प्रमुख वैज्ञानिक उपकरणे, शोधक व त्यांचे मापन उपयोग (Scientific Instruments & Measurements)

स्पर्धा परीक्षेसाठी सर्वाधिक विचारली जाणारी वैज्ञानिक उपकरणे: बॅरोमीटर, हायग्रोमीटर, लॅक्टोमीटर, सिस्मोग्राफ, ECG, EEG, स्फिग्मोमॅनोमीटर, सोनार व रडार.

⏱️15 मिनिटे वाचन•👁️269 वाचक
Google वर फॉलो करा

१. वैज्ञानिक मापन उपकरणे प्रास्ताविक (Scientific Measuring Instruments)

भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्रात विविध भौतिक राशींचे अत्यंत सूक्ष्म व अचूक मापन करण्यासाठी विशिष्ट वैज्ञानिक उपकरणांचा वापर केला जातो. स्पर्धा परीक्षांमध्ये यावर हमखास जोड्या लावा किंवा वन-लाइनर प्रश्न विचारले जातात.

२. प्रमुख वैज्ञानिक उपकरणे, शोधक व त्यांचे उपयोग

उपकरण (Instrument)शोधक / संबंधित शास्त्रज्ञमोजमाप कार्य / उपयोग
बॅरोमीटर (Barometer)इव्हॅन्जेलिस्टा टोरिसेली (Torricelli - १६४३)वातावरणाचा दाब (Atmospheric Pressure) मोजण्यासाठी. (पारा वापरला जातो; अचानक पारा खाली आल्यास वादळाची शक्यता दर्शवतो).
हायग्रोमीटर (Hygrometer)लिओनार्डो दा विंची / हॉरेस डी सॉसुरहवेतील सापेक्ष आर्द्रता (Relative Humidity) मोजण्यासाठी.
लॅक्टोमीटर (Lactometer)-दुधाची सापेक्ष घनता व शुद्धता मोजण्यासाठी.
हायड्रोमीटर (Hydrometer)-द्रव पदार्थांची सापेक्ष घनता (Specific Gravity of Liquids) मोजण्यासाठी.
अमीटर (Ammeter)-विद्युत परिपथातील विद्युतधारा (Electric Current) मोजण्यासाठी (मंडळात एकसर जोडणीत जोडतात).
व्होल्टमीटर (Voltmeter)-विद्युत परिपथातील विभवांतर (Potential Difference) मोजण्यासाठी (मंडळात समांतर जोडणीत जोडतात).
गॅल्व्हानोमीटर (Galvanometer)-अतिसूक्ष्म विद्युतधारेचे अस्तित्व व दिशा ओळखण्यासाठी.
सिस्मोग्राफ / सिस्मॉमीटर (Seismometer)जॉन मिल्ने (John Milne)भूकंप लहरींची (Seismic Waves) नोंद करणारे उपकरण. महत्ता रिश्टर स्केलवर मोजतात.
स्फिग्मोमॅनोमीटर (Sphygmomanometer)सॅम्युअल रिटर वॉन बाश / रिव्हा-रॉकीमानवाचा रक्तदाब (Blood Pressure - सामान्यतः 120/80 mmHg) मोजण्यासाठी.
स्टेथॉस्कोप (Stethoscope)रेने लेनेक (René Laennec - १८१६)हृदयाचे व फुफ्फुसांचे ठोके ऐकण्यासाठी (ध्वनीच्या वारंवार परावर्तनावर आधारित).
इलेक्ट्रोकार्डिओग्राम (ECG)विलेम आइनथोव्हेन (Willem Einthoven - Nobel १९२४)हृदयाच्या स्नायूंच्या विद्युत हालचालींचा आलेख तयार करणारे साधन.
इलेक्ट्रोएन्सेफॅलोग्राम (EEG)हॅन्स बर्गर (Hans Berger - १९२४)मेंदूतील चेतापेशींच्या विद्युत तरंगांची नोंद करणारे साधन.
अल्टिमीटर (Altimeter)-विमानाची जमिनीपासूनची उंची (Altitude) मोजण्यासाठी.
ॲनिमोमीटर (Anemometer)लिओन बत्तिस्ता अल्बर्टीवाऱ्याचा वेग व दिशा मोजण्यासाठी.
कॅलरीमीटर (Calorimeter)अँटोइन लव्हॉझिए / लॅपलासरासायनिक अभिक्रिया किंवा उष्णता विनिमयातील उष्णतेचे प्रमाण मोजण्यासाठी.
पायरोमीटर (Pyrometer)-सूर्यासारख्या अतिउच्च तापमानाचे दूरस्थ मापन करण्यासाठी (प्रारणावर आधारित).
सोनार (SONAR)पॉल लँगेव्हिनश्राव्यातीत ध्वनीलहरींद्वारे समुद्राची खोली व पाण्याखालील वस्तूंचे अंतर मोजण्यासाठी.
रडार (RADAR)रॉबर्ट वॉटसन-वॅटसूक्ष्म तरंग / रेडिओ लहरींद्वारे हवेतील विमानांचे स्थान व वेग मोजण्यासाठी.
पेरिस्कोप (Periscope)-पाणबुडीतून पाण्याच्या पृष्ठभागावरील जहाजे पाहण्यासाठी (समतल आरशांच्या ४५° कोनावरील परावर्तनावर आधारित).
एंडोस्कोप (Endoscope)-ऑप्टिकल फायबरच्या पूर्ण अंतर्गत परावर्तनावर (TIR) आधारित शरीराच्या अंतर्गत अवयवांची तपासणी करणारे साधन.
सर्व मोफत अभ्यास नोट्स Google वर सर्वात आधी मिळवा Preferred Source

महासरावला Google Search वर 'Preferred Source' म्हणून सेव्ह करा.

⭐ Google वर सेव्ह करा➔
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)

भौतिकशास्त्र: राशी, गतीचे नियम, कार्य, ऊर्जा व गुरुत्वाकर्षण चाचणी ०१

या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.

📝

या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)

2 टेस्ट्स

💡इतर संबंधित अभ्यास नोट्स

मानवी शरीरसंस्था: पचनसंस्था, रक्ताभिसरण, श्वसन, उत्सर्जन, मेंदू व ग्रंथी (Human Physiology)⏱️ 30 min

मानवी पचनसंस्था व उत्सर्जनसंस्था: पचनाचे टप्पे, पाचक विकरे, यकृत आणि मूत्रपिंड/नेफ्रॉन रचना (Digestion & Excretion)

पर्यावरण, परिस्थितीकी व जैवविविधता (Environment, Ecology & Biodiversity)⏱️ 25 min

परिसंस्था (Ecosystem), अन्नसाखळी (Food Chain), अन्नजाळे व लिंडमनचा १०% ऊर्जेचा नियम (Ecology & Energy Flow)

रसायनशास्त्र: अणू रचना, मूलद्रव्यांचे आवर्ती वर्गीकरण व रासायनिक बंध (Atomic Structure & Periodic Table)⏱️ 25 min

द्रव्याचे स्वरूप, अणूची रचना, मूलभूत कण (e⁻, p⁺, n⁰) व समस्थानिके (Isotopes & Atomic Structure)

भौतिकशास्त्र: मूलभूत राशी, गतीचे नियम, कार्य, ऊर्जा, शक्ती व गुरुत्वाकर्षण (Mechanics & Gravitation)⏱️ 25 min

गती, प्रवेग व न्यूटनचे गतीविषयक तीन नियम (Motion, Acceleration & Newton’s Laws of Motion)