महाराष्ट्रातील ९ कृषी हवामान विभाग: भौगोलिक वैशिष्ट्ये, वार्षिक पर्जन्य, प्रमुख पिके व फळबाग संशोधन केंद्रे
महाराष्ट्रातील ९ कृषी हवामान विभाग: भौगोलिक वैशिष्ट्ये, वार्षिक पर्जन्य, प्रमुख पिके व फळबाग संशोधन केंद्रे या घटकामध्ये महाराष्ट्रातील ९ कृषी हवामान विभाग (Agro, कृषी हवामान विभागांत, दक्षिण कोकण किनारपट्टी विभाग या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
🎯 महाराष्ट्रातील ९ कृषी हवामान विभाग व प्रमुख पिके: भौगोलिक वैशिष्ट्ये, वार्षिक पर्जन्य, मृदा प्रकार व संशोधन केंद्रे
भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि राष्ट्रीय कृषी संशोधन प्रकल्प (NARP) अंतर्गत महाराष्ट्राचे ९ कृषी हवामान विभाग (दक्षिण/उत्तर कोकण किनारपट्टी, घाटमाथा, संक्रमण १ व २, अवर्षण प्रवण, मध्य विदर्भ, पूर्व विदर्भ व मराठवाडा पठार), तेथील पीक पद्धती, महाराष्ट्रातील ४ कृषी विद्यापीठे आणि राष्ट्रीय फळबाग संशोधन केंद्रांचा सर्वंकष परीक्षाभिमुख अभ्यास.
अभ्यासघटक अनुक्रमणिका (Quick Navigation)
१ महाराष्ट्रातील ९ कृषी हवामान विभागांचे शास्त्रीय वर्गीकरण (NARP / ICAR)
महाराष्ट्रात जमिनीचा उतार, मातीची खोली व गुणधर्म, वार्षिक पर्जन्यमान आणि तापमान यांमधील तीव्र प्रादेशिक विषमतेमुळे राष्ट्रीय कृषी संशोधन प्रकल्प (NARP) आणि राज्य कृषी विद्यापीठांच्या सहकार्याने राज्याची विभागणी ९ कृषी हवामान विभागांमध्ये (Agro-Climatic Zones) करण्यात आली आहे. (भारतात नियोजन आयोगाने १५ प्रमुख कृषी हवामान विभाग निश्चित केले असून महाराष्ट्र प्रामुख्याने विभाग क्रमांक ९ - पश्चिम पठारी व डोंगराळ प्रदेशात मोडतो).
विभाग १ ते ३: कोकण व सह्याद्री प्रदेश:
- १. दक्षिण कोकण किनारपट्टी विभाग (South Konkan Coastal Zone):
• समाविष्ट जिल्हे: रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग.
• पर्जन्य: अतिमुसळधार (३००० ते ३५०० मिमी).
• मृदा: जांभी मृदा (Laterite Soil) - आम्लधर्मी (Acidic), सेंद्रिय कर्ब जास्त, चुना व फॉस्फरसची कमतरता.
• प्रमुख पिके: भात (भात शेती), नागली (नाचणी), हापूस आंबा (GI टॅग), काजू, नारळ, सुपारी, मसाल्याची पिके. - २. उत्तर कोकण किनारपट्टी विभाग (North Konkan Coastal Zone):
• समाविष्ट जिल्हे: पालघर, ठाणे, रायगड, मुंबई शहर व उपनगर.
• पर्जन्य: २५०० ते ३००० मिमी.
• मृदा: गाळाची व पिवळसर-तपकिरी किनारपट्टी मृदा.
• प्रमुख पिके: भात (प्रसिद्ध वाडा कोलम - पालघर), चिकू (घोलवड चिकू - GI टॅग), भाजीपाला व फुले. - ३. घाटमाथा विभाग (Ghat Zone):
• समाविष्ट क्षेत्र: सह्याद्री पर्वताचा माथा (महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा, इगतपुरी, गगनबावडा).
• पर्जन्य: सर्वाधिक (३५०० ते ६०००+ मिमी; उदा. आंबोली - ७५० सेमी).
• मृदा: उथळ जांभी व लालसर डोंगरउताराची मृदा.
• प्रमुख पिके: नाचणी (रागी), वरई, स्ट्रॉबेरी (महाबळेश्वर), बटाटा (खरिपातील), औषधी वनस्पती.
विभाग ४ ते ६: पश्चिम महाराष्ट्र व अवर्षण प्रवण विभाग:
- ४. संक्रमण विभाग १ / पश्चिमोत्तर पायथा विभाग (Sub-montane Zone):
• समाविष्ट पट्टा: सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील उतार (कोल्हापूर, सातारा, सांगली, पुणे व नाशिक जिल्ह्यांचा पश्चिम भाग).
• पर्जन्य: १२५० ते २५०० मिमी.
• मृदा: तांबडी ते तपकिरी आणि मध्यम काळी मृदा.
• प्रमुख पिके: ऊस (महाराष्ट्रातील सर्वाधिक साखर कारखाने पट्टा), भात, सोयाबीन, भुईमूग, आले व हळद. - ५. संक्रमण विभाग २ / मध्य महाराष्ट्र सपाटी विभाग (Plain Zone):
• समाविष्ट क्षेत्र: कोल्हापूर, सांगली, सातारा, पुणे, अहमदनगर व धुळे जिल्ह्यांचा मध्य सपाट भाग.
• पर्जन्य: ७०० ते १२५० मिमी.
• मृदा: सुपीक मध्यम काळी रेगुर मृदा.
• प्रमुख पिके: संकरित ज्वारी, बाजरी, सोयाबीन, ऊस, द्राक्षे (नाशिक, सांगली), डाळिंब, कांदा. - ६. अवर्षण प्रवण विभाग (Scarcity Zone):
• समाविष्ट जिल्हे: सोलापूर, अहमदनगर (पूर्व), धाराशिव, बीड, पुणे व सातारा (पूर्व भाग).
• पर्जन्य: अत्यंत कमी व अनिश्चित (५०० ते ७०० मिमी - पर्जन्यछायेचा प्रदेश).
• मृदा: उथळ ते मध्यम चुनखडीयुक्त हलकी काळी मृदा.
• प्रमुख पिके: रब्बी ज्वारी (मालदांडी ३५-१ वाण), बाजरी, मटकी, हरभरा, डाळिंब (सांगोला - सोलापूर). कोरडवाहू शेतीचे प्राबल्य.
२ विदर्भ व मराठवाडा कृषी हवामान विभाग (विभाग ७ ते ९)
विभाग ७ व ८: मध्य व पूर्व विदर्भ:
- ७. मध्य विदर्भ / निश्चित पावसाचा विभाग (Central Vidarbha Zone):
• समाविष्ट जिल्हे: अमरावती, अकोला, यवतमाळ, वर्धा, वाशीम, नागपूर (पश्चिम).
• पर्जन्य: ९५० ते १२५० मिमी (नियमित व निश्चित मान्सून पाऊस).
• मृदा: खोल काळी सुपीक कापसाची मृदा (Black Cotton Soil).
• प्रमुख पिके: कापूस ('पांढरे सोने' - यवतमाळ), सोयाबीन (अकोला/अमरावती), तूर, संत्री (नागपूर संत्री - GI टॅग), ज्वारी. - ८. पूर्व विदर्भ / अधिक पावसाचा विभाग (Eastern Vidarbha Zone):
• समाविष्ट जिल्हे: भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर व नागपूर (पूर्व).
• पर्जन्य: १२५० ते १७०० मिमी (बंगालच्या उपसागरावरून येणाऱ्या मान्सूनचा प्रभाव).
• मृदा: तांबडी व पिवळसर वाळूमिश्रित मृदा (झाडीपट्टी मृदा / तांबडी लॅटेराइट).
• प्रमुख पिके: भात / धान (तांदळाचे कोठार - भंडारा व गोंदिया), तूर, लाखोळी, रब्बी जवस.
• सिंचन पद्धती: 'मालगुजारी तलाव' व 'बोड्या' (स्थानिक तलाव सिंचन).
विभाग ९: मध्य महाराष्ट्र / मराठवाडा पठार विभाग:
- ९. मध्य महाराष्ट्र पठार / मराठवाडा विभाग (Central Maharashtra Plateau Zone):
• समाविष्ट जिल्हे: छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, नांदेड, लातूर, हिंगोली.
• पर्जन्य: ७०० ते ९०० मिमी (अनियमित व खंड पडणारा पाऊस).
• मृदा: मध्यम ते खोल काळी बेसाल्टजन्य रेगुर मृदा (गोदावरी व मांजरा खोरे).
• प्रमुख पिके: सोयाबीन (लातूर - सोयाबीनची आशियातील मोठी बाजारपेठ), कापूस, खरीप व रब्बी ज्वारी, तूर, हरभरा, मोसंबी (जालना जिल्हा - मोसंबीचे आगार), केसर आंबा (छत्रपती संभाजीनगर).
• पीक पद्धती: आंतरपीक पद्धत (सोयाबीन + तूर किंवा कापूस + मूग/उडीद).
३ महाराष्ट्रातील ४ कृषी विद्यापीठे व प्रमुख पीक संशोधन संस्था
महाराष्ट्रातील ४ राज्य कृषी विद्यापीठे (स्थापना वर्षानुसार):
- १. महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV), राहुरी (जि. अहमदनगर):
• स्थापना: ऑक्टोबर १९६८ (महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ).
• कार्यक्षेत्र: पश्चिम महाराष्ट्रातील १० जिल्हे. (मालदांडी ज्वारी, फुले क्रांती, फुले यशोदा, डाळिंबाची 'भगवा' जात विकसित केली). - २. डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (PDKV), अकोला:
• स्थापना: ऑक्टोबर १९६९. कार्यक्षेत्र: विदर्भातील ११ जिल्हे. (कापूस व संत्री संशोधन). - ३. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ (BSKKV), दापोली (जि. रत्नागिरी):
• स्थापना: मे १९७२. कार्यक्षेत्र: कोकणातील ५ जिल्हे. (हापूस आंबा, काजू, नारळ व मत्स्य संशोधन). - ४. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ (VNMKV), परभणी:
• स्थापना: मे १९७२. कार्यक्षेत्र: मराठवाड्यातील ८ जिल्हे. (कोरडवाहू शेती व ज्वारी संशोधन).
महाराष्ट्रातील प्रमुख राष्ट्रीय व राज्य संशोधन केंद्रे:
- राष्ट्रीय द्राक्ष संशोधन केंद्र (NRC for Grapes): मांजरी, पुणे.
- राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र (NRCP): केगाव, सोलापूर.
- राष्ट्रीय कांदा व लसूण संशोधन संचालनालय (DOGR): राजगुरुनगर, पुणे.
- केंद्रीय कापूस संशोधन संस्था (CICR): नागपूर.
- राष्ट्रीय लिंबूवर्गीय फळ संशोधन केंद्र (CCRI): नागपूर (संत्री व मोसंबी संशोधन).
- मध्यवर्ती ऊस संशोधन केंद्र: पाडेगाव (जि. सातारा).
- गहू गेरवा संशोधन केंद्र: महाबळेश्वर (जि. सातारा).
- हळद संशोधन केंद्र: कसबे डिग्रज (जि. सांगली).
- केळी संशोधन केंद्र: यावल (जि. जळगाव).
- गवत संशोधन केंद्र: मेरी (पालघर).
★ महाराष्ट्रातील ९ कृषी हवामान विभाग तुलनात्मक महा-तक्ता
| विभाग क्र. व नाव | समाविष्ट प्रमुख जिल्हे | वार्षिक पर्जन्य (मिमी) | मृदा प्रकार व गुणधर्म | प्रमुख खरीप व रब्बी पिके | प्रमुख फलोत्पादन (फळबागा) |
|---|---|---|---|---|---|
| १. दक्षिण कोकण किनारपट्टी | रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग | ३००० - ३५०० | जांभी (Laterite) - आम्लधर्मी | भात, नाचणी, वरई | हापूस आंबा, काजू, सुपारी, नारळ, कोकम |
| २. उत्तर कोकण किनारपट्टी | पालघर, ठाणे, रायगड | २५०० - ३००० | गाळाची व पिवळसर-तपकिरी | भात (वाडा कोलम), नाचणी | चिकू (घोलवड), आंबा, भाजीपाला |
| ३. घाटमाथा विभाग | महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा | ३५०० - ६०००+ | उथळ जांभी व डोंगर उताराची | नाचणी, वरई, खरीप बटाटा | स्ट्रॉबेरी, जांभूळ, औषधी वनस्पती |
| ४. संक्रमण विभाग १ (पायथा) | पश्चिम कोल्हापूर, सातारा, पुणे | १२५० - २५०० | तांबडी ते तपकिरी व मध्यम काळी | ऊस, सोयाबीन, भात, भुईमूग | पेरू, चिकू, हळद व आले |
| ५. संक्रमण विभाग २ (सपाटी) | मध्य सांगली, सातारा, नाशिक | ७०० - १२५० | मध्यम काळी सुपीक रेगुर | ऊस, संकरित ज्वारी, बाजरी | द्राक्षे (नाशिक/सांगली), डाळिंब, कांदा |
| ६. अवर्षण प्रवण विभाग | सोलापूर, पूर्व नगर, बीड, धाराशिव | ५०० - ७०० | उथळ ते मध्यम चुनखडीयुक्त काळी | रब्बी ज्वारी (मालदांडी), बाजरी, मटकी | डाळिंब (भगवा), बोर, सीताफळ |
| ७. मध्य विदर्भ (निश्चित पाऊस) | अमरावती, अकोला, यवतमाळ, वर्धा | ९५० - १२५० | खोल काळी कापसाची सुपीक मृदा | कापूस (पांढरे सोने), सोयाबीन, तूर | संत्री (नागपूर संत्री - वरुड/काटोल) |
| ८. पूर्व विदर्भ (अधिक पाऊस) | भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर | १२५० - १७०० | तांबडी-पिवळसर वाळूमिश्रित (झाडीपट्टी) | भात (धान पट्टा), तूर, जवस | आंबा, पेरू, महुआ, तेंदूपत्ता |
| ९. मध्य महाराष्ट्र / मराठवाडा | संभाजीनगर, जालना, परभणी, लातूर | ७०० - ९०० | मध्यम ते खोल काळी रेगुर मृदा | सोयाबीन, कापूस, ज्वारी, तूर | मोसंबी (जालना), केसर आंबा, सीताफळ |
★ पोलीस भरती व सरळसेवा विशेष रिव्हिजन वन-लाइनर तथ्ये (१६ महत्त्वाचे मुद्दे)
| क्र. | परीक्षोपयोगी प्रश्न / घटक | थेट उत्तर व जलद उजळणी तथ्य (Factoid) |
|---|---|---|
| १ | महाराष्ट्रात एकूण किती कृषी हवामान विभाग (Agro-Climatic Zones) आहेत? | ९ कृषी हवामान विभाग (NARP / ICAR वर्गीकरणानुसार). |
| २ | महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ कोणते व त्याची स्थापना केव्हा झाली? | महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी (जि. अहमदनगर - ऑक्टोबर १९६८). |
| ३ | कोकण किनारपट्टीवर कोणत्या प्रकारची मृदा प्रामुख्याने आढळते? | जांभी मृदा (Laterite Soil - दक्षिण कोकणात रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग). |
| ४ | महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस कोठे पडतो? | आंबोली (ता. सावंतवाडी, जि. सिंधुदुर्ग - सुमारे ७५० सेमी). |
| ५ | महाराष्ट्रातील 'तांदळाचे कोठार' म्हणून कोणते जिल्हे ओळखले जातात? | भंडारा व गोंदिया (पूर्व विदर्भ विभाग) तसेच रायगड जिल्हा. |
| ६ | महाराष्ट्रात पांढरे सोने पिकवणारा जिल्हा म्हणून कोणता जिल्हा प्रसिद्ध आहे? | यवतमाळ (कापूस उत्पादनासाठी प्रसिद्ध). |
| ७ | रब्बी ज्वारीसाठी प्रसिद्ध 'मालदांडी ३५-१' हे वाण कोणत्या विभागाचे वैशिष्ट्य आहे? | अवर्षण प्रवण विभाग (सोलापूर, अहमदनगर, धाराशिव). |
| ८ | आशियातील सोयाबीनची सर्वात मोठी बाजारपेठ कोणत्या शहरात आहे? | लातूर (मराठवाडा विभाग). |
| ९ | महाराष्ट्रात 'द्राक्षांची राजधानी' (Wine Capital) म्हणून कोणते शहर ओळखले जाते? | नाशिक (तसेच सांगली जिल्हा ताकारी/पलूस द्राक्षांसाठी प्रसिद्ध). |
| १० | राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र (NRCP) महाराष्ट्रात कोठे आहे? | केगाव, सोलापूर (Solapur). |
| ११ | राष्ट्रीय कांदा व लसूण संशोधन केंद्र (DOGR) कोठे आहे? | राजगुरुनगर, पुणे (Rajgurunagar). |
| १२ | मध्यवर्ती ऊस संशोधन केंद्र महाराष्ट्रात कोठे स्थित आहे? | पाडेगाव (ता. फलटण, जि. सातारा). |
| १३ | महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्याला 'मोसंबीचे आगार' म्हटले जाते? | जालना जिल्हा (Jalna). |
| १४ | महाराष्ट्रात स्ट्रॉबेरीचे सर्वाधिक उत्पादन कोणत्या तालुक्यात होते? | महाबळेश्वर (जि. सातारा - देशातील ८५% स्ट्रॉबेरी उत्पादन). |
| १५ | हळद संशोधनासाठी प्रसिद्ध असलेले 'कसबे डिग्रज' कोणत्या जिल्ह्यात आहे? | सांगली जिल्हा (हळदीची मोठी बाजारपेठ). |
| १६ | पूर्व विदर्भात जलसिंचनासाठी कोणत्या पारंपारिक पद्धतीचा वापर केला जातो? | 'मालगुजारी तलाव' व 'बोड्या' (भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर). |
? MPSC PYQ संदर्भ प्रश्न व विश्लेषणात्मक स्पष्टीकरणे
महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभागांसंदर्भात खालील जोड्या विचारात घ्या:
(अ) दक्षिण कोकण किनारपट्टी विभाग - जांभी मृदा व हापूस आंबा
(ब) अवर्षण प्रवण विभाग - उथळ चुनखडीयुक्त मृदा व रब्बी ज्वारी (मालदांडी)
(क) पूर्व विदर्भ विभाग - खोल काळी कापसाची मृदा व संत्री
वरीलपैकी कोणती/त्या जोडी/जोड्या बरोबर आहेत?
पर्याय: (१) फक्त अ आणि ब (२) फक्त ब आणि क (३) फक्त अ आणि क (४) सर्व जोड्या बरोबर
सविस्तर विश्लेषण:
- जोडी (अ) बरोबर आहे: दक्षिण कोकणात (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) जांभी मृदा असून हापूस आंबा व काजू ही प्रमुख पिके आहेत.
- जोडी (ब) बरोबर आहे: अवर्षण प्रवण विभागात (सोलापूर, पूर्व नगर) पाऊस ५००-७०० मिमी असतो आणि तेथे रब्बी ज्वारी हे मुख्य पीक आहे.
- जोडी (क) चुकीची आहे: पूर्व विदर्भात (भंडारा, गोंदिया) काळी कापसाची नव्हे तर तांबडी-पिवळसर वाळूमिश्रित (झाडीपट्टी) मृदा आढळते आणि तेथे भात (धान) हे मुख्य पीक आहे. खोल काळी कापसाची मृदा व संत्री ही मध्य विदर्भाची (विभाग ७) वैशिष्ट्ये आहेत.
योग्य उत्तर: पर्याय (१) फक्त अ आणि ब बरोबर.
महाराष्ट्रातील कृषी संशोधन संस्था आणि त्यांच्या ठिकाणांची कोणती जोडी अयोग्य आहे?
(१) राष्ट्रीय द्राक्ष संशोधन केंद्र - मांजरी (पुणे)
(२) राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र - केगाव (सोलापूर)
(३) राष्ट्रीय कांदा व लसूण संशोधन संचालनालय - पाडेगाव (सातारा)
(४) मध्यवर्ती कापूस संशोधन संस्था (CICR) - नागपूर
सविस्तर विश्लेषण: पर्याय (३) अयोग्य आहे कारण राष्ट्रीय कांदा व लसूण संशोधन केंद्र (DOGR) हे राजगुरुनगर (जि. पुणे) येथे आहे. पाडेगाव (जि. सातारा) येथे मध्यवर्ती ऊस संशोधन केंद्र कार्यरत आहे. उर्वरित सर्व जोड्या अचूक आहेत.
योग्य उत्तर: पर्याय (३).
महाराष्ट्रातील कृषी विद्यापीठांचा त्यांच्या स्थापनेनुसार योग्य कालानुक्रम कोणता?
(१) महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी) > डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (अकोला) > डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ (दापोली)
(२) डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ > महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ > वसंतराव नाईक कृषी विद्यापीठ
(३) डॉ. बाळासाहेब सावंत कृषी विद्यापीठ > महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ > डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ
(४) वसंतराव नाईक कृषी विद्यापीठ > डॉ. बाळासाहेब सावंत कृषी विद्यापीठ > महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रातील कृषी विद्यापीठांचा स्थापना कालक्रम खालीलप्रमाणे आहे:
१. महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी - ऑक्टोबर १९६८ (पहिले विद्यापीठ)
२. डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला - ऑक्टोबर १९६९
३. डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली - मे १९७२
४. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी - मे १९७२.
योग्य उत्तर: पर्याय (१).
महाराष्ट्रातील कृषी हवामान विभाग व पिके सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.