📁 सामान्य विज्ञान (General Science) 📖 मानवी शरीरसंस्था: पचनसंस्था, रक्ताभिसरण, श्वसन, उत्सर्जन, मेंदू व ग्रंथी (Human Physiology) ⏱️ 30 मिनिटे वाचन 👁️ 35 views
मानवी रक्ताभिसरण संस्था: हृदय रचना, रक्ताचे घटक (RBC, WBC, Platelets), रक्तगट (ABO/Rh) व रक्तदाब (Circulatory System)
मानवी रक्ताभिसरण संस्था: हृदय रचना, रक्ताचे घटक (RBC, WBC, Platelets), रक्तगट (ABO/Rh) व रक्तदाब (Circulatory System) या घटकामध्ये रक्ताभिसरण संस्था (Human Circulatory System), मानवी हृदय (Human Heart), रक्ताचे घटक (Blood Composition) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
लेखक: Mahasarav Team• २५ ऑगस्ट, २०२६
१. रक्ताभिसरण संस्था (Human Circulatory System)
- शोध: १६२८ मध्ये इंग्लिश शास्त्रज्ञ विलियम हार्वे (William Harvey) यांनी मानवी रक्ताभिसरण संस्थेचा शोध लावला.
- मानवात बंद (Closed) आणि दुहेरी (Double) रक्ताभिसरण संस्था असते (रक्त नेहमी रक्तवाहिन्यांमधूनच वाहते आणि एका आवर्तनात हृदयातून दोनदा जाते).
२. मानवी हृदय (Human Heart)
- स्थान व आकार: छातीच्या पोकळीत दोन्ही फुफ्फुसांच्या मध्ये किंचित डाव्या बाजूला; स्वतःच्या मिटलेल्या मुठीएवढे (वजन: पुरुषांमध्ये ~३०० ग्रॅम, स्त्रियांमध्ये ~२५० ग्रॅम).
- हृदयाचे आवरण: हृदयाभोवती द्विस्तरीय पेरीकार्डियम (Pericardium) पटल असते.
- हृदयाचे ४ कप्पे:
- वरचे २ कप्पे: उजवे अलिंद (Right Atrium) व डावे अलिंद (Left Atrium) - रक्त स्वीकारणारे.
- खालचे २ कप्पे: उजवे निलय (Right Ventricle) व डावे निलय (Left Ventricle) - रक्त पंप करणारे. (डाव्या निलयाची भिंत सर्वात जाड व मजबूत असते, कारण ती संपूर्ण शरीराला रक्त पुरवते).
- रक्ताचा प्रवाह:
- शरीराचे अशुद्ध रक्त ($CO_2$ युक्त) $\rightarrow$ महाशीर $\rightarrow$ उजवे अलिंद $\rightarrow$ त्रिदल झडप $\rightarrow$ उजवे निलय $\rightarrow$ फुफ्फुस धमनीद्वारे फुफ्फुसाकडे शुद्धीकरणासाठी जाते.
- फुफ्फुसातून शुद्ध रक्त ($O_2$ युक्त) $\rightarrow$ फुफ्फुस शिर $\rightarrow$ डावे अलिंद $\rightarrow$ द्विदली/मिट्रल झडप $\rightarrow$ डावे निलय $\rightarrow$ महारोहिणीद्वारे (Aorta) संपूर्ण शरीराला पुरवले जाते.
- पेसमेकर (SA Node - Sinoatrial Node): उजव्या अलिंदाच्या भिंतीत असणारा नैसर्गिक विद्युत केंद्र, जो हृदयाचे ठोके निर्माण करतो व नियंत्रित ठेवतो. (निकामी झाल्यास कृत्रिम पेसमेकर बसवतात).
- हृदयाचे ठोके: प्रौढ मानवात विश्रांतीच्या वेळी दर मिनिटाला ७० ते ७२ ठोके.
- रक्तदाब (Blood Pressure):
- सामान्य रक्तदाब: १२० / ८० mmHg (सिस्टॉलिक दाब १२० mmHg / डायस्टॉलिक दाब ८० mmHg).
- मोजण्याचे उपकरण: स्फिग्मोमॅनोमीटर (Sphygmomanometer).
- उच्च रक्तदाब: हायपरटेन्शन ($> 140/90 mmHg$); कमी रक्तदाब: हायपोटेन्शन.
३. रक्ताचे घटक (Blood Composition)
मानवी शरीराच्या एकूण वजनाच्या सुमारे ७ ते ८% वजन रक्ताचे असते (प्रौढ माणसात सरासरी ५ ते ६ लिटर रक्त असते). रक्ताचा pH: ७.३५ ते ७.४५ (किंचित आम्लारीधर्मी).
रक्ताचे दोन मुख्य भाग:
- रक्तद्रव (Plasma - ५५%): फिकट पिवळसर अल्कधर्मी द्रव. यात ९०-९२% पाणी, ७-८% प्रथिने (अल्ब्युमिन, ग्लोब्युलिन, फायब्रिनोजेन - रक्त गोठवणारे) आणि क्षार असतात.
- रक्तपेशी (Blood Corpuscles - ४५%): ३ प्रकार -
| रक्तपेशी | शास्त्रीय नाव | संख्या (प्रमाण) | आयुष्यमान | वैशिष्ट्ये व प्रमुख कार्य |
|---|---|---|---|---|
| तांबड्या रक्तपेशी (RBCs) | एरिथ्रोसाइट्स (Erythrocytes) | ५० ते ५५ लाख प्रति $\mu L$ (पुरुषांत ५.०-५.५ दशलक्ष) | १२० दिवस |
• केंद्रक नसते (Non-nucleated); द्विबहिर्गोल तबकडीचा आकार. • हिमोग्लोबिन (लोहयुक्त प्रथिन) असते, ज्यामुळे रक्त लाल दिसते. • कार्य: फुफ्फुसांकडून पेशींकडे ऑक्सिजन ($O_2$) वाहून नेणे. • निर्मिती: अस्थिमज्जेत (Bone marrow); नाश: प्लीहा (Spleen - RBC चे स्मशानभूमी / Graveyard) व यकृतात. |
| पांढऱ्या रक्तपेशी (WBCs) | ल्युकोसाइट्स (Leucocytes) | ५,००० ते १०,००० प्रति $\mu L$ | २ ते ४ दिवस |
• स्पष्ट केंद्रक असते, हिमोग्लोबिन नसते (रंगहीन). • शरीराचे सैनिक पेशी (Soldiers of the Body): रोगप्रतिकारशक्ती निर्माण करणे, जंतू मारणे. • प्रकार: न्यूट्रोफिल्स (सर्वाधिक ६५%), लिम्फोसाइट्स (अॅन्टिबॉडीज निर्मिती), मोनोसाइट्स (भक्षक पेशी), इओसिनोफिल्स, बेसोफिल्स. • संख्या असामान्य वाढल्यास: ल्युकेमिया (रक्ताचा कर्करोग - Blood Cancer). |
| रक्तबिंबिका (Platelets) | थ्रॉम्बोसाइट्स (Thrombocytes) | १.५ ते ४.५ लाख प्रति $\mu L$ | ५ ते ९ दिवस |
• केंद्रक नसलेले अतिसूक्ष्म पेशी तुकडे. • कार्य: जखम झाल्यास रक्त गोठण्याची क्रिया (Blood Clotting) घडवून आणणे. • मदत करणारे घटक: व्हिटॅमिन K, कॅल्शियम आयन्स ($Ca^{2+}$) आणि फायब्रिनोजेन प्रथिन. • डेंग्यू आजारात प्लेटलेट्सची संख्या वेगाने घटते. |
४. मानवी रक्तगट (Human Blood Groups - कार्ल लँडsteiner)
- शोध: १९०० मध्ये ऑस्ट्रियन शास्त्रज्ञ कार्ल लँडsteiner (Karl Landsteiner) यांनी A, B आणि O रक्तगटांचा शोध लावला (त्यांना १९३० चे नोबेल पारितोषिक मिळाले). १९०२ मध्ये डीकॅस्टेलो व स्टुर्ली यांनी AB रक्तगट शोधला.
- रक्तगट RBC च्या पृष्ठभागावरील अॅन्टिजन (Antigen - प्रतिजन A व B) आणि रक्तद्रवातील अॅन्टिबॉडी (Antibody - प्रतिपिंड a व b) यांवर ठरतात:
| रक्तगट (Blood Group) | RBC वरील अॅन्टिजन (Antigen) | रक्तद्रवातील अॅन्टिबॉडी (Antibody) | कोणाला रक्त देऊ शकतो? (Can Donate to) | कोणाकडून रक्त घेऊ शकतो? (Can Receive from) |
|---|---|---|---|---|
| A | A | b (anti-B) | A, AB | A, O |
| B | B | a (anti-A) | B, AB | B, O |
| AB | A आणि B दोन्ही | कोणतीही नाही (None) | केवळ AB | सर्व रक्तगटांकडून (A, B, AB, O) 👉 सर्वयोग्य ग्राहक (Universal Recipient) |
| O | कोणताही नाही (None) | a आणि b दोन्ही | सर्व रक्तगटांना (A, B, AB, O) 👉 सर्वयोग्य दाता (Universal Donor) |
केवळ O कडून |
Rh फॅक्टर (Rhesus Factor):
- लँडsteiner व विनर यांनी १९४० मध्ये ऱ्हिसस (Rhesus) माकडाच्या रक्तातून शोधून काढला.
- ज्यांच्या RBC वर Rh अॅन्टिजन असतो ते Rh धन (Rh+ve - ८५% लोक) आणि नसणारे Rh ऋण (Rh-ve) असतात.
- अचूक सर्वयोग्य दाता: $\mathbf{O\text{-Negative (O}^{-})}$.
- अचूक सर्वयोग्य ग्राहक: $\mathbf{AB\text{-Positive (AB}^{+})}$.
- एरिथ्रोब्लास्टोसिस फिटलिस: Rh-ve माता आणि Rh+ve गर्भाच्या वेळी दुसऱ्या प्रसूतीत बाळाच्या जीवाला निर्माण होणारा धोका (उपाय: प्रसूतीनंतर RhoGAM इंजेक्शन देणे).
🩸 रक्ताचे घटक, रक्तपेशी व रक्तगट व्यवस्था (Blood Components & ABO Groups)
रक्त ही एक संयोजी ऊती (Fluid Connective Tissue) असून मानवी शरीराच्या वजनाच्या सुमारे ७ ते ८% भाग (सुमारे ५ ते ६ लिटर) रक्त असते. रक्ताचा pH ७.३५ ते ७.४५ असतो:
| रक्तपेशीचा प्रकार | शास्त्रीय नाव व संख्या | आयुर्मान व केंद्रक | निर्मिती व नाश | प्रमुख जैविक कार्य |
|---|---|---|---|---|
| तांबड्या रक्तपेशी (RBCs) | एरिथ्रोसाइट्स (Erythrocytes); संख्या: ५० ते ५५ लाख प्रति घन मिमी (सर्वाधिक). | १२० दिवस; केंद्रक नसते (अपवाद: उंट व लामा) | निर्मिती: अस्थिमज्जा (Bone Marrow); नाश: प्लीहा (Spleen / रक्ताची स्मशानभूमी) व यकृत. | हिमोग्लोबिनद्वारे (Hb) ऑक्सिजन व कार्बन डायऑक्साईडचे वहन करणे. कमतरतेमुळे अॅनिमिया (रक्तक्षय) होतो. |
| पांढऱ्या रक्तपेशी (WBCs) | ल्युकोसाइट्स (Leucocytes); संख्या: ५,००० ते १०,००० प्रति घन मिमी. | २ ते ४ दिवस; स्पष्ट केंद्रक असते. | निर्मिती: अस्थिमज्जा व लसिका ग्रंथी; नाश: रक्तातच किंवा यकृतात. | शरीराचे सैनिक (Soldiers of Body) — सूक्ष्म जंतूंपासून रोगप्रतिकारशक्ती देणे, प्रतिपिंडे (Antibodies) तयार करणे. |
| रक्तबिंबिका (Platelets) | थ्रॉम्बोसाइट्स (Thrombocytes); संख्या: १.५ ते ४.५ लाख प्रति घन मिमी. | ५ ते ९ दिवस; केंद्रक नसते. | निर्मिती: अस्थिमज्जेतील मेगाकॅरिओसाइट्स; नाश: प्लीहामध्ये. | रक्त गोठण्याची प्रक्रिया (Blood Clotting). जखमेतून वाहणारे रक्त थांबवणे. डेंग्यूमध्ये संख्या झपाट्याने कमी होते. |
💉 कार्ल लँडsteiner ची ABO रक्तगट व्यवस्था (१९००)
रक्तगट A: प्रतिजन (Antigen) A, प्रतिपिंड (Antibody) b.
रक्तगट B: प्रतिजन B, प्रतिपिंड a.
रक्तगट AB: प्रतिजन A व B दोन्ही असतात; प्रतिपिंड नसते → सर्वयोग्य ग्राहक (Universal Recipient).
रक्तगट O: प्रतिजन नसते; प्रतिपिंड a व b दोन्ही असतात → सर्वयोग्य दाता (Universal Donor).
Rh फॅक्टर: लँडsteiner व वीनर यांनी १९४० मध्ये रिसस (Rhesus) माकडाच्या रक्तात शोधला. भारतात सुमारे ९३% व्यक्ती Rh-Positive असतात.
❤️ मानवी हृदय, पेसमेकर व रक्तदाब
• हृदयाचे वजन: सुमारे ३०० ग्रॅम (मुठीच्या आकाराचे, छातीच्या मध्यभागी डावीकडे झुकलेले).
• ४ कप्पे: वरचे २ अलिंद (Auricles) व खालचे २ निलय (Ventricles). डावे निलय सर्वात जाड असते कारण ते संपूर्ण शरीराला ऑक्सिजनयुक्त रक्त पंप करते.
• पेसमेकर (SA Node): सायनो-अॅट्रियल नोड हृदयाच्या उजव्या अलिंदात असतो; हा हृदयाचे ठोके सुरू करतो.
• सामान्य रक्तदाब: १२० / ८० mmHg (सिस्टोलिक १२० / डायस्टोलिक ८० mmHg). साधन: स्फिग्मोमॅनोमीटर.
• हृदयाचे ठोके: प्रौढ व्यक्तीमध्ये सरासरी ७२ ठोके प्रति मिनिट (एका ठोक्याचा काळ ०.८ सेकंद).
👮♂️ पोलीस भरती व सरळसेवा 'गोल्डन' वन-लाइनर तथ्ये (Blood & Heart Facts)
📌 रक्ताभिसरण संस्थेचा शोध कोणी लावला: विल्यम हार्वे (William Harvey - १६२८).
📌 रक्तगटांचा शोध (ABO): कार्ल लँडsteiner (१९०० - नोबेल पारितोषिक १९३०).
📌 सर्वयोग्य रक्तदाता (Universal Donor): 'O' रक्तगट (विशेषतः O Negative).
📌 सर्वयोग्य रक्तस्वीकारकर्ता (Universal Recipient): 'AB' रक्तगट (विशेषतः AB Positive).
📌 तांबड्या रक्तपेशींचे आयुष्य किती असते: सुमारे १२० दिवस.
📌 रक्ताची स्मशानभूमी (Graveyard of RBCs): प्लीहा (Spleen / तिल्ली).
📌 रक्त गोठण्यासाठी कोणते जीवनसत्त्व आवश्यक असते: जीवनसत्त्व K (Phylloquinone) व कॅल्शियम आयन्स.
📌 रक्तदाब मोजण्याचे साधन: स्फिग्मोमॅनोमीटर (Sphygmomanometer).
📌 हृदयाचे ठोके मोजण्याचे साधन: स्टेथॉस्कोप (रेने लेनेक यांनी शोध लावला).
📌 हृदयाचा नैसर्गिक पेसमेकर कोणता: SA Node (Sino-atrial node).
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा सराव प्रश्न
प्र. १. 'O' रक्तगटाला 'सर्वयोग्य रक्तदाता' (Universal Donor) का मानले जाते? [MPSC Group C]
(A) त्याच्या RBCs वर A व B दोन्ही प्रतिजन असतात
(B) त्याच्या RBCs वर कोणतेही प्रतिजन (Antigen) नसते
(C) त्याच्या रक्तात प्रतिपिंडे नसतात
(D) त्यात Rh फॅक्टर नसतो
उत्तर: (B). स्पष्टीकरण: 'O' रक्तगटाच्या तांबड्या रक्तपेशींच्या पृष्ठभागावर A किंवा B कोणतेही प्रतिजन (Antigen) नसते, त्यामुळे हे रक्त कोणत्याही व्यक्तीला दिले तरी प्रतिपिंडांसोबत गुठळी तयार होत नाही.
प्र. २. डेंग्यू (Dengue) तापामध्ये रक्तातील कोणत्या घटकाची संख्या झपाट्याने कमी होते? [MPSC Combine B]
(A) तांबड्या रक्तपेशी (RBCs)
(B) रक्तबिंबिका (Platelets)
(C) रक्तद्रव (Plasma)
(D) हिमोग्लोबिन
उत्तर: (B) रक्तबिंबिका (Platelets). स्पष्टीकरण: डेंग्यू विषाणू अस्थिमज्जेवर आघात करून प्लेटलेट्सची निर्मिती मंदावतो आणि पेशींचा नाश करतो, त्यामुळे अंतर्गत रक्तस्त्रावाचा धोका निर्माण होतो.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
मानवी शरीरसंस्था: पचन, रक्ताभिसरण, मेंदू व ग्रंथी सराव चाचणी ०७
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.