लोकसंख्येचा संक्रमण सिद्धांत खालीलपैकी कोणत्या घटकांवर प्रकाश टाकतो ?
(a) जन्म दर
(b) मृत्यू दर
(c) लोकसंख्या वृद्धीदर
(d) अर्भक मृत्यू दर
योग्य पर्याय निवडा :
लोकसंख्येचा संक्रमण सिद्धांत खालीलपैकी कोणत्या घटकांवर प्रकाश टाकतो ?
(a) जन्म दर
(b) मृत्यू दर
(c) लोकसंख्या वृद्धीदर
(d) अर्भक मृत्यू दर
योग्य पर्याय निवडा :
Demographic Transition Theory throws light on which of the following factors ?
(a) Birth rate
(b) Death rate
(c) Population growth rate
(d) Infant mortality rate
Choose correct option:
योग्य उत्तर पर्याय ३ (C) ((a), (b) आणि (c)) आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points):
• लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत (Demographic Transition Theory) हा वॉरेन थॉम्पसन (१९२९) आणि फ्रँक नोटेस्टीन (१९४५) यांनी मांडला.
• सिद्धांताचे मुख्य घटक: हा सिद्धांत आर्थिक विकासाबरोबर लोकसंख्येमध्ये होणारे टप्पे स्पष्ट करण्यासाठी खालील तीन घटकांच्या परस्परसंबंधांवर प्रकाश टाकतो:
• जन्म दर (a): आधुनिकतेनुसार जन्मदरात होणारे बदल.
• मृत्यू दर (b): आरोग्य व राहणीमानाच्या सुधारणेमुळे वेगाने घटणारा मृत्यूदर.
• लोकसंख्या वृद्धीदर (c): जन्मदर आणि मृत्यूदर यांच्यातील अंतरामुळे ठरणारा प्रत्यक्ष वाढीचा वेग.
• संक्रमणाचे टप्पे:
• *पहिला टप्पा*: उच्च जन्मदर आणि उच्च मृत्यूदर (संतुलित).
• *दुसरा टप्पा*: उच्च जन्मदर पण मृत्यूदरात घट → लोकसंख्येचा स्फोट.
• *तिसरा टप्पा*: जन्मदरात घट आणि कमी मृत्यूदर → वाढीचा वेग मंदावणे.
• *चौथा टप्पा*: नीचांकी जन्मदर व मृत्यूदर → स्थिर लोकसंख्या.
• त्यामुळे जन्मदर, मृत्यूदर आणि लोकसंख्या वृद्धीदर हे तीन मुख्य घटक आहेत.
• महत्त्वाची टीप: लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत मुख्यत्वे जन्मदर, मृत्यूदर आणि लोकसंख्या वृद्धीदर या तीन घटकांमधील परस्परसंबंधांवर आधारलेला आहे.
The correct answer is Option C ((a), (b) and (c)).
Key Points:
• The Theory of Demographic Transition was formulated by Warren Thompson (1929) and later structured by Frank Notestein (1945).
• Core Dynamic Model: The theory delineates how societies transition through phases of economic modernization via interaction among three primary variables:
• Birth Rate (a): Declines as industrialization, urbanization, and literacy rise.
• Death Rate (b): Plummets early due to improvements in public health, sanitization, and nutrition.
• Population Growth Rate (c): The net differential between crude birth rate and death rate (r = CBR - CDR).
• The Stages:
• **1. *Stage 1*: High birth rate, high death rate → low, stagnant growth.
• 2. *Stage 2*: High birth rate, falling death rate → population explosion.
• 3. *Stage 3*: Falling birth rate, low death rate → slowing growth rate.
• 4. *Stage 4*: Low birth rate, low death rate → stationary, low growth.
• Infant mortality rate (d), while related, is not one of the model's core aggregate axis variables.
• Key Takeaway**: Demographic Transition Theory models population evolution via birth rate, death rate, and net population growth rate.
या परीक्षेचे सर्व ५०,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!
घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'राष्ट्रीय उत्पन्न, आर्थिक वृद्धी व विकास (National Income, Economic Growth & Development)' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या मूलभूत संकल्पना: GDP, GNP, NDP, NNP, Factor Cost वि. Market Price, Green GDP व GDP Deflator
राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) हे कोणत्याही देशाच्या आर्थिक प्रगतीचे आणि नागरिकांच्या जीवनमानाचे मोजमाप करणारे सर्व...
राष्ट्रीय उत्पन्न मोजमाप पद्धती, भारतीय सांख्यिकी इतिहास (दादाभाई नौरोजी ते महालनोबिस) व NSO रचना
राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोजमाप करण्यासाठी उत्पादनाचा प्रवाह, उत्पन्नाचा प्रवाह आणि खर्चाचा प्रवाह या तीन दृष्टिकोनातून तीन...
अर्थव्यवस्थेची क्षेत्रे (प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक, चतुर्थक व पंचमक) आणि आर्थिक वृद्धी वि. आर्थिक विकास
कोणत्याही अर्थव्यवस्थेतील मानवी आर्थिक क्रियांचे स्वरूप आणि उत्पादन प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी तिची प्राथमिक, द्वितीयक,...
🎯 या परीक्षेची संपूर्ण टेस्ट सिरीज
सर्व सराव पेपर्स, मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका व सविस्तर विश्लेषणासह सोडवा
लिंग सक्षमता मापक खालीलपैकी कशाची गणना करते ? (1) स्त्रियांच...
हरितगृह वायूंचा खालीलपैकी सर्वात महत्त्वाचा स्त्रोत कोणता ?...
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Rajyaseva Mains P4 2020 Official Question Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण टेस्ट सिरीज जॉईन करा ➔2004 मध्ये हिंदिमहासागरात आलेल्या प्रलयंकारी सुनामी लाटांमुळे खालीलपैकी कोणत्या प्रदेशात फार मोठया प्रमाणात जीवित व वित्तहानी झाली ?
खालीलपैकी कोण राष्ट्रीय आपत्ती प्राधिकरणाचे प्रमुख आहेत ?
योग्य जोडया लावा :
यादी I
a. मुंबई - आग (मंत्रालय)
b. पुणे - बॉम्बस्फोट
c. गुजरात - महापूर
d. किल्लारी - भूकंप
यादी II
I. ऑगस्ट, 2005
II. सप्टेंबर, 1993
III. जून, 2012
IV. फेब्रुवारी, 2011
योग्य पर्याय निवडा : अ ब क ड
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या खालील नमूद वैशिष्टयांमधून योग्य पर्याय निवडा :
अ. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी उबदार हवा असते.
ब. उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी ढग नसतात.
क. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात दाबाचा उतार सौम्य असतो.
ड. उष्ण कटिबंधीय आवर्तात सरासरी 50 ते 100 सेमी पाऊस पडतो.
योग्य पर्याय निवडा :
योग्य जोडया लावा :
यादी I (भूकंपठिकाण)
a. लातूर, उस्मानाबाद
b. चांबोली
c. भूज
d. उत्तरकाशी
यादी II (तारीख व वर्ष)
I. 26 जानेवारी 2001
II. 20 ऑक्टोबर 1991
III. 30 सप्टेंबर 1993
IV. 29 मार्च 1999
अ ब क ड
योग्य पर्याय निवडा :
पुढीलपैकी जैवतंत्रज्ञानाच्या वापराचे/ची उदाहरण/उदाहरणे कोणती/ते ?
अ. दुधाचे दही बनणे
ब. बेकर यीस्ट घालून भात आंबवणे
क. विषाणूच्या जनुकाचे जीवाणूत रोपण करणे
ड. रोगाचा इलाज करण्यासाठी माणसात निरोगी जनुकाचे रोपण
योग्य पर्याय निवडा :
📚 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔Choose the correct question tag to fill in the blank.
I am the happiest man in my town, ________?
A hardware or software device that is able to modify data according to instructions is called a ________.
Choose the correct word from the following:
After the word, four meanings are given. Choose the correct alternative from the following:
Directory
Choose the correct meaning from the following:
'to dictate letters' mean
The underlined idiom in the following sentence means
People these days want to be rich overnight; naturally they try to earn money by hook or crook.
Which one of the following is closest to the opposite in meaning of the word, 'definite'?
