हवामान बदल विज्ञान व भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे (२०२६ अद्ययावत): वन्यजीव, वन व जैवविविधता कायदे (Climate Science & Environmental Laws 2026)
हरितगृह परिणाम, 100-Year GWP, ओझोन 220 DU, मॉन्ट्रियल व किगाली दुरुस्ती, वन्यजीव कायदा ४ अनुसूची, वन (संरक्षण व संवर्धन) अधिनियम, ५८ व्याघ्र प्रकल्प व १०१ रामसर स्थळे.
⏱️15 मिनिटे वाचन•👁️150 वाचक•२९ सप्टेंबर, २०२६
१. हवामान बदलाचे मूलभूत विज्ञान (Static Climate Science)
- हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect): पृथ्वीच्या वातावरणातील विशिष्ट वायू सूर्यकिरणांना जमिनीपर्यंत येऊ देतात; परंतु पृथ्वीवरून उत्सर्जित होणाऱ्या दीर्घ तरंगलांबीच्या अधोलोहित (Infrared) उष्णता प्रारणांना शोषून घेऊन पृथ्वीचे सरासरी तापमान सुमारे १५°C वर उबदार ठेवतात. जर हा परिणाम नसता तर पृथ्वीचे तापमान उणे १८°C ($-18^\circ\text{C}$) झाले असते.
- प्रमुख हरितगृह वायू: जलबाष्प ($H_2O$ - नैसर्गिकरित्या सर्वाधिक), कार्बन डायऑक्साइड ($CO_2$), मिथेन ($CH_4$), नायट्रस ऑक्साईड ($N_2O$), ओझोन ($O_3$), आणि कृत्रिम वायू (CFCs, HFCs, $SF_6$).
- जागतिक तापमानवाढ क्षमता (100-Year GWP - IPCC AR6 संदर्भ): $CO_2$ ची क्षमता १ मानली जाते. मिथेनची GWP सुमारे २८ पट, $N_2O$ ची सुमारे २७३ पट, आणि सल्फर हेक्साफ्लोराईड ($SF_6$) ची सुमारे २४,३०० पट असते.
- ओझोन थराचे संरक्षण (Ozone Layer Protection): समताप मंडलात (Stratosphere) २० ते ३० किमी उंचीवर ओझोनचा थर असतो. ओझोनची जाडी डॉब्सन युनिट्स (Dobson Units - DU) मध्ये मोजली जाते. वातावरणातील ओझोनचे प्रमाण २२० DU पेक्षा खाली (Below 220 DU) गेले की त्याला अधिकृतपणे ओझोन छिद्र म्हणतात.
२. आंतरराष्ट्रीय हवामान व पर्यावरण करार (Global Climate Agreements)
| करार / प्रोटोकॉल | वर्ष | प्रमुख तरतूद व वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| रामसर करार (Ramsar Convention) | १९७१ (इराण) | पाणथळ जागांच्या (Wetlands) संवर्धनासाठी जागतिक करार. दरवर्षी २ फेब्रुवारी हा जागतिक पाणथळ दिन पाळला जातो. |
| CITES करार | १९७३ (वॉशिंग्टन) | धोक्यात आलेल्या वन्यजीव व वनस्पतींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर नियंत्रण. |
| मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल | १९८७ (लागू १९८९) | ओझोनचा क्षय करणाऱ्या क्लोरोफ्लुरोकार्बन्सवर (CFCs) बंदी. हा जगातील सर्वाधिक यशस्वी आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करार मानला जातो. |
| किगाली दुरुस्ती (Kigali Amendment) | २०१६ (रवांडा) | मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलमधील ऐतिहासिक सुधारणा. ओझोनला धोका नसला तरी अति-हरितगृह परिणाम घडवणाऱ्या HFCs (हायड्रोफ्लुरोकार्बन्स) चे टप्प्याटप्प्याने उच्चाटन करण्यासाठी. |
| रिओ वसुंधरा परिषद (Rio Earth Summit) | १९९२ (ब्राझील) | येथे UNFCCC (हवामान बदल) आणि CBD (जैवविविधता) हे दोन करार स्वाक्षरीसाठी खुले झाले. यातील शिफारशींनुसार UNCCD (वाळवंटीकरण प्रतिबंध करार) १९९४ मध्ये स्वीकारला गेला. अजेंडा २१ स्वीकारला. |
| क्योटो प्रोटोकॉल (Kyoto Protocol) | १९९७ (लागू २००५) | विकसित देशांसाठी हरितगृह वायू उत्सर्जनात कपात करण्याचे कायदेशीर बंधन (Binding Targets). कार्बन क्रेडिट संकल्पना. |
| पॅरिस हवामान करार (COP21) | २०१५ (फ्रान्स) | जागतिक तापमानवाढ पूर्व-औद्योगिक पातळीपेक्षा २°C च्या आत आणि शक्यतो १.५°C पर्यंत मर्यादित ठेवण्याचे जागतिक उद्दिष्ट. NDCs संकल्पना. |
३. भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे (२०२६ अद्ययावत स्थिती)
- वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २०२२ (Wildlife Protection Amendment Act, 2022 - १ एप्रिल २०२३ पासून लागू):
- जुनी ६ परिशिष्टे रद्द करून आता केवळ ४ अनुसूची (4 Schedules) अस्तित्वात आहेत.
- अनुसूची १: सर्वाधिक संरक्षण असलेले वन्य प्राणी (उदा. वाघ, सिंह, हत्ती, काळवीट).
- अनुसूची २: सामान्य संरक्षणाखालील प्राणी.
- अनुसूची ३: संरक्षित वनस्पती.
- अनुसूची ४: CITES कराराच्या परिशिष्टांमधील आंतरराष्ट्रीय प्रजातींचे नियमन. (जुनी Vermin - उपद्रवी प्राणी अनुसूची रद्द झाली आहे).
४. भारतातील राष्ट्रीय उद्याने, व्याघ्र प्रकल्प व पाणथळ जागा (२०२६ अधिकृत आकडेवारी)
- व्याघ्र प्रकल्प (Tiger Reserves): राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) नोंदीनुसार सप्टेंबर २०२६ अखेर भारतात एकूण ५८ व्याघ्र प्रकल्प (58 Tiger Reserves) आहेत. प्रकल्प व्याघ्र १९७३ मध्ये ९ सुरुवातीच्या व्याघ्र प्रकल्पांसह सुरू करण्यात आला होता.
- रामसर पाणथळ स्थळे (Ramsar Sites): ऑगस्ट २०२६ अखेर भारतात एकूण १०१ (101) रामसर स्थळे आहेत. महाराष्ट्रात ३ रामसर स्थळे आहेत:
- नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य (नाशिक - २०१९, महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ).
- लोणार सरोवर (बुलढाणा - २०२०, उल्कापाताने तयार झालेले खाऱ्या पाण्याचे सरोवर).
- ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (ठाणे/मुंबई - २०२२).
- भारताची पंचामृत उद्दिष्टे (Panchamrit Targets - COP26):
- २०३० पर्यंत ५०० GW बिगर-जीवाश्म ऊर्जा क्षमता गाठणे.
- २०३० पर्यंत ५०% ऊर्जा गरजा नवीकरणीय ऊर्जेतून पूर्ण करणे.
- २०३० पर्यंत एकूण कार्बन उत्सर्जनात १ अब्ज टनांची कपात करणे.
- अर्थव्यवस्थेची कार्बन तीव्रता ४५% पेक्षा जास्त कमी करणे.
- २०७० पर्यंत शून्य निव्वळ कार्बन उत्सर्जन (Net Zero Emissions by 2070) साध्य करणे.
सर्व मोफत अभ्यास नोट्स Google वर सर्वात आधी मिळवा Preferred Source
महासरावला Google Search वर 'Preferred Source' म्हणून सेव्ह करा.
🎯 सराव परीक्षा (Practice Quiz)
प्रदूषण, जागतिक तापमानवाढ व पर्यावरण करार सराव चाचणी १०
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.
📝
1 टेस्ट्स या घटकावर आधारित मोफत सराव टेस्ट्स (Free Practice Tests)
1
प्रदूषण, जागतिक तापमानवाढ व पर्यावरण करार सराव चाचणी १०
⏱️ 15 मि.•🏆 20 गुण मोफत
