📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 मानवी शरीरसंस्था: पचनसंस्था, रक्ताभिसरण, श्वसन, उत्सर्जन, मेंदू व ग्रंथी (Human Physiology) ⏱️ 30 मिनिटे वाचन 👁️ 24 views
मानवी मज्जासंस्था, मेंदूचे भाग (Cerebrum, Cerebellum, Medulla) व अंतःस्रावी ग्रंथी (Endocrine Hormones)
मानवी मज्जासंस्था, मेंदूचे भाग (Cerebrum, Cerebellum, Medulla) व अंतःस्रावी ग्रंथी (Endocrine Hormones) या घटकामध्ये मानवी मज्जासंस्था (Human Nervous System), ते १४०० ग्रॅम, मस्तिष्कावरण (Meninges) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
लेखक: Mahasarav Team• २५ ऑगस्ट, २०२६
१. मानवी मज्जासंस्था (Human Nervous System)
शरीरातील विविध अवयवांच्या कार्यांवर नियंत्रण व समन्वय ठेवण्याचे काम मज्जासंस्था करते. मज्जासंस्थेचा मूलभूत संरचनात्मक व कार्यात्मक घटक म्हणजे चेतांमुळे / न्यूरॉन (Neuron / Nerve Cell). न्यूरॉन ही मानवी शरीरातील सर्वात लांब पेशी (सुमारे १ मीटरपर्यंत) असते.
२. मानवी मेंदूचे भाग व त्यांची कार्ये (Parts of Human Brain)
प्रौढ मानवी मेंदूचे वजन सुमारे १३०० ते १४०० ग्रॅम (शरीराच्या वजनाच्या सुमारे २%) असते. मेंदूभोवती मस्तिष्कावरण (Meninges) चे ३ संरक्षक थर असतात (ड्युरा मॅटर, अॅरॅकनॉइड, पिया मॅटर). मेंदूचे ३ मुख्य भाग पडतात:
| मेंदूचा भाग (Part of Brain) | रचना व वैशिष्ट्ये | नियंत्रित केली जाणारी महत्त्वाची कार्ये |
|---|---|---|
| १. प्रमस्तिष्क / मोठा मेंदू (Cerebrum) | मेंदूचा सर्वात मोठा भाग (एकूण मेंदूच्या सुमारे ८०-८५%). पृष्ठभागावर अनेक वळ्या/घड्या (Gyri & Sulci) असतात. डावा व उजवा गोलार्ध. |
• बुद्धिमत्ता, विचारशक्ती, स्मरणशक्ती (Memory), कल्पकता आणि तर्कशुद्ध निर्णय घेण्याचे केंद्र. • ऐच्छिक स्नायूंच्या हालचालींचे नियंत्रण. • दृष्टी, ऐकणे, चव, गंध व स्पर्शाची जाणीव. |
| २. अनुमस्तिष्क / लहान मेंदू (Cerebellum) | मोठ्या मेंदूच्या खाली मागच्या बाजूला असतो. |
• शरीराचा तोल (Body Balance & Posture) सांभाळणे. • ऐच्छिक हालचालींमध्ये समन्वय साधणे (उदा. चालणे, धावणे, सायकल चालवणे, नाचणे). • (टीप: अल्कोहोल / दारूच्या सेवनाने लहान मेंदूचे कार्य बाधित होते, त्यामुळे दारू प्यायलेली व्यक्ती नीट चालताना डगमगते). |
| ३. लंबमज्जा (Medulla Oblongata) | मेंदूचा सर्वात खालचा भाग, जो पुढे पाठीच्या मज्जारज्जूला (Spinal Cord) जोडलेला असतो. |
• अनंत महत्त्वाच्या अनैच्छिक क्रियांचे (Involuntary actions) नियंत्रण केंद्र. • हृदयाचे ठोके, श्वासोच्छ्वास, रक्तदाब, अन्न गिळणे, खोकणे, शिंकणे, उलट्या होणे आणि लाळ स्रवणे या सर्व क्रियांचे नियंत्रण. • (लंबमज्जेला दुखापत झाल्यास व्यक्तीचा तत्काळ मृत्यू होऊ शकतो!). |
| ४. मज्जारज्जू (Spinal Cord) | पाठीच्या कण्यातून (Vertebral Column) जाणारी चेतारज्जू. | प्रतिक्षिप्त क्रियांचे (Reflex Actions) मुख्य केंद्र. (उदा. गरम वस्तूला हात लागताच मेंदूला विचार न करता हात पटकन मागे घेणे). |
३. अंतःस्रावी ग्रंथी व संप्रेरके (Endocrine Glands & Hormones)
ज्या ग्रंथींना स्राव वाहून नेण्यासाठी स्वतंत्र नलिका नसतात आणि ज्यांचे स्राव थेट रक्तात मिसळतात, त्यांना नलिकाविरहित / अंतःस्रावी ग्रंथी (Endocrine Glands) म्हणतात. त्यांच्या स्रावांना संप्रेरके (Hormones) म्हणतात.
| ग्रंथी (Gland) व स्थान | स्रवणारे संप्रेरक (Hormones) | प्रमुख कार्य व विकृती (Disorders) |
|---|---|---|
| १. पियुषिका ग्रंथी (Pituitary Gland) - मेंदूच्या तळाशी |
• वाढीचे संप्रेरक (STH / Growth Hormone). • TSH, ACTH, प्रोलॅक्टिन, ऑक्सीटोसिन, ADH/व्हॅसोप्रेसिन. |
• 'मास्टर ग्रंथी' (Master Gland) - इतर सर्व अंतःस्रावी ग्रंथींवर नियंत्रण ठेवते. • बालपणात STH कमी स्रवल्यास: बुटकेपणा (Dwarfism). • बालपणात STH जास्त स्रवल्यास: अतिउंची / महाकायता (Gigantism). |
| २. थायरॉईड / अवटू ग्रंथी (Thyroid Gland) - गळ्यात श्वसननलिकेच्या दोन्ही बाजूंस | थायरॉक्सिन (Thyroxine) (यात आयोडीन घटक असतो) आणि कॅल्सिटोनिन. |
• शरीरातील चयापचय क्रियेचा दर व ऊर्जा निर्मिती नियंत्रित करणे. • आयोडीनच्या कमतरतेमुळे: गलगंड (Simple Goitre) - गळ्यातील ग्रंथी सुजणे. • लहान मुलांत कमतरतेमुळे: क्रेटिनिझम (Cretinism - मतिमंदत्व व खुंटलेली वाढ). • मोठ्यांत कमतरतेमुळे: मिक्झोडेमा (Myxedema). |
| ३. स्वादुपिंड (Islets of Langerhans) - जठराच्या खाली |
• बीटा पेशी: इन्सुलिन (Insulin). • अल्फा पेशी: ग्लुकागॉन (Glucagon). |
• इन्सुलिन: रक्तातील अतिरिक्त ग्लुकोजचे ग्लायकोजेनमध्ये रूपांतर करून रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवतो. • इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे: मधुमेह (Diabetes Mellitus) होतो. • ग्लुकागॉन: रक्तातील साखर वाढवतो. |
| ४. अधिवृक्क ग्रंथी (Adrenal Gland) - दोन्ही मूत्रपिंडांच्या वर टोपीसारखी | अॅड्रेनालिन (Adrenaline / Epinephrine) व नॉर-अॅड्रेनालिन. |
• 'संकटकालीन संप्रेरक' (Emergency Hormone / Fight or Flight Hormone). • भीती, राग, संकट किंवा तणावाच्या वेळी हृदयाचे ठोके, रक्तदाब व श्वासोच्छ्वास वाढवून शरीराला संकटाचा सामना करण्यासाठी सज्ज करतो. |
| ५. जनन ग्रंथी (Gonads) |
• वृषण (Testes - पुरुष): टेस्टोस्टेरॉन (Testosterone). • अंडाशय (Ovaries - स्त्री): इस्ट्रोजेन (Estrogen) व प्रोजेस्टेरॉन (Progesterone). |
• दुय्यम लैंगिक लक्षणांचा विकास (दाढी-मिशा, आवाजातील बदल, मासिक पाळी नियंत्रण व गर्भधारणा सांभाळणे). |
| ६. पिनिअल ग्रंथी (Pineal Gland) - मेंदूत | मेलाटोनिन (Melatonin). | शरीराचे जैविक घड्याळ (Biological Clock / झोपेचे चक्र) नियंत्रित करणे. |
🧠 मानवी मेंदूचे भाग व अंतःस्रावी ग्रंथी (Brain Anatomy & Endocrine Hormones)
प्रौढ मानवी मेंदूचे सरासरी वजन १,३५० ते १,४०० ग्रॅम (शरीराच्या वजनाच्या सुमारे २%) असते. मानवी मेंदू शरीरातील सुमारे २०% ऑक्सिजन व ग्लुकोज वापरतो:
| मेंदूचा भाग (Brain Part) | स्थान व आकार | नियंत्रित केली जाणारी कार्ये | परीक्षेतील महत्त्वाचा संदर्भ |
|---|---|---|---|
| १) प्रमस्तिष्क (Cerebrum - मोठा मेंदू) | मेंदूचा सर्वात मोठा भाग (८० ते ८५%); प्रमस्तिष्क गोलार्ध. | विचार, स्मरणशक्ती, बुद्धिमत्ता, तर्क, भाषा, भावना, ऐच्छिक स्नायूंचे नियंत्रण. | याला इजा झाल्यास स्मरणशक्ती किंवा विचारक्षमता नष्ट होते. |
| २) अनुमस्तिष्क (Cerebellum - लहान मेंदू) | मेंदूच्या मागच्या तळाशी; प्रमस्तिष्काच्या खाली. | शरीराचा तोल सांभाळणे (Posture & Balance) आणि स्नायूंच्या हालचालींचा समन्वय. | अल्कोहोल (दारू) प्यायल्याने अनुमस्तिष्काचे नियंत्रण सुटते व व्यक्तीचा तोल जातो. |
| ३) लंबमज्जा (Medulla Oblongata) | मेंदूचा सर्वात खालचा भाग; मज्जारज्जूशी जोडलेला. | सर्व अनैच्छिक क्रिया: हृदयाचे ठोके, श्वासोच्छ्वास, रक्तदाब, खोकणे, शिंकणे, उलट्या, गिळणे. | लंबमज्जेला दुखापत झाल्यास व्यक्तीचा त्वरित मृत्यू होतो. |
| ४) हायपोथॅलॅमस (Hypothalamus) | प्रमस्तिष्काच्या तळाशी असणारे केंद्र. | शरीराचे तापमान नियंत्रण (Thermostat), भूक, तहान, झोप, लैंगिक वासना, राग. | अंतःस्रावी प्रणाली आणि मज्जासंस्था यांना जोडणारा मुख्य दुवा. |
🧬 मानवी अंतःस्रावी ग्रंथी व संप्रेरके (Endocrine Hormones Master Table)
| ग्रंथीचे नाव | शरीरातील स्थान | स्रावणारी संप्रेरके | संप्रेरकाचे कार्य व कमतरतेमुळे होणारे आजार |
|---|---|---|---|
| पियुषिका ग्रंथी (Pituitary - मास्टर ग्रंथी) | मेंदूच्या तळाशी (मटारच्या दाण्याएवढी) | वाढीचे संप्रेरक (STH/GH), TSH, ऑक्सिटोसिन | इतर सर्व ग्रंथींवर नियंत्रण. वाढीच्या संप्रेरकाच्या अभावाने बुटकेपणा (Dwarfism) व अतिस्रावाने राक्षसी शरीर (Gigantism) होते. |
| थायरॉईड ग्रंथी (अवटू ग्रंथी) | घशात (स्वरयंत्राजवळ, फुलपाखरासारखी) | थायरॉक्सिन (Thyroxine) व कॅल्सिटोनिन | चयापचय दर नियंत्रण. आयोडीनच्या अभावाने गलगंड (Goitre) रोग होतो. बालकात अभावामुळे क्रेटिनिझम (मतिमंदत्व). |
| स्वादुपिंड (Pancreas - लँगरहॅन्स द्विपके) | जठराच्या मागे (मिश्र ग्रंथी) | इन्सुलिन (बीटा पेशी) व ग्लुकागॉन (अल्फा पेशी) | इन्सुलिन रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण नियंत्रित करतो. अभावामुळे मधुमेह (Diabetes Mellitus) होतो. |
| अधिवृक्क ग्रंथी (Adrenal Glands) | दोन्ही मूत्रपिंडांच्या टोकावर | अॅड्रेनालिन (Adrenaline) व कॉर्टिसॉल | संकटकालीन संप्रेरक (Fight or Flight hormone) — भीती, राग, संकट समयी रक्तदाब व हृदयाचे ठोके वाढवून शरीराला सतर्क करते. |
👮♂️ पोलीस भरती व सरळसेवा 'गोल्डन' वन-लाइनर तथ्ये (Brain & Hormones)
📌 मानवी मेंदूचे सरासरी वजन: १,३५० ते १,४०० ग्रॅम (महिलांमध्ये सुमारे १,२५० ग्रॅम).
📌 शरीराचा तोल सांभाळणारा मेंदूचा भाग: अनुमस्तिष्क (Cerebellum / लहान मेंदू).
📌 हृदयाचे ठोके व श्वासोच्छ्वास नियंत्रित करणारा भाग: लंबमज्जा (Medulla Oblongata).
📌 शरीराचे तापमान नियंत्रण (Thermostat) केंद्र: हायपोथॅलॅमस (Hypothalamus).
📌 मास्टर ग्रंथी (Master Gland) कोणाला म्हणतात: पियुषिका ग्रंथी (Pituitary Gland).
📌 गलगंड (Goitre) हा आजार कोणत्या घटकाच्या कमतरतेमुळे होतो: आयोडीन (Iodine) च्या कमतरतेमुळे.
📌 मधुमेह (Diabetes) कोणत्या संप्रेरकाच्या कमतरतेमुळे होतो: इन्सुलिन (Insulin).
📌 इन्सुलिनचा शोध कोणी लावला: फ्रेडरिक बँटिंग आणि चार्ल्स बेस्ट (१९२१).
📌 लढा किंवा पळा (Fight or Flight) संप्रेरक: अॅड्रेनालिन (Adrenaline).
📌 दुग्धोत्पादनास चालना देणारे व प्रसूती संप्रेरक: ऑक्सिटोसिन (Oxytocin).
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा सराव प्रश्न
प्र. १. मद्यप्राशन (अल्कोहोल सेवन) केलेल्या व्यक्तीचा चालताना शरीराचा तोल जात असल्याचे दिसून येते. मद्याचा मेंदूच्या कोणत्या भागावर तात्पुरता अनिष्ट परिणाम होतो? [MPSC Combine B]
(A) प्रमस्तिष्क (Cerebrum)
(B) अनुमस्तिष्क (Cerebellum)
(C) लंबमज्जा (Medulla)
(D) हायपोथॅलॅमस
उत्तर: (B) अनुमस्तिष्क. स्पष्टीकरण: अनुमस्तिष्क (लहान मेंदू) शरीराचा तोल आणि ऐच्छिक हालचालींचे संतुलन राखण्याचे कार्य करतो. मद्यामुळे त्याची कार्यक्षमता मंदावून चालताना तोल जातो.
प्र. २. रक्तातील साखरेचे (ग्लुकोज) प्रमाण नियंत्रित करणारे 'इन्सुलिन' हे संप्रेरक स्वादुपिंडातील कोणत्या विशिष्ट पेशींद्वारे स्रावले जाते? [MPSC Group C]
(A) अल्फा पेशी (Alpha cells)
(B) बीटा पेशी (Beta cells)
(C) डेल्टा पेशी
(D) अॅसिनार पेशी
उत्तर: (B) बीटा पेशी. स्पष्टीकरण: स्वादुपिंडातील आयलेट्स ऑफ लँगरहॅन्सच्या बीटा पेशी इन्सुलिन तयार करतात, तर अल्फा पेशी ग्लुकागॉन तयार करतात.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
मानवी शरीरसंस्था: पचन, रक्ताभिसरण, मेंदू व ग्रंथी सराव चाचणी ०७
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.