📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 भौतिकशास्त्र: मूलभूत राशी, गतीचे नियम, कार्य, ऊर्जा, शक्ती व गुरुत्वाकर्षण (Mechanics & Gravitation) ⏱️ 15 मिनिटे वाचन 👁️ 2 views
प्रमुख वैज्ञानिक उपकरणे, शोधक व त्यांचे मापन उपयोग (Scientific Instruments & Measurements)
स्पर्धा परीक्षेसाठी सर्वाधिक विचारली जाणारी वैज्ञानिक उपकरणे: बॅरोमीटर, हायग्रोमीटर, लॅक्टोमीटर, सिस्मोग्राफ, ECG, EEG, स्फिग्मोमॅनोमीटर, सोनार व रडार.
लेखक: MahaSarav Science Team• २९ सप्टेंबर, २०२६
१. वैज्ञानिक मापन उपकरणे प्रास्ताविक (Scientific Measuring Instruments)
भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्रात विविध भौतिक राशींचे अत्यंत सूक्ष्म व अचूक मापन करण्यासाठी विशिष्ट वैज्ञानिक उपकरणांचा वापर केला जातो. स्पर्धा परीक्षांमध्ये यावर हमखास जोड्या लावा किंवा वन-लाइनर प्रश्न विचारले जातात.
२. प्रमुख वैज्ञानिक उपकरणे, शोधक व त्यांचे उपयोग
| उपकरण (Instrument) | शोधक / संबंधित शास्त्रज्ञ | मोजमाप कार्य / उपयोग |
|---|---|---|
| बॅरोमीटर (Barometer) | इव्हॅन्जेलिस्टा टोरिसेली (Torricelli - १६४३) | वातावरणाचा दाब (Atmospheric Pressure) मोजण्यासाठी. (पारा वापरला जातो; अचानक पारा खाली आल्यास वादळाची शक्यता दर्शवतो). |
| हायग्रोमीटर (Hygrometer) | लिओनार्डो दा विंची / हॉरेस डी सॉसुर | हवेतील सापेक्ष आर्द्रता (Relative Humidity) मोजण्यासाठी. |
| लॅक्टोमीटर (Lactometer) | - | दुधाची सापेक्ष घनता व शुद्धता मोजण्यासाठी. |
| हायड्रोमीटर (Hydrometer) | - | द्रव पदार्थांची सापेक्ष घनता (Specific Gravity of Liquids) मोजण्यासाठी. |
| अमीटर (Ammeter) | - | विद्युत परिपथातील विद्युतधारा (Electric Current) मोजण्यासाठी (मंडळात एकसर जोडणीत जोडतात). |
| व्होल्टमीटर (Voltmeter) | - | विद्युत परिपथातील विभवांतर (Potential Difference) मोजण्यासाठी (मंडळात समांतर जोडणीत जोडतात). |
| गॅल्व्हानोमीटर (Galvanometer) | - | अतिसूक्ष्म विद्युतधारेचे अस्तित्व व दिशा ओळखण्यासाठी. |
| सिस्मोग्राफ / सिस्मॉमीटर (Seismometer) | जॉन मिल्ने (John Milne) | भूकंप लहरींची (Seismic Waves) नोंद करणारे उपकरण. महत्ता रिश्टर स्केलवर मोजतात. |
| स्फिग्मोमॅनोमीटर (Sphygmomanometer) | सॅम्युअल रिटर वॉन बाश / रिव्हा-रॉकी | मानवाचा रक्तदाब (Blood Pressure - सामान्यतः 120/80 mmHg) मोजण्यासाठी. |
| स्टेथॉस्कोप (Stethoscope) | रेने लेनेक (René Laennec - १८१६) | हृदयाचे व फुफ्फुसांचे ठोके ऐकण्यासाठी (ध्वनीच्या वारंवार परावर्तनावर आधारित). |
| इलेक्ट्रोकार्डिओग्राम (ECG) | विलेम आइनथोव्हेन (Willem Einthoven - Nobel १९२४) | हृदयाच्या स्नायूंच्या विद्युत हालचालींचा आलेख तयार करणारे साधन. |
| इलेक्ट्रोएन्सेफॅलोग्राम (EEG) | हॅन्स बर्गर (Hans Berger - १९२४) | मेंदूतील चेतापेशींच्या विद्युत तरंगांची नोंद करणारे साधन. |
| अल्टिमीटर (Altimeter) | - | विमानाची जमिनीपासूनची उंची (Altitude) मोजण्यासाठी. |
| ॲनिमोमीटर (Anemometer) | लिओन बत्तिस्ता अल्बर्टी | वाऱ्याचा वेग व दिशा मोजण्यासाठी. |
| कॅलरीमीटर (Calorimeter) | अँटोइन लव्हॉझिए / लॅपलास | रासायनिक अभिक्रिया किंवा उष्णता विनिमयातील उष्णतेचे प्रमाण मोजण्यासाठी. |
| पायरोमीटर (Pyrometer) | - | सूर्यासारख्या अतिउच्च तापमानाचे दूरस्थ मापन करण्यासाठी (प्रारणावर आधारित). |
| सोनार (SONAR) | पॉल लँगेव्हिन | श्राव्यातीत ध्वनीलहरींद्वारे समुद्राची खोली व पाण्याखालील वस्तूंचे अंतर मोजण्यासाठी. |
| रडार (RADAR) | रॉबर्ट वॉटसन-वॅट | सूक्ष्म तरंग / रेडिओ लहरींद्वारे हवेतील विमानांचे स्थान व वेग मोजण्यासाठी. |
| पेरिस्कोप (Periscope) | - | पाणबुडीतून पाण्याच्या पृष्ठभागावरील जहाजे पाहण्यासाठी (समतल आरशांच्या ४५° कोनावरील परावर्तनावर आधारित). |
| एंडोस्कोप (Endoscope) | - | ऑप्टिकल फायबरच्या पूर्ण अंतर्गत परावर्तनावर (TIR) आधारित शरीराच्या अंतर्गत अवयवांची तपासणी करणारे साधन. |
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
भौतिकशास्त्र: राशी, गतीचे नियम, कार्य, ऊर्जा व गुरुत्वाकर्षण चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.