लोकसंख्या संक्रमण (Demographic transition) हा कशाचा परिणाम आहे?
(a) मृत्युदरातील बदल
(b) जन्मदरातील (प्रजनन दर) बदल
(c) उत्पन्न वितरणातील बदल
(d) नागरीकरण
लोकसंख्या संक्रमण (Demographic transition) हा कशाचा परिणाम आहे? (a) मृत्युदरातील बदल (b) जन्मदरातील (प्रजनन दर) बदल (c) उत्पन्न वितरणातील बदल (d) नागरीकरण
Demographic transition is a result of _______. (a) Changes in mortality (b) Changes in fertility (c) Changes in income distribution (d) Urbanization
(a)
(a) and (b)
(a), (b) and (c)
(a), (b) and (d)
योग्य उत्तर पर्याय B [(a) आणि (b) / (a) and (b)] आहे.
सविस्तर स्पष्टीकरण (लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत):
१. सिद्धांत: फ्रँक नोटेस्टिन (Frank Notestein) आणि वॉरेन थॉम्पसन (Warren Thompson) यांनी मांडलेला 'लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत' (Theory of Demographic Transition) कोणत्याही देशातील आर्थिक विकासासोबत लोकसंख्येत होणारे बदल स्पष्ट करतो.
२. मूलभूत घटक: लोकसंख्या संक्रमण हे मुख्यत्वे दोन जैविक-जनसांख्यिकी घटकांमधील बदलांचा थेट परिणाम असते:
- (a) मृत्युदरातील बदल (Changes in mortality): आरोग्य सुविधा, लसीकरण, आणि वैद्यकीय प्रगतीमुळे सुरुवातीला मृत्युदर वेगाने घटतो.
- (b) जन्मदरातील बदल (Changes in fertility): शिक्षण, कुटुंबनियोजन आणि राहणीमानाचा दर्जा सुधारल्यामुळे कालांतराने जन्मदरही घटू लागतो.
३. संक्रमणाचे टप्पे:
- पहिला टप्पा: उच्च जन्मदर आणि उच्च मृत्युदर (स्थिर लोकसंख्या)
- दुसरा टप्पा: उच्च जन्मदर परंतु घटता मृत्युदर (लोकसंख्येचा विस्फोट - Population Explosion)
- तिसरा टप्पा: घटता जन्मदर आणि कमी मृत्युदर (लोकसंख्या वाढीचा वेग मंदावणे)
- चौथा टप्पा: निम्न जन्मदर आणि निम्न मृत्युदर (पुन्हा स्थिरता).
शहरीकरण व उत्पन्न बदल हे या प्रक्रियेला साहाय्यक घटक आहेत; परंतु संक्रमणाचा प्रत्यक्ष गाभा जन्मदर व मृत्युदर यांतील बदल हाच आहे. म्हणून (a) आणि (b) योग्य उत्तर आहे.
The correct answer is Option B ((a) and (b)).
Detailed Step-by-Step Demographic Analysis:
1. Theoretical Framework: Formulated by Warren Thompson and developed by Frank Notestein, the Theory of Demographic Transition postulates the historical shift of an economy from high birth and death rates to low birth and death rates during economic modernization.
2. Core Catalysts: The transition is structurally driven by two fundamental demographic variables:
- Changes in mortality (Death Rate): Plummets in the transitional phase due to improvements in hygiene, clean water, famine management, and public health.
- Changes in fertility (Birth Rate): Declines subsequently due to female literacy, urbanization, family planning access, and rising opportunity costs of childbearing.
3. Auxiliary Factors: While urbanization and income distribution accompany economic development, demographic transition per se is mathematically and sociologically defined by shifts in birth and death rates.
या प्रश्नाचा समावेश असलेल्या 'दारिद्र्य, बेरोजगारी व मानवी विकास (Poverty, Unemployment & Human Development)' या घटकावरील संपूर्ण सिद्धांत, महत्त्वाचे नियम व ट्रिक्स वाचा:
दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या (दांडेकर-रथ ते तेंडुलकर व रंगराजन)
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 125 दारिद्र्य संकल्पना, मोजमाप पद्धती, दारिद्र्य रेषा व सर्व तज्ज्ञ समित्या निर...
बेरोजगारी: प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS), PLFS अहवाल व प्रमुख राष्ट्रीय रोजगार योजना
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 126 बेरोजगारी: संकल्पना, सर्व प्रकार, मोजमाप पद्धती (UPS, UPSS, CWS, CDS) व PLF...
मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, असमानता समायोजित IHDI, GII व भारतातील कल्याणकारी धोरणे
Topic 61: दारिद्र्य व बेरोजगारी Note ID: 127 मानवी विकास निर्देशांक (HDI): ३ आयाम, ४ निर्देशक, IHDI, GII व भारतातील कल्य...
या परीक्षेचे सर्व ५,०००+ प्रश्न व मागील पेपर्स ॲपमध्ये मोफत सोडवा!
घटकनिहाय सराव टेस्ट्स, ऑल-महाराष्ट्र रँक आणि संपूर्ण स्पष्टीकरणासह सराव.
पेरीपॅटसमध्ये (Peripatus) आढळणाऱ्या पायांची संख्या _______ अ...
बुंदेलखंड प्रदेशात कोणत्या प्रकारच्या ग्रामीण वसाहती आढळतात?
हा प्रश्न मित्रांसोबत शेअर करा
WhatsApp किंवा Telegram वर चर्चा करा किंवा लिंक कॉपी करा
📑 MPSC Group C Pre 2021 Paper इतर प्रश्न (More from this Paper)
संपूर्ण पेपर ➔_______ विधेयकास संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाने विशेष बहुमताने संमत करणे बंधनकारक असते.
74 व्या घटनादुरुस्ती संदर्भात खालीलपैकी कोणती विधाने बिनचूक आहेत?
अ. या घटनादुरुस्तीनुसार नगरपालिकांच्या निवडणूकी संबंधीच्या बाबींमध्ये न्यायालयांनी हस्तक्षेप करण्यास कायद्याने बंदी आहे.
ब. पश्चिम बंगालच्या दार्जिलिंग, गोरखा पहाडी परिषदेची कार्ये व अधिकार यांना या कायद्यामुळे बाधा पोहोचणार नाही.
क. मणिपुर पहाडी क्षेत्रातील जिल्हा परिषदांची कार्ये व अधिकार यांना या कायद्यामुळे बाधा पोहोचणार नाही.
'कॅबिनेट' ह्या संज्ञेचा राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमामध्ये उल्लेख केलेला आढळतो?
भारतीय राज्यघटनेनुसार, पुढीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही?
मूलभूत अधिकारातील खाजगीपणाचा अधिकार कोणत्या कलमामध्ये समाविष्ट करण्यात आला आहे?
आर्थिक न्यायाचे तत्व हे भारतीय राज्यघटनेच्या खालीलपैकी कोणत्या दोन्ही भागात समाविष्ट केलेले आहे?
📚 भारतीय अर्थव्यवस्था (Indian Economy) इतर मागील वर्षांचे प्रश्न (Related PYQs)
सर्व पहा ➔फाईव्ह आईज, या युतीमध्ये खालीलपैकी कोणत्या देशांचा समावेश होतो ?
(a) अमेरिका
(b) ब्रिटन
(c) न्युझीलंड
(d) ऑस्ट्रेलिया
(e) फ्रान्स
(f) जर्मनी
एम.एस. स्वामीनाथन यांच्याविषयी योग्य विधाने ओळखा.
(a) ते तमिळनाडु येथील रहिवासी होते.
(b) त्यांचे उच्च शिक्षण ऑक्सफर्ड विद्यापीठात झाले होते.
(c) ते कृषी विभागाचे शास्त्रज्ञ होते.
(d) ते काहीकाळ राज्यसभेचे सदस्य होते.
(e) त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला होता.
महिला आरक्षण विधेयक 2023, संदर्भात खाली दिलेली विधाने विचारात घ्या.
(a) नारीशक्ती वंदन अधिनियम हे घटनात्मक विधेयक 2023 (एकशे अठ्ठावीसावे घटनादुरुस्ती विधेयक) म्हणून संसदेत सादर करण्यात आले.
(b) पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 10 सप्टेंबर 2023 रोजी हे महिला आरक्षण विधेयक लोकसभेत सादर केले.
(c) या कायद्याद्वारे लोकसभा आणि राज्य विधानसभेच्या 30% जागा महिलांना देण्यात येणार आहेत.
(d) नव्या संसद भवनातील हे पहिलेच विधेयक आहे.
वरीलपैकी योग्य विधाने ओळखा.
मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी योजनेसंदर्भात पुढीलपैकी योग्य विधाने ओळखा.
(a) ही योजना जून, 2017 मध्ये देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना सुरू केली होती.
(b) या योजनेचा मुख्य हेतु हा शेतकऱ्यांना कृषी फीडरच्या माध्यमातून वीज पुरवठा उपलब्ध करून देणे, हा आहे.
(c) या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना प्रति एकर ₹ 50,000 भाडे देण्याचा निर्णय सरकारने घेतला.
(d) 33 केव्ही उपकेंद्रापासून 10 कि.मी. पर्यंतच्या सरकारी जमिनीवर सोलार पॅनल उभारले जातात.
खालीलपैकी योग्य जोड्या जुळवा :
(a) डॉ. नितीन करमाळकर समिती - (i) महाराष्ट्रामध्ये राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 च्या अंमलबजावणीसाठी
(b) नितीन करीर समिती - (ii) महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार वितरणावेळी झालेल्या दुर्घटनेच्या चौकशी संबंधी
(c) सुनिल पवार समिती - (iii) कांद्याचे दर का कोसळतात, याचा अभ्यास करण्यासाठी
(d) डॉ. के. कस्तुरीरंगन समिती - (iv) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार पुर्वप्राथमिक ते पदवीपर्यंतचा अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी
अलीकडेच ओडिशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी, मुख्यमंत्री संपुर्ण पुष्टी योजना सुरू केली आहे. या योजनेचे/ची प्राथमिक उद्दिष्ट/ष्टे कोणती ?