जागतिक तापमानवाढ, ओझोन क्षय, मॉन्ट्रियल/क्योटो प्रोटोकॉल, रामसर पाणथळ स्थळे व वन्यजीव प्रकल्प (Climate Agreements)
जागतिक तापमानवाढ, ओझोन क्षय, मॉन्ट्रियल/क्योटो प्रोटोकॉल, रामसर पाणथळ स्थळे व वन्यजीव प्रकल्प (Climate Agreements) या घटकामध्ये प्रमुख हरितगृह वायू (Greenhouse Gases, ओझोन थर व क्षय (Ozone Layer Depletion), जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
१. जागतिक तापमानवाढ व हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect & Global Warming)
हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect): पृथ्वीच्या वातावरणातील विशिष्ट वायू सूर्याकडून येणाऱ्या लघु-तरंगलांबीच्या (Short-wave) सूर्यकिरणांना पृथ्वीवर येऊ देतात, परंतु पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरून उत्सर्जित होणाऱ्या दीर्घ-तरंगलांबीच्या अवरक्त किरणांना (Long-wave Infrared / Thermal Radiation) शोषून घेऊन वातावरणात उष्णता रोखून धरतात. या नैसर्गिक प्रक्रियेला 'हरितगृह परिणाम' म्हणतात. फ्रेंच गणितज्ञ जोसेफ फूरियर (Joseph Fourier - 1824) यांनी ही संकल्पना सर्वप्रथम मांडली.
हरितगृह परिणामाचे महत्त्व: जर पृथ्वीवर नैसर्गिक हरितगृह परिणाम नसता, तर पृथ्वीचे सरासरी तापमान $-१८^\circ\text{C}$ राहिले असते आणि पृथ्वी बर्फाचा गोळा बनून सजीवांचे अस्तित्व अशक्य झाले असते. हरितगृह परिणामामुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान सध्या सुमारे $+१५^\circ\text{C}$ टिकून आहे. परंतु मानवी कृतींमुळे (जीवाश्म इंधनांचे ज्वलन, जंगलतोड) या वायूंचे प्रमाण अतिप्रचंड वाढून पृथ्वीचे तापमान वेगाने वाढत आहे, ज्याला जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) म्हणतात.
प्रमुख हरितगृह वायू (Greenhouse Gases - GHGs) व त्यांचे योगदान:
| हरितगृह वायूचे नाव | रासायनिक सूत्र | उत्सर्जनाचे मुख्य स्त्रोत | ग्लोबल वॉर्मिंग पोटेन्शियल (GWP - १०० वर्षे) |
|---|---|---|---|
| १. जलबाष्प (Water Vapor) | $H_2O$ | नैसर्गिक बाष्पीभवन (हरितगृह प्रभावात सर्वाधिक ३६% ते ७०% वाटा जलबाष्पाचा असतो). | - |
| २. कार्बन डायऑक्साइड | $CO_2$ | कोळसा, पेट्रोल, डिझेल ज्वलन, सिमेंट कारखाने, जंगलतोड (मानवनिर्मित तापमानवाढीत सर्वाधिक ६०% वाटा). | १ (मानक प्रमाण मानले जाते). |
| ३. मिथेन (Methane) | $CH_4$ | भातशेती (Paddy fields), रवंथ करणारे प्राणी (गाय, म्हैस), दलदलीचे भाग, कचरा डेपो, बायोगॅस. | २८ ते ३० पट ($CO_2$ पेक्षा जास्त उष्णता शोषतो). |
| ४. नायट्रस ऑक्साईड | $N_2O$ | नायट्रोजनयुक्त रासायनिक खते, वाहने, नायलॉन उत्पादन ('लाफिंग गॅस'). | २६५ ते २९८ पट. |
| ५. क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स | CFCs / HFCs | रेफ्रिजरेटर, एसी, एरोसोल स्प्रे, फोम उद्योग. | १,००० ते १०,००० पट. |
| ६. सल्फर हेक्साफ्लोराईड | $SF_6$ | विद्युत ट्रान्सफॉर्मर्स व सर्किट ब्रेकर्स इन्सुलेशन. | २३,५०० पट (सर्वाधिक GWP असणारा वायू!). |
२. ओझोन थर क्षय (Ozone Layer Depletion)
चांगला ओझोन विरुद्ध वाईट ओझोन:
- गुड ओझोन (Good Ozone): वातावरणातील समताप मंडलात (Stratosphere) भूपृष्ठापासून १५ ते ३५ किमी उंचीवर नैसर्गिक ओझोनचा ($O_3$) जाड थर असतो. हा थर सूर्याकडून येणाऱ्या अत्यंत घातक अतिनील किरणांना (UV-B Radiation) शोषून घेऊन पृथ्वीवरील सजीवांचे त्वचेचा कर्करोग आणि मोतीबिंदूपासून संरक्षण करतो.
- बॅड ओझोन (Bad Ozone): तपांबरामध्ये (Troposphere - भूपृष्ठाजवळ) वाहनांच्या धुरामुळे तयार होणारा ओझोन हा विषारी दुय्यम प्रदूषक असतो.
ओझोन थराचे मापन व क्षय:
- डॉब्सन युनिट (Dobson Unit - DU): ओझोन थराची जाडी मोजण्याचे एकक आहे. सर्वसाधारण जाडी सुमारे ३०० DU (३ मिमी) असते. जर जाडी २२० DU पेक्षा कमी झाली तर त्या स्थितीला 'ओझोन छिद्र' (Ozone Hole) म्हणतात.
- ओझोन छिद्राचा शोध: ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेचे शास्त्रज्ञ जोसेफ फारमन (Joseph Farman), ब्रायन गार्डिनर आणि जोनाथन शँकलिन यांनी १९८५ मध्ये अंटार्क्टिका खंडावर सर्वप्रथम ओझोन छिद्र शोधून काढले.
- क्षयाचे मुख्य कारण: क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (CFCs / Freon), हॅलॉन्स आणि कार्बन टेट्राक्लोराईड.
रासायनिक प्रक्रिया: अतिनील किरणांमुळे CFC मधून क्लोरीन मुक्त होतो. क्लोरीनचा फक्त १ अणू ओझोनचे १,००,००० (एक लाख) रेणू नष्ट करू शकतो! ($Cl + O_3 \rightarrow ClO + O_2$).
३. आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करार व प्रोटोकॉल (Major Global Treaties)
| करार / प्रोटोकॉल | वर्ष व ठिकाण | मुख्य उद्दिष्ट व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे |
|---|---|---|
| स्टॉकहोम परिषद (Stockholm Conference) | १९७२ स्टॉकहोम, स्वीडन |
मानवी पर्यावरणावरील संयुक्त राष्ट्रांची पहिली जागतिक परिषद. या परिषदेची आठवण म्हणून दरवर्षी ५ जून रोजी 'जागतिक पर्यावरण दिन' साजरा केला जातो. याच परिषदेतून UNEP (युनायटेड नेशन्स एन्व्हायर्नमेंट प्रोग्राम - मुख्यालय: नैरोबी, केनिया) ची स्थापना झाली. |
| रामसर परिषद (Ramsar Convention) | २ फेब्रुवारी १९७१ रामसर, इराण |
आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या पाणथळ जागांचे (Wetlands) संवर्धन करण्यासाठी झालेला करार. दरवर्षी २ फेब्रुवारी हा 'जागतिक पाणथळ दिन' (World Wetlands Day) साजरा केला जातो. भारताने १९८२ मध्ये स्वाक्षरी केली. |
| व्हिएन्ना परिषद व मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल | व्हिएन्ना: १९८५ मॉन्ट्रियल: १६ सप्टेंबर १९८७ (लागू: १९८९) |
ओझोन थराचे संरक्षण करण्यासाठी आणि ओझोन क्षयकारी घटकांचे (CFCs, Halons) उत्पादन बंद करण्यासाठी झालेला ऐतिहासिक आंतरराष्ट्रीय करार. म्हणूनच १६ सप्टेंबर हा दिवस 'जागतिक ओझोन दिन' म्हणून जगभर साजरा केला जातो. हा जगातील सर्वात यशस्वी पर्यावरण करार मानला जातो. (२०१६ मध्ये किगाली दुरुस्तीद्वारे HFCs वरही निर्बंध आले). |
| रिओ वसुंधरा परिषद (Rio Earth Summit - UNCED) | १९९२ रिओ दी जानेरो, ब्राझील |
शाश्वत विकासासाठी 'अजेंडा २१' (Agenda 21) स्वीकारण्यात आला. यातून तीन महत्त्वाच्या संस्था जन्मल्या: UNFCCC (हवामान बदल), CBD (जैवविविधता परिषद) आणि UNCCD (वाळवंटीकरण रोखणे). |
| क्योटो प्रोटोकॉल (Kyoto Protocol) | स्वीकार: ११ डिसेंबर १९९७ लागू: २००५ (क्योटो, जपान) |
हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करण्यासाठी विकसित देशांवर कायदेशीर बंधनकारक करार (UNFCCC अंतर्गत). यात ६ प्रमुख वायू ($CO_2, CH_4, N_2O, HFCs, PFCs, SF_6$) कमी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले. यातून कार्बन क्रेडिट्स (Carbon Credits) आणि स्वच्छ विकास यंत्रणा (Clean Development Mechanism - CDM) ही संकल्पना आली. |
| पॅरिस हवामान करार (Paris Agreement - COP 21) | २०१५ (लागू: २०१६) पॅरिस, फ्रान्स |
जागतिक सरासरी तापमानवाढ पूर्व-औद्योगिक पातळीपेक्षा २°C च्या आत ठेवणे आणि ती १.५°C पर्यंत मर्यादित ठेवण्यासाठी सर्व देशांनी स्वतःहून ठरवलेली राष्ट्रीय उद्दिष्टे (NDC - Nationally Determined Contributions) जाहीर करणे. भारताने २०७० पर्यंत 'नेट झिरो' (Net Zero) चे उद्दिष्ट ठेवले आहे. |
महाराष्ट्रातील ३ रामसर पाणथळ स्थळे (Ramsar Sites in Maharashtra)
- नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - २०२०): महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ. याला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' म्हणतात. येथे शेकडो प्रजातींचे स्थलांतरित पक्षी येतात.
- लोणार सरोवर (बुलढाणा - २०२०): उल्कापातामुळे निर्माण झालेले खऱ्या पाण्याचे बेसाल्टिक सरोवर. महाराष्ट्रातील दुसरे रामसर स्थळ.
- ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (Thane Creek - २०२२): महाराष्ट्रातील तिसरे रामसर स्थळ. फ्लेमिंगो (रोहित) पक्षांसाठी जगप्रसिद्ध.
४. भारतातील पर्यावरण कायदे व वन्यजीव संवर्धन प्रकल्प (Acts & Wildlife Projects)
| भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे | वर्ष | महत्त्व व तरतुदी |
|---|---|---|
| वन्यजीव संरक्षण कायदा (Wildlife Protection Act) | १९७२ | वन्यजीवांची शिकार, व्यापार रोखण्यासाठी. यामध्ये ६ अनुसूच्या होत्या (अनुसूची १ मध्ये वाघ, गेंडा यांना सर्वोच्च कायदेशीर संरक्षण). राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्यांची स्थापना या कायद्यानुसार होते. |
| जल प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण कायदा | १९७४ | केंद्रीय व राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळांची (CPCB & MPCB) स्थापना या कायद्यान्वये झाली. |
| वन संवर्धन कायदा (Forest Conservation Act) | १९८० | वनजमीन बिगर-वन कामांसाठी वापरण्यावर केंद्र सरकारचे कडक निर्बंध. |
| हवा प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण कायदा | १९८१ | हवा प्रदूषण रोखण्यासाठी. १९८७ मध्ये या कायद्यात दुरुस्ती करून 'आवाज / ध्वनी' चा समावेश हवा प्रदूषकात केला गेला. |
| पर्यावरण संरक्षण कायदा (Environment Protection Act - EPA) | १९८६ | भोपाळ वायू दुर्घटनेनंतर केंद्र सरकारने केलेला व्यापक 'छत्री कायदा' (Umbrella Act). संविधानातील कलम ४८(अ) व ५१(क)(छ) ची अंमलबजावणी करण्यासाठी. |
| जैवविविधता कायदा (Biological Diversity Act) | २००२ | राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण (NBA - मुख्यालय: चेन्नई) ची स्थापना. |
| राष्ट्रीय हरित लवाद कायदा (NGT Act) | २०१० | पर्यावरणविषयक खटले ६ महिन्यांत निकाली काढण्यासाठी NGT (National Green Tribunal) ची स्थापना. प्रधान खंडपीठ: नवी दिल्ली. विभागीय खंडपीठे: पुणे (महाराष्ट्र), भोपाळ, कोलकाता, चेन्नई. |
भारतातील महत्त्वाचे वन्यजीव संवर्धन प्रकल्प (Wildlife Projects):
- प्रोजेक्ट टायगर (Project Tiger): १ एप्रिल १९७३ रोजी जिम कॉर्बेट नॅशनल पार्क येथून सुरू. सध्या भारतात ५४+ व्याघ्र प्रकल्प आहेत. महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प: मेळघाट (१९७३-७४). दर ४ वर्षांनी व्याघ्र गणना होते. जागतिक व्याघ्र दिन: २९ जुलै.
- प्रोजेक्ट क्रोकोडाईल (मगर संवर्धन): १९७५.
- प्रोजेक्ट एलिफंट (Project Elephant): १९९२ (हत्तींना संरक्षण देण्यासाठी आणि मानवी-हत्ती संघर्ष रोखण्यासाठी 'मायके' - MIKE कार्यक्रम). जागतिक हत्ती दिन: १२ ऑगस्ट.
- प्रोजेक्ट स्नो लेपर्ड (हिमबिबट्या): २००९ (हिमालयीन प्रदेशासाठी).
- प्रोजेक्ट चीता (Project Cheetah): १७ सप्टेंबर २०२२ रोजी नामिबियातून आणि नंतर दक्षिण आफ्रिकेतून आणलेले चित्ते मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात (Kuno National Park) सोडण्यात आले. भारतातून १९५२ मध्ये नामशेष झालेला चित्ता पुन्हा पुनरुज्जीवित करण्याचा जगातील पहिला आंतरखंडीय प्रकल्प!
५. पोलीस भरती व सरळसेवा विशेष महत्त्वाचे वन-लायनर्स
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचा घटक / प्रश्न | अचूक उत्तर |
|---|---|---|
| १ | जागतिक ओझोन दिन कधी साजरा केला जातो? | १६ सप्टेंबर |
| २ | जागतिक पर्यावरण दिन कधी साजरा केला जातो? | ५ जून |
| ३ | जागतिक पाणथळ दिन (World Wetlands Day) कधी असतो? | २ फेब्रुवारी |
| ४ | जागतिक व्याघ्र दिन कोणत्या दिवशी साजरा करतात? | २९ जुलै |
| ५ | ओझोन थराचे संरक्षण करणारा आंतरराष्ट्रीय करार कोणता? | मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल (Montreal Protocol - १९८७) |
| ६ | हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करण्यासाठी झालेला करार कोणता? | क्योटो प्रोटोकॉल (Kyoto Protocol - १९९७) |
| ७ | ओझोन थराची जाडी कोणत्या एककात मोजतात? | डॉब्सन युनिट (Dobson Unit - DU) |
| ८ | ओझोन थर वातावरणाच्या कोणत्या थरात आढळतो? | समताप मंडल (Stratosphere) |
| ९ | भारतातील वन्यजीव संरक्षण कायदा कोणत्या वर्षी संमत झाला? | १९७२ |
| १० | भारतातील 'पर्यावरण संरक्षण छत्री कायदा' कधी संमत झाला? | १९८६ (भोपाळ दुर्घटनेनंतर) |
| ११ | भारतात प्रोजेक्ट टायगर (Project Tiger) कधी सुरू झाला? | १ एप्रिल १९७३ |
| १२ | महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ कोणते? | नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - २०२०) |
| १३ | महाराष्ट्रातील दुसरे रामसर स्थळ कोणते? | लोणार सरोवर (बुलढाणा) |
| १४ | राष्ट्रीय हरित लवादाचे (NGT) पश्चिम विभागीय खंडपीठ कोठे आहे? | पुणे |
| १५ | कुनो राष्ट्रीय उद्यानात नामिबियातून आणलेले कोणते प्राणी सोडले गेले? | चित्ता (Cheetah - २०२२) |
६. MPSC मागील वर्षांचे प्रश्न व सविस्तर विश्लेषण (PYQ)
प्रश्न १ (MPSC राज्यसेवा पूर्व): ओझोन थराच्या क्षयाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) ओझोन छिद्र सर्वप्रथम अंटार्क्टिका खंडावर १९८५ मध्ये जोसेफ फारमन यांनी शोधले.
ब) ओझोन थराची जाडी डॉब्सन युनिटमध्ये (DU) मोजली जाते.
क) क्योटो प्रोटोकॉल हा ओझोन थर संरक्षणासाठी करण्यात आला होता.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
A) केवळ अ आणि ब
B) केवळ ब आणि क
C) केवळ अ आणि क
D) सर्व विधाने बरोबर
उत्तर: A) केवळ अ आणि ब
स्पष्टीकरण: विधान 'क' चुकीचे आहे; कारण ओझोन थर संरक्षणासाठी मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल (१९८७) करण्यात आला होता, तर क्योटो प्रोटोकॉल (१९९७) हा हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करण्यासाठी आणि जागतिक तापमानवाढ रोखण्यासाठी करण्यात आला होता.
प्रश्न २ (MPSC संयुक्त गट 'ब' पूर्व): भारताच्या पर्यावरण संरक्षण कायद्याबाबत खालीलपैकी कोणते विधान अचूक आहे?
A) हा कायदा १९७२ च्या स्टॉकहोम परिषदेच्या आधी संमत झाला.
B) हा कायदा भोपाळ वायू दुर्घटनेच्या पार्श्वभूमीवर १९८६ मध्ये संमत झाला.
C) या कायद्यानुसार भारतात राष्ट्रीय उद्याने स्थापन केली जातात.
D) या कायद्यात केवळ जल प्रदूषणाचा समावेश आहे.
उत्तर: B) हा कायदा भोपाळ वायू दुर्घटनेच्या पार्श्वभूमीवर १९८६ मध्ये संमत झाला.
स्पष्टीकरण: डिसेंबर १९८४ मधील भोपाळ दुर्घटनेनंतर केंद्र सरकारला सर्वसमावेशक पर्यावरण कायद्याची गरज भासली, म्हणून १९८६ मध्ये पर्यावरण (संरक्षण) कायदा संमत करण्यात आला. राष्ट्रीय उद्याने ही १९७२ च्या वन्यजीव संरक्षण कायद्यानुसार स्थापन होतात.
प्रश्न ३ (MPSC वनसेवा पूर्व): महाराष्ट्रातील 'नांदूर मध्यमेश्वर' या पाणथळ क्षेत्राला रामसर स्थळाचा दर्जा कधी प्राप्त झाला आणि ते कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
A) २०१८, अहमदनगर
B) २०२०, नाशिक
C) २०२१, बुलढाणा
D) २०२२, ठाणे
उत्तर: B) २०२०, नाशिक
स्पष्टीकरण: गोदावरी आणि कादवा नद्यांच्या संगमावर असणाऱ्या नाशिक जिल्ह्यातील नांदूर मध्यमेश्वर जलाशयाला जानेवारी २०२० मध्ये महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात आले. याला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' म्हणून ओळखले जाते.
🌍 पर्यावरण कायदे, हवामान करार व राष्ट्रीय आकडेवारी (२०२६ अधिकृत अद्ययावत स्थिती):
१. ओझोन छिद्र मर्यादा (Ozone Hole Threshold - 220 DU):
नासा (NASA) आणि जागतिक हवामान संघटना (WMO) यांच्या अधिकृत वैज्ञानिक व्याख्येनुसार, जेव्हा वातावरणातील एकूण ओझोनचे प्रमाण २२० डॉब्सन युनिट्सपेक्षा कमी (Below 220 DU) होते, तेव्हा त्या भागाला अधिकृतपणे ओझोन छिद्र (Ozone Hole) मानले जाते (जुन्या २०० DU च्या संकुचित उल्लेखाऐवजी २२० DU हे अधिकृत जागतिक मानक आहे).
२. CFCs वि. HFCs मधील वैज्ञानिक फरक (Kigali Amendment):
• क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (CFCs): हे ओझोन थर नष्ट करणारे (Ozone-depleting) आणि तीव्र हरितगृह परिणाम घडवणारे वायू आहेत (मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल १९८७ द्वारे बंदी).
• हायड्रोफ्लुरोकार्बन्स (HFCs): यांच्यात क्लोरीन नसल्याने ते ओझोनचा क्षय करत नाहीत (ODP = 0 / शून्य ODP); परंतु ते अतिशय शक्तिशाली हरितगृह वायू (Super Greenhouse Gases) आहेत. म्हणूनच २०१६ च्या किगाली दुरुस्ती (Kigali Amendment) अन्वये HFCs चे टप्प्याटप्प्याने उच्चाटन (Phase-down) सुरू आहे.
३. रिओ वसुंधरा परिषद १९९२ आणि तिन्ही करार (Rio Conventions):
१९९२ च्या रिओ वसुंधरा परिषदेत (Rio Earth Summit):
• UNFCCC (हवामान बदल करार) आणि CBD (जैवविविधता करार) या दोन करारांवर रिओ १९९२ मध्ये स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.
• UNCCD (वाळवंटीकरण प्रतिबंध करार): हा रिओ परिषदेतील थेट करार नसून परिषदेतील शिफारसींनुसार नंतर वाटाघाटी होऊन १९९४ (1994) मध्ये पॅरिस येथे स्वीकारण्यात आला.
४. वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ — २०२२ सुधारणा (४ अनुसूची):
वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा कायदा, २०२२ (१ एप्रिल २०२३ पासून लागू): या दुरुस्तीनुसार कायद्यातील जुनी ६ परिशिष्टे रद्द करून आता केवळ ४ अनुसूची (4 Schedules) करण्यात आल्या आहेत:
- अनुसूची १: सर्वोच्च संरक्षण असणाऱ्या संकटग्रस्त प्राण्यांच्या प्रजाती.
- अनुसूची २: सामान्य संरक्षणाखालील प्राणी प्रजाती.
- अनुसूची ३: संरक्षित वनस्पती प्रजाती.
- अनुसूची ४: CITES कराराच्या परिशिष्टांमधील आंतरराष्ट्रीय प्रजाती. (जुनी Vermin / उपद्रवी प्राणी अनुसूची रद्द करण्यात आली आहे).
५. वन संरक्षण कायदा नवीन नाव:
२०२३ च्या सुधारणेनुसार वन संरक्षण कायद्याचे नाव बदलून वन (संरक्षण व संवर्धन) अधिनियम, 1980 [Van (Sanrakshan Evam Samvardhan) Adhiniyam, 1980] असे अधिकृतपणे करण्यात आले आहे.
६. जैविक विविधता कायदा सुधारणा:
जैविक विविधता (सुधारणा) कायदा, २०२३ (Biological Diversity Amendment Act, 2023): हा कायदा १ एप्रिल २०२४ पासून संपूर्ण देशात अंमलात आला असून त्यासोबतच जैविक विविधता नियम, २०२४ (Biological Diversity Rules, 2024) लागू करण्यात आले आहेत.
७. भारतातील व्याघ्र प्रकल्प — २०२६ अधिकृत आकडेवारी:
राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) नोंदीनुसार भारतात सप्टेंबर २०२६ अखेर एकूण ५८ व्याघ्र प्रकल्प (58 Tiger Reserves) १८ राज्यांमध्ये विस्तारलेले आहेत. (प्रकल्प व्याघ्र हा १९७३ मध्ये ९ सुरुवातीच्या व्याघ्र प्रकल्पांसह सुरू करण्यात आला होता, केवळ कॉर्बेट नव्हे).
८. रामसर पाणथळ स्थळे (Ramsar Sites - 2026):
• महाराष्ट्रातील ३ रामसर स्थळे: १. नांदूर मधमेश्वर (नाशिक - २०१९), २. लोणार सरोवर (बुलढाणा - २०२०), ३. ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (ठाणे/मुंबई - २०२२).
• भारतातील एकूण संख्या: ऑगस्ट २०२६ अखेर भारतात एकूण १०१ (101) रामसर स्थळे आहेत.
प्रदूषण, जागतिक तापमानवाढ व पर्यावरण करार सराव चाचणी १०
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.