheet Erosion - पृष्ठभागाचा थर वाहून जाणे). |
| १० | कडधान्य पिकांच्या मुळांवरील गाठींत नत्र स्थिरीकरण करणारा जिवाणू कोणता? | रायझोबियम (Rhizobium). |
| ११ | शून्य बजेट नैसर्गिक शेतीचे (SPNF) जनक कोणाला म्हटले जाते? | पद्मश्री सुभाष पाळेकर (अमरावती, महाराष्ट्र). |
| १२ | जीवामृतामध्ये प्रामुख्याने कोणते घटक असतात? | देशी गाईचे शेण, गोमूत्र, गूळ, बेसन, पाणी आणि शेतातील माती. |
| १३ | हिरवळीचे खत तयार करण्यासाठी कोणती पिके जमिनीत गाडली जातात? | ताग (Sunn hemp) आणि धैंचा (Sesbania). |
| १४ | जलसंधारणासाठी 'शिरपूर पॅटर्न' चे जनक कोण आहेत? | सुरेश खानापूरकर (शिरपूर, जि. धुळे). |
| १५ | आदर्श पाणलोट क्षेत्र विकासासाठी प्रसिद्ध असलेले 'हिवरे बाजार' कोणत्या जिल्ह्यात आहे? | अहमदनगर जिल्हा (पोपटराव पवार यांचे गाव). |
| १६ | पीएम कृषी सिंचाई योजनेचे (PMKSY) मुख्य ब्रीदवाक्य कोणते आहे? | 'हर खेत को पानी' आणि 'पर ड्रॉप मोअर क्रॉप' (Per Drop More Crop). |
? MPSC PYQ संदर्भ प्रश्न व विश्लेषणात्मक स्पष्टीकरणे
'मृदा आरोग्य पत्रिका' (Soil Health Card) योजनेअंतर्गत तपासल्या जाणाऱ्या पोषकद्रव्यांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) यात नत्र (N), स्फुरद (P) आणि पालाश (K) या तिन्ही मुख्य घटकांची तपासणी होते.
(ब) गंधक (S) या दुय्यम पोषकद्रव्याचा समावेश यात केलेला नाही.
(क) जस्त (Zn), लोह (Fe), तांबे (Cu), मँगेनीज (Mn) आणि बोरॉन (B) या ५ सूक्ष्मद्रव्यांची चाचणी केली जाते.
सत्य विधाने कोणती?
पर्याय: (१) फक्त अ आणि ब (२) फक्त अ आणि क (३) फक्त ब आणि क (४) सर्व विधाने सत्य
सविस्तर विश्लेषण:
- विधान (अ) सत्य आहे: N, P, K या तिन्ही प्राथमिक महा-पोषकद्रव्यांची चाचणी कार्डमध्ये केली जाते.
- विधान (ब) असत्य आहे: गंधक (Sulphur - S) हे दुय्यम पोषकद्रव्य म्हणून मृदा आरोग्य पत्रिकेत समाविष्ट आहे (तेलबियांच्या उत्पादकतेसाठी गंधक आवश्यक आहे).
- विधान (क) सत्य आहे: Zn, Fe, Cu, Mn आणि B या ५ सूक्ष्म घटकांची तपासणी केली जाते. याव्यतिरिक्त pH, EC आणि OC हे ३ भौतिक मापदंडही तपासले जातात.
योग्य उत्तर: पर्याय (२) फक्त अ आणि क सत्य.
सूक्ष्म सिंचनातील 'ठिबक सिंचन' (Drip Irrigation) पद्धतीचे खालीलपैकी कोणते फायदे आहेत?
(अ) जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन आणि निचरा कमी होऊन ५० ते ७०% पाणी बचत होते.
(ब) फर्टिगेशन तंत्रज्ञानाद्वारे विद्राव्य खते थेट मुळांपाशी देता आल्यामुळे खतांची नासाडी टळते.
(क) पिकांच्या पानांवर पाणी न पडल्यामुळे बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
(ड) सर्व प्रकारच्या शेतजमिनींवर व विषम भूभागावरही कार्यक्षम सिंचन करता येते.
योग्य पर्याय निवडा:
पर्याय: (१) फक्त अ आणि ब (२) फक्त अ, ब आणि क (३) फक्त अ, क आणि ड (४) वरील सर्व अ, ब, क आणि ड
सविस्तर विश्लेषण: ठिबक सिंचनाचे हे चारही घटक प्रमुख वैज्ञानिक फायदे आहेत. यात ५०-७०% पाण्याची बचत होते, फर्टिगेशनद्वारे खतांची बचत होते, पानांवर पाण्याचे थेंब न पडल्याने डाऊनी मिल्ड्यूसारखे बुरशीजन्य रोग टळतात आणि उंच-सखल जमिनीतही समप्रमाणात सिंचन करता येते.
योग्य उत्तर: पर्याय (४) वरील सर्व अ, ब, क आणि ड.
गांडूळ खत निर्मितीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'आयसेनिया फेटिडा' (Eisenia foetida) या गांडुळाच्या प्रजातीबाबत खालीलपैकी कोणते वैशिष्ट्य अयोग्य आहे?
(१) ही प्रजाती सेंद्रिय पदार्थांचे अत्यंत जलद विघटन करण्यासाठी जगभर प्रसिद्ध आहे.
(२) ही गांडुळाची मूळ भारतीय स्थानिक प्रजाती (Indigenous Indian Breed) आहे.
(३) हे गांडूळ प्रामुख्याने पृष्ठभागावर राहून (Epigeic) सेंद्रिय कचरा खाते.
(४) याच्या खतात नत्र, स्फुरद व पालाशचे प्रमाण शेणखतापेक्षा जास्त असते.
सविस्तर विश्लेषण: विधान (२) अयोग्य आहे कारण 'आयसेनिया फेटिडा' (Eisenia foetida) ही भारतीय नव्हे, तर विदेशी (युरोपियन / लाल गांडूळ) प्रजाती आहे. भारतामध्ये 'पेरिओनिक्स एक्स्कॅव्हेटस' ही स्थानिक प्रजाती आहे. परंतु व्यावसायिक गांडूळ खतासाठी 'आयसेनिया फेटिडा' ही सर्वाधिक वापरली जाते.
योग्य उत्तर: पर्याय (२).
मृदा व्यवस्थापन व सेंद्रिय शेती सराव चाचणी ०२
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.