पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय (Animal Husbandry): गायी-म्हशींच्या देशी जाती, ऑपरेशन फ्लड (श्वेतक्रांती) व राष्ट्रीय गोकुळ मिशन
पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय (Animal Husbandry): गायी-म्हशींच्या देशी जाती, ऑपरेशन फ्लड (श्वेतक्रांती) व राष्ट्रीय गोकुळ मिशन या घटकामध्ये देशी गाईंच्या जाती (Cattle Breeds), म्हशींच्या प्रमुख जाती (Buffalo Breeds), गीर (Gir): या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
🎯 पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय: देशी गायी, म्हशी, शेळ्या-मेंढ्यांच्या जाती, ऑपरेशन फ्लड (श्वेतक्रांती) व राष्ट्रीय गोकुळ मिशन
महाराष्ट्रातील व भारतातील देशी गाईंच्या जाती (खिलार, देवणी, डांगी, गवळाऊ, गीर, साहिवाल), म्हशींच्या जाती (मुर्राह, पंढरपुरी, जाफराबादी, सुरती, भदावरी), शेळी-मेंढी पालन (उस्मानाबादी व संगमनेरी शेळी), डॉ. वर्गीस कुरियन यांचे 'ऑपरेशन फ्लड' (श्वेतक्रांती), NDDB ची स्थापना व राष्ट्रीय गोकुळ मिशनचा सर्वंकष परीक्षाभिमुख अभ्यास.
अभ्यासघटक अनुक्रमणिका (Quick Navigation)
१ देशी गायींचे शास्त्रीय वर्गीकरण (दुधारू, भारवाही व दुहेरी हेतू जाती)
भारतातील मूळ देशी गोवंशाला 'बॉस इंडिकस' (Bos indicus) म्हणतात, ज्यांच्या पाठीवर वशिंड (Hump) आणि गळकंबळ (Dewlap) असते. भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने (ICAR-NBAGR, कर्नाल) देशी गाईंचे कार्यक्षमतेनुसार तीन मुख्य गटांत वर्गीकरण केले आहे:
१. दुधारू जाती (Milch Breeds):
या जातींच्या गाई भरपूर दूध देतात, मात्र बैल शेतीकामासाठी सुस्त असतात:
- गीर (Gir): मूळ ठिकाण: गीर जंगल (काठेवाड, गुजरात). वैशिष्ट्य: लोंबणारे कान, फुगीर कपाळ (Convex head), लाल-तपकिरी रंग. सर्वाधिक रोगप्रतिकारक जात.
- साहिवाल (Sahiwal): मूळ ठिकाण: मॉन्टगोमेरी (पंजाब/पाकिस्तान). भारतातील देशी गाईंमध्ये सर्वाधिक गोड व सर्वाधिक दूध देणारी जात (प्रति वेत २,०००-३,००० लिटर).
- लाल सिंधी (Red Sindhi): मूळ: कराची/हैदराबाद (सिंध). लाल रंग.
- थारपारकर (Tharparkar): मूळ: थार वाळवंट (राजस्थान/सिंध). पांढरा-राखाडी रंग, दुष्काळ सहन करणारी.
२. भारवाही / ओढकाम जाती (Draught):
बैल अत्यंत चपळ, वेगवान व शेतीकामासाठी उत्कृष्ट; गाईंचे दूध उत्पादन कमी:
- खिलार (Khillari): मूळ: सातारा, सांगली, सोलापूर व कोल्हापूर.
• वैशिष्ट्य: लांब टोकदार पाठीवर वळलेली शिंगे, चपळ पाय, पांढरा-राखाडी रंग.
• उपजाती: म्हसवड खिलार, आटपाडी महाल, तापी खिलार. 'महाराष्ट्राचा मानबिंदू'. - डांगी (Dangi): मूळ: नाशिक, अहमदनगर व ठाणे (सह्याद्री घाट परिसर).
• वैशिष्ट्य: काळा-पांढरा ठिपके असलेला रंग. त्वचेतून तेलकट स्त्राव बाहेर पडतो, ज्यामुळे अतिपावसातही शेतीकामात टिकाव धरते. - अमृतमहाल व हल्लीकर: मूळ: कर्नाटक (म्हैसूर). वेगवान ओढकाम.
३. दुहेरी हेतू जाती (Dual Purpose):
गाई चांगल्या प्रमाणात दूध देतात आणि बैल शेतीच्या मशागतीसाठी अत्यंत कार्यक्षम असतात:
- देवणी (Deoni): मूळ: लातूर, धाराशिव, नांदेड (मराठवाडा).
• वैशिष्ट्य: गीर आणि डांगी यांच्या संकरामधून निर्माण झालेली जात. पांढऱ्या अंगावर काळे ठिपके. प्रति वेत १२००-१५०० लिटर दूध. - गवळाऊ (Gaolao): मूळ: वर्धा, नागपूर (विदर्भ).
• वैशिष्ट्य: पांढरा-शुभ्र रंग, लांबट चेहरा, पिळदार शरीर. ऐतिहासिक मराठा सैन्यात तोफा व गाड्या ओढण्यासाठी वापर. - कांक्रेज (Kankrej): मूळ: कच्छ/गुजरात. 'सवाई चाल' (Sawai Chaal) साठी प्रसिद्ध.
- हरियाना (Hariana): मूळ: रोहतक, कर्नाल. उत्तर भारतातील लोकप्रिय दुहेरी जात.
२ म्हशींच्या प्रमुख जाती (Buffalo Breeds): दूध उत्पादन व शारीरिक लक्षणे
भारतातील पाळीव म्हैस 'बुबालस बुबालिस' (Bubalus bubalis - नदीकाठची म्हैस / River Buffalo) म्हणून ओळखली जाते. देशातील एकूण दूध उत्पादनात म्हशींच्या दुधाचा वाटा ५०% पेक्षा जास्त आहे:
महाराष्ट्रातील स्थानिक म्हशींच्या जाती:
- १. पंढरपुरी (Pandharpuri):
• मूळ ठिकाण: सोलापूर (पंढरपूर), सांगली, कोल्हापूर व सातारा (भीमा व कृष्णा खोरे).
• वैशिष्ट्य: तलवारसारखी लांब, पाठीवर मागे पसरलेली शिंगे (Sword-shaped horns) - शिंगांची लांब ४५ ते ६० सेमी असते.
• लाभ: दरवर्षी नियमित वेत देणारी काटक जात, मध्यम देहयष्टी, दुष्काळी भागात उत्तम टिकते. - २. नागपुरी किंवा एलिचपुरी (Nagpuri / Ellichpuri):
• मूळ ठिकाण: विदर्भ (नागपूर, वर्धा, अमरावती).
• वैशिष्ट्य: शिंगे चपटी, लांब आणि मानेच्या दोन्ही बाजूंना समांतर पाठीवर झुकलेली.
• बैल शेतीकामासाठी व ओढकामासाठीही वापरले जातात. - ३. मराठवाडी (Marathwadi): मराठवाड्यातील स्थानिक काटक जात, मध्यम शरीरयष्टी.
भारतातील इतर प्रमुख व्यावसायिक म्हशींच्या जाती:
- १. मुर्राह (Murrah): मूळ: रोहतक, हिसार (हरियाणा) व पंजाब.
• ओळख: 'ब्लॅक गोल्ड' (Black Gold). जेट काळा रंग, शेपटीच्या टोकावर पांढरा गोंडा, जिलेबीसारखी घट्ट वळलेली लहान शिंगे (Tightly curled horns).
• जगात सर्वाधिक दूध देणारी म्हैस (प्रति वेत २,५००-३,५०० लिटर; फॅट ७-८%). - २. जाफराबादी (Jafarabadi): मूळ: गीर जंगल (गुजरात). सर्वात धिप्पाड व वजनदार शरीर. शिंगे खाली कानाजवळ झुकून पुन्हा वर वळलेली.
- ३. सुरती (Surti): मूळ: बडोदा/सुरत (गुजरात). विळ्यासारखी चपटी शिंगे (Sickle-shaped horns), मध्यम देहयष्टी, फॅट ८-१०%.
- ४. भदावरी (Bhadawari): मूळ: आग्रा, इटावा (उत्तर प्रदेश).
• वैशिष्ट्य: तांबूस-तपकिरी किंवा बदामी रंग (Copper colored).
• दुधात सर्वाधिक फॅट (स्निग्धांश १२ ते १३%) असणारी जात.
३ शेळी व मेंढी पालन: 'गरीबांची गाय' व महाराष्ट्रातील प्रमुख जाती
शेळ्यांच्या प्रमुख जाती (Goat Breeds):
महात्मा गांधींनी शेळीला 'गरीबांची गाय' (Poor man's cow) म्हटले होते:
- उस्मानाबादी शेळी (Osmanabadi):
• मूळ: धाराशिव, लातूर, परभणी, सोलापूर.
• वैशिष्ट्य: जेट काळा रंग, वर्षातून दोनदा वेत, जुळी (Twins) व तिळी पिल्ले देण्याचे प्रमाण ५०-६०%, उत्तम रोगप्रतिकारशक्ती आणि मटणासाठी (Chevon) सर्वाधिक मागणी. - संगमनेरी शेळी (Sangamneri):
• मूळ: अहमदनगर (संगमनेर तालुका), नाशिक व पुणे.
• वैशिष्ट्य: पांढरा, तांबूस किंवा काळ्या ठिपक्यांचा रंग. दूध व मांस या दोन्हीसाठी उपयुक्त. - जमनापारी (Jamnapari): मूळ: इटावा (उत्तर प्रदेश). सर्वात उंच शेळी, लांब लोंबणारे कान, पोपटासारखे बाकदार नाक (Roman nose). 'दुधाची राणी'.
- बारबारी (Barbari): मूळ: आग्रा. लहान शरीर, शहरात गोठ्यात पाळण्यासाठी उपयुक्त (Stall-fed).
- बोअर (Boer): दक्षिण आफ्रिकेची प्रसिद्ध विदेशी मांसल शेळी.
मेंढ्यांच्या प्रमुख जाती (Sheep Breeds):
- दख्खनी मेंढी (Deccani):
• मूळ: महाराष्ट्र पठार (पश्चिम महाराष्ट्र व मराठवाडा).
• वैशिष्ट्य: काळा, करडा किंवा तांबूस रंग. कोरड्या हवामानात पायपीट करणारी काटक मेंढी.
• उपयोग: प्रामुख्याने मांस (Mutton) आणि जाडेभरडे घोंगड्यांचे लोकर तयार करण्यासाठी. - मांद्या (Mandya): कर्नाटक; पांढरा रंग, मटणासाठी उत्तम.
- नेल्लूर (Nellore): भारतातील सर्वात उंच मेंढी (आंध्र प्रदेश); दिसायला शेळीसारखी.
- मारवाडी व जैसलमेरी: राजस्थान; पांढरे लोकर देणाऱ्या जाती.
- मेरिनो (Merino): स्पेनची जागतिक कीर्तीची अतिसूक्ष्म व तलम लोकर देणारी विदेशी मेंढी.
४ श्वेतक्रांती (ऑपरेशन फ्लड), डॉ. कुरियन व राष्ट्रीय गोकुळ मिशन
श्वेतक्रांती व ऑपरेशन फ्लडचे ३ टप्पे:
- श्वेतक्रांतीचे जनक: डॉ. वर्गीस कुरियन (Dr. Verghese Kurien - 'Milkman of India'). त्रिभुवनदास पटेल यांच्या सहकार्याने 'अमूल' (AMUL - आणंद, गुजरात) ची सहकार चळवळ उभी केली.
- NDDB ची स्थापना: १९६५ मध्ये राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळ (आनंद, गुजरात) ची स्थापना झाली; पहिले अध्यक्ष डॉ. कुरियन.
- ऑपरेशन फ्लड (Operation Flood - जगातील सर्वात मोठा कृषी कार्यक्रम):
• टप्पा १ (१९७० ते १९८०): जागतिक अन्न कार्यक्रमाच्या (WFP) साहाय्याने मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई या ४ महानगरांना दुधाने जोडले.
• टप्पा २ (१९८१ ते १९८५): देशातील १३६ शहरांमध्ये विस्तार.
• टप्पा ३ (१९८५ ते १९९६): सहकाराचे सक्षमीकरण व पायाभूत सुविधा. - जागतिक क्रमांक १: १९९८ मध्ये भारताने अमेरिकेला मागे टाकून जगातील सर्वाधिक दूध उत्पादक देश बनण्याचा मान मिळवला (सध्या जागतिक दूध उत्पादनात भारताचा वाटा सुमारे २४% आहे).
राष्ट्रीय गोकुळ मिशन व महत्त्वाचे दिन:
- राष्ट्रीय गोकुळ मिशन (RGM): डिसेंबर २०१४ मध्ये सुरुवात; उद्दिष्ट: भारतातील देशी गोवंश व म्हशींच्या जातींचे संवर्धन, अनुवांशिक सुधारणा आणि दूध उत्पादकता वाढवणे. (गोकुळ ग्राम उभारणी).
- गोपाल रत्न पुरस्कार (Gopal Ratna Award): पशुसंवर्धन क्षेत्रातील देशातील सर्वोच्च पुरस्कार (दरवर्षी २६ नोव्हेंबरला दिला जातो).
- राष्ट्रीय दुग्ध दिन (National Milk Day): दरवर्षी २६ नोव्हेंबर (डॉ. वर्गीस कुरियन यांची जयंती).
- जागतिक दुग्ध दिन (World Milk Day): दरवर्षी १ जून (FAO कडून आयोजित).
- ई-गोपाला ॲप (e-GOPALA App): पशुपालकांना दर्जेदार वीर्य (Semen), पशुखाद्य व लसीकरणाची माहिती देणारे डिजिटल प्लॅटफॉर्म.
★ पशुधन जाती (गाई, म्हशी, शेळ्या) सर्वंकष तुलनात्मक तक्ता
| पशू प्रकार | जातीचे नाव | मूळ उगम / विस्तार क्षेत्र | शारीरिक वैशिष्ट्ये व ओळख | उपयोगिता व उत्पादन क्षमता |
|---|---|---|---|---|
| गाय (Cattle) | खिलार (Khillari) | सांगली, सातारा, सोलापूर | लांब टोकदार पाठीवर वळलेली शिंगे, चपळ शरीर. | महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम ओढकाम व शेतीचा बैल. |
| गाय (Cattle) | देवणी (Deoni) | लातूर, धाराशिव (मराठवाडा) | पांढऱ्या अंगावर काळे ठिपके, गीर-डांगीचा संकर. | उत्कृष्ट दुहेरी जात (दूध १२००-१५०० लि. व शेतीकाम). |
| गाय (Cattle) | डांगी (Dangi) | नाशिक, अहमदनगर, ठाणे | तेलकट त्वचा, काळे-पांढरे ठिपके, काटक शरीर. | घाटमाथ्याच्या अतिपावसात चिखलकामासाठी सर्वोत्तम. |
| गाय (Cattle) | साहिवाल (Sahiwal) | पंजाब / मॉन्टगोमेरी | तांबूस-तपकिरी रंग, सैल गळकंबळ, मोठे कास. | भारतात सर्वाधिक व गोड दूध देणारी देशी गाय (२५००+ लि.). |
| म्हैस (Buffalo) | पंढरपुरी (Pandharpuri) | सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर | तलवारसारखी लांब पाठीवर टेकणारी शिंगे (Sword-shaped). | दरवर्षी वेत देणारी, कोरड्या हवेत टिकणारी उत्तम म्हैस. |
| म्हैस (Buffalo) | मुर्राह (Murrah) | रोहतक, हिसार (हरियाणा) | जेट काळा रंग ('ब्लॅक गोल्ड'), जिलेबीसारखी वळलेली शिंगे. | जगात सर्वाधिक दूध देणारी व्यावसायिक जात (३०००+ लि.). |
| म्हैस (Buffalo) | भदावरी (Bhadawari) | इटावा, आग्रा (उत्तर प्रदेश) | तांबूस-तपकिरी किंवा तांब्याचा रंग (Copper colored). | दुधात सर्वाधिक स्निग्धांश (Fat १२ ते १३%). |
| शेळी (Goat) | उस्मानाबादी (Osmanabadi) | धाराशिव, लातूर, परभणी | काळाभोर रंग, चपळ पाय, मध्यम कान. | जुळी पिल्ले देण्याचे उच्च प्रमाण (६०%) व दर्जेदार मांस. |
★ पोलीस भरती व सरळसेवा विशेष रिव्हिजन वन-लाइनर तथ्ये (१६ महत्त्वाचे मुद्दे)
| क्र. | परीक्षोपयोगी प्रश्न / घटक | थेट उत्तर व जलद उजळणी तथ्य (Factoid) |
|---|---|---|
| १ | भारतात 'श्वेतक्रांतीचे जनक' (Father of White Revolution) कोणाला म्हणतात? | डॉ. वर्गीस कुरियन (Dr. Verghese Kurien). |
| २ | राष्ट्रीय दुग्ध दिन (National Milk Day) केव्हा साजरा केला जातो? | २६ नोव्हेंबर (डॉ. वर्गीस कुरियन यांची जयंती). |
| ३ | राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाचे (NDDB) मुख्यालय कोठे आहे? | आणंद (Anand, गुजरात - स्थापना १९६५). |
| ४ | जगात सर्वाधिक दूध उत्पादन करणारा देश कोणता? | भारत (जागतिक उत्पादनात सुमारे २४% वाटा). |
| ५ | महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध 'खिलार' बैलांची जात कोणत्या भागात आढळते? | पश्चिम महाराष्ट्र (सांगली, सातारा, सोलापूर, कोल्हापूर). |
| ६ | गीर आणि डांगी गाईच्या संकरातून मराठवाड्यात कोणती जात विकसित झाली? | देवणी जात (Deoni - लातूर, धाराशिव). |
| ७ | सह्याद्रीच्या अतिपावसात चिखलात काम करण्यासाठी कोणती गाय प्रसिद्ध आहे? | डांगी जात (Dangi - नाशिक, अहमदनगर घाट परिसर). |
| ८ | भारतातील देशी गाईंमध्ये सर्वाधिक दूध देणारी जात कोणती? | साहिवाल (Sahiwal - पंजाब). |
| ९ | तलवारसारखी लांब शिंगे असणारी महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध म्हैस कोणती? | पंढरपुरी म्हैस (Pandharpuri - सोलापूर/कोल्हापूर). |
| १० | 'ब्लॅक गोल्ड' (Black Gold) म्हणून म्हशींची कोणती जात ओळखली जाते? | मुर्राह म्हैस (Murrah - हरियाणा/पंजाब). |
| ११ | कोणत्या म्हशीच्या दुधात स्निग्धांश (Fat) सर्वाधिक (१२-१३%) असतो? | भदावरी म्हैस (Bhadawari - उत्तर प्रदेश). |
| १२ | महाराष्ट्रात जुळी पिल्ले देणारी प्रसिद्ध मांसल शेळी कोणती? | उस्मानाबादी शेळी (धाराशिव, लातूर). |
| १३ | अहमदनगर जिल्ह्यातील संगमनेर तालुक्यातील प्रसिद्ध शेळी कोणती? | संगमनेरी शेळी (दूध व मांस या दोन्हीसाठी उपयुक्त). |
| १४ | शेळीला 'गरीबांची गाय' असे कोणाद्वारे संबोधण्यात आले होते? | महात्मा गांधी (Mahatma Gandhi). |
| १५ | महाराष्ट्रात घोंगड्यांच्या लोकरीसाठी कोणती मेंढी पाळली जाते? | दख्खनी मेंढी (Deccani Sheep). |
| १६ | देशी गोवंशाच्या संवर्धनासाठी केंद्र सरकारने २०१४ मध्ये कोणती योजना सुरू केली? | राष्ट्रीय गोकुळ मिशन (Rashtriya Gokul Mission). |
? MPSC PYQ संदर्भ प्रश्न व विश्लेषणात्मक स्पष्टीकरणे
महाराष्ट्रातील देशी गोवंशाच्या जातींसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) खिलार ही प्रामुख्याने सातारा, सांगली व सोलापूर परिसरातील वेगवान व चपळ भारवाही (ओढकाम) जात आहे.
(ब) डांगी जातीच्या त्वचेतून तेलकट स्त्राव बाहेर पडत असल्याने ती सह्याद्रीच्या मुसळधार पावसातही शेतीकामात टिकाव धरते.
(क) देवणी ही महाराष्ट्रातील शुद्ध दुधारू (Milch) जात असून तिचे बैल शेतीकामासाठी निरुपयोगी असतात.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
पर्याय: (१) फक्त अ आणि ब (२) फक्त ब आणि क (३) फक्त अ आणि क (४) सर्व विधाने सत्य
सविस्तर विश्लेषण:
- विधान (अ) सत्य आहे: खिलार ही पश्चिम महाराष्ट्रातील सर्वोत्तम ओढकाम बैल देणारी प्रसिद्ध जात आहे.
- विधान (ब) सत्य आहे: डांगी गाईच्या त्वचेतील तेलकटपणामुळे चिखल आणि पावसाचे पाणी त्वचेवर साचत नाही.
- विधान (क) असत्य आहे: देवणी ही शुद्ध दुधारू नसून दुहेरी हेतूची (Dual Purpose) जात आहे. तिचे बैल शेतीच्या मशागतीसाठी अत्यंत कार्यक्षम व मजबूत असतात.
योग्य उत्तर: पर्याय (१) फक्त अ आणि ब सत्य.
म्हशींच्या जाती आणि त्यांची वैशिष्ट्ये यांच्या योग्य जोड्या जुळवा:
स्तंभ अ: (अ) मुर्राह (ब) पंढरपुरी (क) भदावरी (ड) सुरती
स्तंभ ब:
१. तलवारसारखी लांब पाठीवर झुकलेली शिंगे
२. जिलेबीसारखी घट्ट वळलेली लहान शिंगे
३. विळ्यासारखी (Sickle-shaped) चपटी शिंगे
४. तांबूस रंग व दुधात सर्वाधिक स्निग्धांश (१२-१३%)
योग्य पर्याय निवडा:
पर्याय:
(१) अ-२, ब-१, क-४, ड-३
(२) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
(३) अ-२, ब-३, क-४, ड-१
(४) अ-४, ब-१, क-२, ड-३
सविस्तर विश्लेषण:
• मुर्राह: जिलेबीसारखी वळलेली लहान शिंगे (अ-२)
• पंढरपुरी: तलवारसारखी लांब शिंगे (ब-१)
• भदावरी: तांबूस-तांब्याचा रंग व सर्वाधिक फॅट (क-४)
• सुरती: विळ्यासारखी शिंगे (ड-३).
योग्य उत्तर: पर्याय (१) अ-२, ब-१, क-४, ड-३.
भारतातील 'ऑपरेशन फ्लड' (श्वेतक्रांती) संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
(१) ऑपरेशन फ्लडची सुरुवात १९७० मध्ये राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाने (NDDB) केली.
(२) डॉ. वर्गीस कुरियन हे ऑपरेशन फ्लडचे मुख्य शिल्पकार होते.
(३) या मोहिमेमुळे भारत १९९८ मध्ये अमेरिकेला मागे टाकून जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश बनला.
(४) राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाचे (NDDB) मुख्यालय नवी दिल्ली येथे स्थापन करण्यात आले होते.
सविस्तर विश्लेषण: विधान (४) चुकीचे आहे कारण राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाचे (NDDB) मुख्यालय नवी दिल्ली येथे नसून गुजरात राज्यातील आणंद (Anand) येथे १९६५ मध्ये स्थापन करण्यात आले होते. उर्वरित विधाने (१, २ व ३) ऐतिहासिकदृष्ट्या तंतोतंत सत्य आहेत.
योग्य उत्तर: पर्याय (४).
पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय सराव चाचणी ०३
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.