भारतातील मृत्यूदर कमी होण्याची खालीलपैकी कोणती कारणे आहेत? (a) महामारी नियंत्रण (b) मलेरिया आणि क्षयरोगाच्या घटनांमध्ये घट (c) एकत्र कुटुंब पद्धती (d) शिक्षणाचा विस्तार व साक्षरतेतील वाढ
योग्य उत्तर पर्याय D [(a), (b) आणि (d)] आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (भारतात मृत्यूदर घटण्याची कारणे - Demography):
भारतातील मृत्यूदर (Death/Mortality Rate) विसाव्या शतकाच्या मध्यानंतर वेगाने घसरला. याची मुख्य कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत:
१. (a) महामारी नियंत्रण (Control of Epidemics): प्लेग, कॉलरा, देवी (Smallpox) यांसारख्या महाभयंकर साथीच्या रोगांवर प्रतिबंधक लस व औषधांद्वारे नियंत्रण मिळवण्यात यश आले.
२. (b) मलेरिया आणि क्षयरोगाच्या घटनांमध्ये घट: राष्ट्रीय मलेरिया निर्मूलन कार्यक्रम आणि थेट क्षयरोग नियंत्रण (DOTS) मुळे या प्राणघातक रोगांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंमध्ये प्रचंड घट झाली.
३. (d) शिक्षणाचा विस्तार व साक्षरतेतील वाढ: साक्षरतेच्या प्रसारामुळे लोकांमध्ये वैयक्तिक स्वच्छता, सुरक्षित पिण्याचे पाणी, माता व बालसंगोपन याबद्दल जागरूकता निर्माण झाली, ज्यामुळे अर्भक व बालमृत्यूदरात लक्षणीय घट झाली.
४. विधान (c) चुकीचे का आहे? 'एकत्र कुटुंब पद्धती' (Joint Family System) ही एक सामाजिक व्यवस्था असून ती भारतात बालविवाह आणि उच्च जन्मदरास (High Birth Rate) कारणीभूत ठरत असे; मृत्यूदर कमी होण्याचे ते वैद्यकीय किंवा वैज्ञानिक कारण नाही.
म्हणून (a), (b) आणि (d) ही मृत्यूदर कमी होण्याची अचूक कारणे आहेत.
The correct answer is Option D [(a), (b) and (d)].
Detailed Step-by-Step Demographic Transition Analysis:
1. Epidemiological Drivers of Mortality Decline in Modern India:
- Control of Lethal Epidemics [Statement a]: Eradication of smallpox, control of plague, cholera, and influenza through mass immunization campaigns.
- Decline of Endemic Infectious Diseases [Statement b]: Systemic suppression of malaria via vector control and modern antibiotic therapy for tuberculosis.
- Spread of Public Education and Literacy [Statement d]: Elevated health awareness, personal sanitation, maternal nutrition, and proactive healthcare seeking behavior.
2. Why Statement (c) is Excluded: The traditional joint family institution is historically identified in Indian demography as a socio-cultural factor sustaining high crude birth rates (by sharing child-rearing burdens), not a clinical/epidemiological cause of mortality reduction.
Hence, Statements (a), (b), and (d) are correct.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'दारिद्र्य, बेरोजगारी व मानवी विकास (Poverty, Unemployment & Human Development)' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या (दांडेकर-रथ ते तेंडुलकर व रंगराजन)
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 125 दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या निर...
बेरोजगारी: प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS), PLFS अहवाल व प्रमुख राष्ट्रीय रोजगार योजना
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 126 बेरोजगारी: संकल्पना, सर्व प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS) व PLF...
मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, असमानता समायोजित IHDI, GII व भारतातील कल्याणकारी धोरणे
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 127 मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, IHDI, GII व भारतातील कल्य...
या परीक्षेचे सर्व ५,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!
घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.
खालील वर्तुळालेख एका कुटुंबाचा विविध बाबींवरील मासिक खर्च दर...
दरवर्षी 'राष्ट्रीय मतदार दिन' कधी साजरा केला जातो?
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Group C Prelims 2024 Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण पेपर ➔_______ विधेयकास संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाने विशेष बहुमताने संमत करणे बंधनकारक असते.
74 व्या घटनादुरुस्ती संदर्भात खालीलपैकी कोणती विधाने बिनचूक आहेत?
अ. या घटनादुरुस्तीनुसार नगरपालिकांच्या निवडणूकी संबंधीच्या बाबींमध्ये न्यायालयांनी हस्तक्षेप करण्यास कायद्याने बंदी आहे.
ब. पश्चिम बंगालच्या दार्जिलिंग, गोरखा पहाडी परिषदेची कार्ये व अधिकार यांना या कायद्यामुळे बाधा पोहोचणार नाही.
क. मणिपुर पहाडी क्षेत्रातील जिल्हा परिषदांची कार्ये व अधिकार यांना या कायद्यामुळे बाधा पोहोचणार नाही.
'कॅबिनेट' ह्या संज्ञेचा राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमामध्ये उल्लेख केलेला आढळतो?
भारतीय राज्यघटनेनुसार, पुढीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही?
मूलभूत अधिकारातील खाजगीपणाचा अधिकार कोणत्या कलमामध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे?
आर्थिक न्यायाचे तत्व हे भारतीय राज्यघटनेच्या खालीलपैकी कोणत्या दोन्ही भागात समाविष्ट केलेले आहे?
📚 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔फाईव्ह आईज, या युतीमध्ये खालीलपैकी कोणत्या देशांचा समावेश होतो ?
(a) अमेरिका
(b) ब्रिटन
(c) न्युझीलंड
(d) ऑस्ट्रेलिया
(e) फ्रान्स
(f) जर्मनी
एम.एस. स्वामीनाथन यांच्याविषयी योग्य विधाने ओळखा.
(a) ते तमिळनाडु येथील रहिवासी होते.
(b) त्यांचे उच्च शिक्षण ऑक्सफर्ड विद्यापीठात झाले होते.
(c) ते कृषी विभागाचे शास्त्रज्ञ होते.
(d) ते काहीकाळ राज्यसभेचे सदस्य होते.
(e) त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला होता.
महिला आरक्षण विधेयक 2023, संदर्भात खाली दिलेली विधाने विचारात घ्या.
(a) नारीशक्ती वंदन अधिनियम हे घटनात्मक विधेयक 2023 (एकशे अठ्ठावीसावे घटनादुरुस्ती विधेयक) म्हणून संसदेत सादर करण्यात आले.
(b) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 10 सप्टेंबर 2023 रोजी हे महिला आरक्षण विधेयक लोकसभेत सादर केले.
(c) या कायद्याद्वारे लोकसभा आणि राज्य विधानसभेच्या 30% जागा महिलांना देण्यात येणार आहेत.
(d) नव्या संसद भवनातील हे पहिलेच विधेयक आहे.
वरीलपैकी योग्य विधाने ओळखा.
मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी योजनेसंदर्भात पुढीलपैकी योग्य विधाने ओळखा.
(a) ही योजना जून, 2017 मध्ये देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना सुरू केली होती.
(b) या योजनेचा मुख्य हेतु हा शेतकऱ्यांना कृषी फीडरच्या माध्यमातून वीज पुरवठा उपलब्ध करून देणे, हा आहे.
(c) या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना प्रति एकर ₹ 50,000 भाडे देण्याचा निर्णय सरकारने घेतला.
(d) 33 केव्ही उपकेंद्रापासून 10 कि.मी. पर्यंतच्या सरकारी जमिनीवर सोलार पॅनल उभारले जातात.
खालीलपैकी योग्य जोड्या जुळवा :
(a) डॉ. नितीन करमाळकर समिती - (i) महाराष्ट्रामध्ये राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 च्या अंमलबजावणीसाठी
(b) नितीन करीर समिती - (ii) महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार वितरणावेळी झालेल्या दुर्घटनेच्या चौकशी संबंधी
(c) सुनिल पवार समिती - (iii) कांद्याचे दर का कोसळतात, याचा अभ्यास करण्यासाठी
(d) डॉ. के. कस्तुरीरंगन समिती - (iv) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार पुर्वप्राथमिक ते पदवीपर्यंतचा अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी
अलीकडेच ओडिशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी, मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना सुरू केली आहे. या योजनेचे/ची प्राथमिक उद्दिष्ट/ष्टे कोणती ?