संसदीय कामकाज, साधने, विधेयके व समित्या: प्रश्नोत्तराचा तास, शून्य प्रहर, अर्थविधेयक (कलम ११०), PAC व अंदाज समिती
भारतीय संसद ही केवळ कायदे बनवणारी संस्था नसून ती कार्यकारी मंडळावर (मंत्रिमंडळावर) सतत अंकुश ठेवणारी आणि जनतेच्या पैशांचे संरक्षण करणारी सर्वोच्च लोकशाही संस्था आहे. संविधानाच्या भाग ५ (कलम ८५ ते...
🎯 संसदीय कामकाज, साधने, विधेयके व समित्या: परिपूर्ण अभ्यास
भारतीय संसद ही केवळ कायदे बनवणारी संस्था नसून ती कार्यकारी मंडळावर (मंत्रिमंडळावर) सतत अंकुश ठेवणारी आणि जनतेच्या पैशांचे संरक्षण करणारी सर्वोच्च लोकशाही संस्था आहे. संविधानाच्या भाग ५ (कलम ८५ ते १२२) मध्ये संसदेचे कामकाज, विविध अधिवेशने, संसदीय प्रश्न, विविध प्रकारचे ठराव, कायदे प्रक्रिया, अर्थसंकल्प (Budget) आणि संसदीय समित्यांची कार्यपद्धती विहित केली आहे.
१. संसदेची अधिवेशने (Sessions), गणपूर्ती व कामकाजाची साधने
📅 संसदेची अधिवेशने (कलम ८५)
संसदेचे अधिवेशन राष्ट्रपती बोलावतात. दोन अधिवेशनांमधील कमाल अंतर ६ महिन्यांपेक्षा जास्त असू शकत नाही. भारतात वर्षातून ३ अधिवेशने भरतात: १) अर्थसंकल्पीय अधिवेशन (Budget Session - फेब्रु ते मे - सर्वात मोठे), २) पावसाळी अधिवेशन (Monsoon Session - जुलै ते ऑगस्ट), ३) हिवाळी अधिवेशन (Winter Session - नोव्हें ते डिसें - सर्वात लहान).
👥 गणपूर्ती / कोरम (Quorum - कलम १००)
सभागृहाचे कामकाज चालवण्यासाठी उपस्थित असणारी किमान सदस्यसंख्या. ही एकूण सदस्यसंख्येच्या १/१० (१०%) असते. म्हणजेच लोकसभेसाठी किमान ५५ सदस्य आणि राज्यसभेसाठी किमान २५ सदस्य हजर असणे बंधनकारक आहे. कोरम नसल्यास पीठासीन अधिकारी कामकाज स्थगित करतात.
🚪 सत्र समाप्ती वि. विसर्जन (Prorogation vs Dissolution)
• तहकूब (Adjournment): बैठकीचे कामकाज काही तास/दिवसांसाठी स्थगित करणे (पीठासीन अधिकारी करतात).
• सत्र समाप्ती (Prorogation): चालू सत्र समाप्त करणे (राष्ट्रपती करतात).
• विसर्जन (Dissolution): लोकसभेचे अस्तित्व समाप्त करणे (केवळ राष्ट्रपती करतात; राज्यसभा कधीही विसर्जित होत नाही).
📜 लोकसभा विसर्जित झाल्यावर विधेयके रद्द होण्याचे नियम (Lapsing of Bills):
- लोकसभेत प्रलंबित असलेले सर्व विधेयके रद्द होतात (Lapse).
- लोकसभेने मंजूर केलेले परंतु राज्यसभेत प्रलंबित असलेले विधेयक रद्द होते.
- राज्यसभेत उगम पावलेले आणि लोकसभेने अद्याप मंजूर न केलेले (राज्यसभेत प्रलंबित) विधेयक रद्द होत नाही.
- दोन्ही सभागृहांनी मंजूर केलेले आणि राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीसाठी प्रलंबित असलेले विधेयक रद्द होत नाही.
- राष्ट्रपतींनी संयुक्त बैठक (Joint Sitting) बोलावली असल्यास लोकसभा विसर्जित झाली तरी विधेयक रद्द होत नाही.
❓ प्रश्नोत्तराचा तास (Question Hour: ११ ते १२)
- संसदेच्या प्रत्येक बैठकीचा पहिला तास प्रश्नोत्तरासाठी राखीव असतो.
- तारांकित प्रश्न (Starred Questions): या प्रश्नांना हिरव्या रंगात चिन्हांकित केले जाते. मंत्र्यांनी तोंडी उत्तर (Oral Answer) द्यावे लागते. यावर पूरक प्रश्न (Supplementary Questions) विचारता येतात.
- अतारांकित प्रश्न (Unstarred Questions): या प्रश्नांना पांढऱ्या रंगात चिन्हांकित केले जाते. याचे लेखी उत्तर (Written Answer) दिले जाते. यावर पूरक प्रश्न विचारता येत नाहीत.
- अल्पसूचनेचे प्रश्न (Short Notice Questions): १० दिवसांपेक्षा कमी कालावधीची नोटीस देऊन तातडीच्या सार्वजनिक महत्त्वाच्या विषयांवर विचारले जातात (हलक्या गुलाबी रंगात).
⏰ शून्य प्रहर (Zero Hour: दुपारी १२ ते १)
- प्रश्नोत्तराचा तास संपल्यानंतर आणि दैनंदिन कामकाज सुरू होण्यापूर्वीचा काळ.
- भारतीय संसदेची देणगी: ही संकल्पना संविधानात किंवा सभागृहाच्या नियमावलीत नाही; भारतीय प्रसारमाध्यमांनी १९६२ मध्ये हा शब्द रूढ केला.
- यात खासदार पूर्वसूचनेशिवाय तातडीचे राष्ट्रीय व सार्वजनिक प्रश्न मांडू शकतात.
- लक्षवेधी सूचना (Calling Attention Motion): मंत्र्यांचे लक्ष तातडीच्या बाबीकडे वेधण्यासाठी (हीसुद्धा १९५४ ची भारतीय संकल्पना आहे).
२. संसदेतील प्रमुख ठराव व प्रस्ताव (Motions in Parliament)
| ठरावाचा प्रकार | सभागृह व नियम | सविस्तर नियम व परीक्षाभिमुख विश्लेषण |
|---|---|---|
| अविश्वास ठराव (No-Confidence Motion) | केवळ लोकसभेत (नियम १९८) | मंत्रिमंडळावरील विश्वास तपासण्यासाठी विरोधी पक्षाकडून मांडला जातो. किमान ५० खासदारांचा पाठिंबा आवश्यक असतो. अविश्वासाची कारणे देणे बंधनकारक नसते. ठराव मंजूर झाल्यास मंत्रिमंडळाला राजीनामा द्यावा लागतो. |
| निंदाव्यंजक ठराव (Censure Motion) | केवळ लोकसभेत | विशिष्ट मंत्र्याविरुद्ध किंवा संपूर्ण मंत्रिमंडळाविरुद्ध त्यांच्या विशिष्ट धोरणांवर तीव्र नापसंती व्यक्त करण्यासाठी. यात कारणे स्पष्ट करावी लागतात. हा मंजूर झाल्यास सरकारला राजीनामा देणे बंधनकारक नसते, मात्र विश्वास सिद्ध करावा लागतो. |
| कामकाज तहकुबी प्रस्ताव (Adjournment Motion) | लोकसभा व राज्यसभा | तातडीच्या निश्चित सार्वजनिक महत्त्वाच्या विषयावर सभागृहाचे चालू कामकाज थांबवून चर्चा करण्यासाठी. किमान ५० सदस्यांचा पाठिंबा आवश्यक; किमान २ तास ३० मिनिटे चर्चा होते. |
| हक्कभंग प्रस्ताव (Privilege Motion) | दोन्ही सभागृहांत | एखाद्या मंत्र्याने सभागृहाची दिशाभूल केल्यास किंवा विशेषाधिकारांचा भंग केल्यास त्याच्याविरुद्ध मांडला जातो. पीठासीन अधिकारी हा प्रस्ताव विशेषाधिकार समितीकडे पाठवतात. |
| कपात प्रस्ताव (Cut Motions) | केवळ लोकसभेत (Budget) | अर्थसंकल्पातील अनुदानाच्या मागण्यांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी: १) नीती कपात (Policy Cut): मागणीची रक्कम ₹१ करणे, २) काटकसर कपात (Economy Cut): ठराविक रक्कम कमी करणे, ३) सांकेतिक कपात (Token Cut): ₹१०० कपात करणे. (हा मंजूर झाल्यास सरकारचे बहुमत गेले मानले जाते). |
३. विधेयकांचे प्रकार, धन विधेयक (कलम ११०) व संयुक्त बैठक (कलम १०८)
💰 धन विधेयक (Money Bill - कलम ११०)
- विषय: कर लादणे, रद्द करणे, बदलणे, केंद्र सरकारने कर्ज घेणे, भारताच्या संचित निधीतून पैसे काढणे किंवा टाकणे.
- मांडणी: केवळ राष्ट्रपतींच्या पूर्वसंमतीने आणि केवळ लोकसभेतच मांडता येते.
- प्रमाणन: विधेयक धन विधेयक आहे की नाही हे ठरवण्याचा अंतिम अधिकार लोकसभा अध्यक्षांना असतो.
- राज्यसभेची मर्यादा: राज्यसभा धन विधेयक नाकारू शकत नाही किंवा त्यात दुरुस्ती करू शकत नाही; ती केवळ शिफारशी करू शकते. राज्यसभेला १४ दिवसांच्या आत विधेयक परत करावे लागते; अन्यथा ते संमत मानले जाते.
- धन विधेयकावर दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक (Joint Sitting) होत नाही.
🤝 संयुक्त बैठक (Joint Sitting - कलम १०८)
- सामान्य विधेयक किंवा वित्त विधेयकावर दोन्ही सभागृहांत पेचप्रसंग (Deadlock) निर्माण झाल्यास (सलग ६ महिने गतिरोध) राष्ट्रपती संयुक्त बैठक बोलावतात.
- अध्यक्षपद (कलम ११८(४)): लोकसभा अध्यक्ष (अनुपस्थितीत उपाध्यक्ष, त्यानंतर राज्यसभेचे उपसभापती; राज्यसभेचे सभापती कधीही अध्यक्ष नसतात).
- बहुमत: दोन्ही सभागृहांच्या उपस्थित व मतदान करणाऱ्या सदस्यांच्या साध्या बहुमताने विधेयक संमत होते (लोकसभेचे संख्याबळ जास्त असल्याने तिचा विजय होतो).
- अपवाद: धन विधेयक आणि घटनादुरुस्ती विधेयक (कलम ३६८) यांवर संयुक्त बैठक बोलावता येत नाही.
- भारतात आजवर केवळ ३ वेळा संयुक्त बैठक भरली: १) हुंडाबंदी विधेयक (१९६१), २) बँकिंग सेवा आयोग विधेयक (१९७८), ३) पोटा कायदा (POTA - २००२).
४. संसदेच्या ३ प्रमुख वित्तीय समित्या (Financial Committees)
१) लोकलेखा समिती (PAC)
स्थापना: १९२१ (१९१९ च्या कायद्यानुसार). संसदेतील सर्वात जुनी व महत्त्वाची समिती.
- सदस्य: एकूण २२ (१५ लोकसभा + ७ राज्यसभा). एकल संक्रमणीय मताने निवड.
- कार्यकाळ: १ वर्ष; कोणताही मंत्री सदस्य होऊ शकत नाही.
- अध्यक्ष: १९६७ पासून परंपरेनुसार विरोधी पक्षाचा खासदार अध्यक्ष असतो (लोकसभा अध्यक्ष निवडतात).
- कार्य: CAG च्या वार्षिक लेखापरीक्षण अहवालाची सखोल तपासणी करणे. CAG हा या समितीचा "मित्र, तत्त्वज्ञ व मार्गदर्शक" (Friend, Philosopher and Guide) मानला जातो.
२) अंदाज समिती (Estimates Committee)
स्थापना: १९५० (तत्कालीन अर्थमंत्री जॉन मथाई यांच्या शिफारशीनुसार).
- सदस्य: एकूण ३० सदस्य (सर्व केवळ लोकसभेचे - MPSC Trap!). राज्यसभेला यात कोणतेही प्रतिनिधित्व नसते.
- कार्यकाळ: १ वर्ष. मंत्री सदस्य होऊ शकत नाही.
- अध्यक्ष: लोकसभा अध्यक्षांद्वारे सत्ताधारी पक्षातील सदस्याची निवड होते.
- कार्य: सरकारी खर्चात काटकसर सुचवणे, प्रशासकीय सुधारणा सुचवणे. हिला "सतत काटकसर समिती (Continuous Economy Committee)" म्हणतात.
३) सार्वजनिक उपक्रम समिती (COPU)
स्थापना: १९६४ (कृष्ण मेनन समितीच्या शिफारशीनुसार).
- सदस्य: एकूण २२ (१५ लोकसभा + ७ राज्यसभा).
- कार्यकाळ: १ वर्ष. मंत्री सदस्य होऊ शकत नाही.
- अध्यक्ष: केवळ लोकसभेच्या सदस्यांमधून लोकसभा अध्यक्ष निवडतात.
- कार्य: सरकारी कंपन्या व सार्वजनिक उपक्रमांच्या (PSUs - उदा. LIC, ONGC, SAIL) नफा-तोटा आणि स्वायत्ततेची तपासणी करणे.
🏛️ अर्थसंकल्प (कलम ११२) व शासकीय निधींचे प्रकार
🎯 पोलीस भरती, तलाठी व सरळसेवा (TCS-IBPS) विशेष महत्त्वाचे वन-लायनर्स
| क्र. | संसदीय साधन / समिती | महत्त्वाचा परीक्षा फॅक्ट |
|---|---|---|
| १ | संसदेच्या कामकाजाचा पहिला तास कोणता असतो? | प्रश्नोत्तराचा तास (Question Hour - सकाळी ११ ते १२) |
| २ | तारांकित प्रश्नांचे (Starred Questions) उत्तर कसे दिले जाते? | तोंडी (Oral - यावर पूरक उपप्रश्न विचारता येतात) |
| ३ | 'शून्य प्रहर' (Zero Hour) ही कोणत्या देशाची संसदीय संकल्पना आहे? | भारताची स्वतःची देणगी (१९६२ पासून सुरू, दुपारी १२ वाजता) |
| ४ | धनविधेयकाची व्याख्या कोणत्या कलमात आहे? | कलम ११० (Money Bill) |
| ५ | विधेयक धनविधेयक आहे की नाही हे ठरवण्याचा अंतिम अधिकार कोणाला? | लोकसभा अध्यक्ष (Speaker) |
| ६ | राज्यसभा धनविधेयक जास्तीत जास्त किती दिवस रोखून ठेवू शकते? | केवळ १४ दिवस (१४ दिवसांत संमत न केल्यास ते आपोआप संमत मानले जाते) |
| ७ | संसदेच्या दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक कोणत्या कलमात आहे? | कलम १०८ (राष्ट्रपती बोलावतात) |
| ८ | संयुक्त बैठकीचे अध्यक्षस्थान कोण भूषवतात? | लोकसभा अध्यक्ष (Speaker - कलम ११८(४)) |
| ९ | संसदेची सर्वात जुनी वित्तीय समिती कोणती? | लोकलेखा समिती (Public Accounts Committee - PAC, १९२१) |
| १० | लोकलेखा समितीत एकूण किती सदस्य असतात? | २२ सदस्य (१५ लोकसभा + ७ राज्यसभा; अध्यक्ष विरोधी पक्षाचा असतो) |
| ११ | अंदाज समितीत (Estimates Committee) एकूण किती सदस्य असतात? | ३० सदस्य (सर्वच्या सर्व लोकसभेचेच, राज्यसभेला स्थान नाही!) |
| १२ | सार्वजनिक उपक्रम समितीत (COPU) एकूण किती सदस्य असतात? | २२ सदस्य (१५ लोकसभा + ७ राज्यसभा) |
| १३ | CAG (महालेखापरीक्षक) यांचे अहवाल तपासण्याचे काम कोणती समिती करते? | लोकलेखा समिती (PAC - म्हणूनच CAG ला PAC चा मित्र, मार्गदर्शक व तत्त्वज्ञ म्हणतात) |
| १४ | वार्षिक वित्तीय विवरणपत्र (केंद्रीय अर्थसंकल्प / Budget) चे कलम कोणते? | कलम ११२ |
| १५ | अविश्वास ठराव (No-Confidence Motion) केवळ कोणत्या सभागृहात मांडता येतो? | केवळ लोकसभेत (किमान ५० सदस्यांचा पाठिंबा आवश्यक) |
📝 MPSC Combine व राज्यसेवा मागील वर्षांचे सराव प्रश्न (PYQs)
प्र. १. संसदेच्या 'अंदाज समिती' (Estimates Committee) बाबत खालीलपैकी कोणते विधान सत्य आहे? [MPSC Combine Group B]
स्पष्टीकरण: जॉन मथाई यांच्या शिफारसीनुसार १९५० मध्ये अंदाज समितीची स्थापना झाली. यात ३० सदस्य असतात आणि ते सर्व लोकसभेतून एकल संक्रमणीय मताने निवडले जातात; राज्यसभेचा यात कोणताही सदस्य नसतो.
केंद्र शासन: राष्ट्रपती, पंतप्रधान व संसद सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.