हवामान बदल विज्ञान व भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे (२०२६ अद्ययावत): वन्यजीव, वन व जैवविविधता कायदे (Climate Science & Environmental Laws 2026)

१. हवामान बदलाचे मूलभूत विज्ञान (Static Climate Science)

• हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect): पृथ्वीच्या वातावरणातील विशिष्ट वायू सूर्यकिरणांना जमिनीपर्यंत येऊ देतात; परंतु पृथ्वीवरून उत्सर्जित होणाऱ्या दीर्घ तरंगलांबीच्या अधोलोहित (Infrared) उष्णता प्रारणांना शोषून घेऊन पृथ्वीचे सरासरी तापमान सुमारे १५°C वर उबदार ठेवतात. जर हा परिणाम नसता तर पृथ्वीचे तापमान उणे १८°C ($-18^\circ\text{C}$) झाले असते.
• प्रमुख हरितगृह वायू: जलबाष्प ($H_2O$ - नैसर्गिकरित्या सर्वाधिक), कार्बन डायऑक्साइड ($CO_2$), मिथेन ($CH_4$), नायट्रस ऑक्साईड ($N_2O$), ओझोन ($O_3$), आणि कृत्रिम वायू (CFCs, HFCs, $SF_6$).
• जागतिक तापमानवाढ क्षमता (100-Year GWP - IPCC AR6 संदर्भ): $CO_2$ ची क्षमता १ मानली जाते. मिथेनची GWP सुमारे २८ पट, $N_2O$ ची सुमारे २७३ पट, आणि सल्फर हेक्साफ्लोराईड ($SF_6$) ची सुमारे २४,३०० पट असते.
• ओझोन थराचे संरक्षण (Ozone Layer Protection): समताप मंडलात (Stratosphere) २० ते ३० किमी उंचीवर ओझोनचा थर असतो. ओझोनची जाडी डॉब्सन युनिट्स (Dobson Units - DU) मध्ये मोजली जाते. वातावरणातील ओझोनचे प्रमाण २२० DU पेक्षा खाली (Below 220 DU) गेले की त्याला अधिकृतपणे ओझोन छिद्र म्हणतात.

२. आंतरराष्ट्रीय हवामान व पर्यावरण करार (Global Climate Agreements)

३. भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे (२०२६ अद्ययावत स्थिती)

• वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २०२२ (Wildlife Protection Amendment Act, 2022 - १ एप्रिल २०२३ पासून लागू):
  • जुनी ६ परिशिष्टे रद्द करून आता केवळ ४ अनुसूची (4 Schedules) अस्तित्वात आहेत.
  • अनुसूची १: सर्वाधिक संरक्षण असलेले वन्य प्राणी (उदा. वाघ, सिंह, हत्ती, काळवीट).
  • अनुसूची २: सामान्य संरक्षणाखालील प्राणी.
  • अनुसूची ३: संरक्षित वनस्पती.
  • अनुसूची ४: CITES कराराच्या परिशिष्टांमधील आंतरराष्ट्रीय प्रजातींचे नियमन. (जुनी Vermin - उपद्रवी प्राणी अनुसूची रद्द झाली आहे).
• वन (संरक्षण व संवर्धन) अधिनियम, १९८० [Van (Sanrakshan Evam Samvardhan) Adhiniyam, 1980]: २०२३ च्या दुरुस्ती कायद्यानुसार वन संवर्धन कायद्याचे नाव बदलून हे करण्यात आले आहे.
• जैविक विविधता (सुधारणा) कायदा, २०२३ [Biological Diversity Amendment Act, 2023]: १ एप्रिल २०२४ पासून अंमलात आला असून त्यासोबत जैविक विविधता नियम, २०२४ लागू करण्यात आले आहेत.
• पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६: भोपाळ वायू दुर्घटनेनंतर (MIC वायू गळती - १९८४) घटनेच्या कलम २५३ अंतर्गत संमत झालेला भारताचा सर्वसमावेशक छत्री कायदा (Umbrella Act).
• जल प्रदूषण प्रतिबंध कायदा (१९७४) व हवा प्रदूषण कायदा (१९८१): या कायद्यांनुसार केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (CPCB) व राज्य मंडळे (MPCB) स्थापन झाली.

४. भारतातील राष्ट्रीय उद्याने, व्याघ्र प्रकल्प व पाणथळ जागा (२०२६ अधिकृत आकडेवारी)

• व्याघ्र प्रकल्प (Tiger Reserves): राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) नोंदीनुसार सप्टेंबर २०२६ अखेर भारतात एकूण ५८ व्याघ्र प्रकल्प (58 Tiger Reserves) आहेत. प्रकल्प व्याघ्र १९७३ मध्ये ९ सुरुवातीच्या व्याघ्र प्रकल्पांसह सुरू करण्यात आला होता.
• रामसर पाणथळ स्थळे (Ramsar Sites): ऑगस्ट २०२६ अखेर भारतात एकूण १०१ (101) रामसर स्थळे आहेत. महाराष्ट्रात ३ रामसर स्थळे आहेत:
  1. नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य (नाशिक - २०१९, महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ).
  2. लोणार सरोवर (बुलढाणा - २०२०, उल्कापाताने तयार झालेले खाऱ्या पाण्याचे सरोवर).
  3. ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (ठाणे/मुंबई - २०२२).
• भारताची पंचामृत उद्दिष्टे (Panchamrit Targets - COP26):
  • २०३० पर्यंत ५०० GW बिगर-जीवाश्म ऊर्जा क्षमता गाठणे.
  • २०३० पर्यंत ५०% ऊर्जा गरजा नवीकरणीय ऊर्जेतून पूर्ण करणे.
  • २०३० पर्यंत एकूण कार्बन उत्सर्जनात १ अब्ज टनांची कपात करणे.
  • अर्थव्यवस्थेची कार्बन तीव्रता ४५% पेक्षा जास्त कमी करणे.
  • २०७० पर्यंत शून्य निव्वळ कार्बन उत्सर्जन (Net Zero Emissions by 2070) साध्य करणे.