आख्यात विचार (७ आख्यात): संस्कृत आख्यात प्रत्यय, काळ व अर्थाची सांगड
संस्कृत व्याकरणामध्ये क्रियापदाला 'आख्यात' म्हणतात आणि क्रियापदाला लागणाऱ्या प्रत्ययांना 'आख्यात प्रत्यय' म्हणतात. मराठी व्याकरणात क्रियापदाच्या अंत्य प्रत्ययांवरून ७ आख्यात मानले जातात: १...
🎯 आख्यात विचार (७ आख्यात): संस्कृत मूळ व काळ-अर्थाची सांगड (Akhyata System)
संस्कृत व्याकरणामध्ये क्रियापदाला 'आख्यात' म्हणतात आणि क्रियापदाला लागणाऱ्या प्रत्ययांना 'आख्यात प्रत्यय' म्हणतात. मराठी व्याकरणात क्रियापदाच्या अंत्य प्रत्ययांवरून ७ आख्यात मानले जातात: १. प्रथमाख्यात (वर्तमानकाळ), २. द्वितीयाख्यात (रीती भूतकाळ), ३. तृतीयाख्यात (संकेतार्थ भूतकाळ), ४. लाख्यात (भूतकाळ), ५. इ-आख्यात (रीती भूतकाळ / भविष्यकाळ), ६. ऊ-आख्यात (आज्ञा), ७. वाख्यात (विध्यर्थी). या वर्गीकरणावर MPSC राज्यसेवा व Combine मध्ये हमखास प्रश्न विचारला जातो.
मराठीतील ७ आख्यातांचे संपूर्ण वर्गीकरण व शास्त्रीय तक्ता (Master Akhyata Table)
| आख्यात नाव | अंत्य प्रत्यय | दर्शवणारा काळ किंवा क्रियापदाचा अर्थ | आदर्श परीक्षा उदाहरणे व विश्लेषण |
|---|---|---|---|
| १. प्रथमाख्यात | तो, ते, तात | वर्तमानकाळ (Present Tense) | तो आंबा खातो, ती गाणे गाते, मुले खेळतात. |
| २. द्वितीयाख्यात | ता, ती, ते | रीती भूतकाळ (Habitual Past) | तो दररोज नियमित व्यायाम करता (करीत असे). |
| ३. तृतीयाख्यात | ता, ते | संकेतार्थी भूतकाळ (Conditional Past) | जर पाऊस चांगला पडता, तर शेती चांगली पिकती. |
| ४. लाख्यात | ला, ली, ले, लो | साधा भूतकाळ (Past Tense) | त्याने पत्र लिहिले, आम्ही गड जिंकला, ती गावी गेली. |
| ५. इ-आख्यात | ई, ईल, इन | रीती भूतकाळ / भविष्यकाळ | आजी गोष्ट सांगी (भूतकाळ), मी परीक्षेत पहिला येईन / करीन. |
| ६. ऊ-आख्यात | ऊ, ओ, आ | आज्ञा / प्रार्थना / आशीर्वाद (Imperative) | मुलांनो, शांत बसा; देवा, सर्वांचे भले कर / होवो. |
| ७. वाख्यात | वा, वी, वे, वो | विध्यर्थी (कर्तव्य, शक्यता, योग्यता, इच्छा) | नेहमी खरे बोलावे; विद्यार्थ्यांनी गुरुजनांचा आदर करावा. |
आख्यात विचार: ७ आख्यात, काळांचे आख्यात विकार, प्रत्यय व सखोल व्याकरणिक विश्लेषण
संस्कृत व्याकरण परंपरेमध्ये क्रियापदाला 'आख्यात' असे संज्ञा आहे. वाक्यात क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग, वचन व पुरुष यांनुसार बदलते, या बदलाला क्रियापदाचा 'आख्यात विकार' म्हणतात. क्रियापदातील प्रत्ययांच्या मूळ अक्षरावरून त्या विकारांना संस्कृत व्याकरणात विशिष्ट नावे देण्यात आली आहेत. मराठीत क्रियापदाचे सात आख्यात (Seven Akhyatas) मानले जातात.
१. सात आख्यातांचे परिपूर्ण प्रमाण कोष्टक व लक्षणे
| आख्याताचे नाव | प्रमुख प्रत्यय / खूण | व्यक्त होणारा काळ किंवा अर्थ | सविस्तर उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. प्रथमाख्यात (ताख्यात) | त-प्रत्यय (तो, ते, तात) | वर्तमानकाळ (साधा वर्तमानकाळ) | तो अभ्यास करतो; ती गाणे गाते; मुले खेळतात. |
| २. द्वितीयाख्यात (लाख्यात) | ल-प्रत्यय (ला, ली, ले, लो) | भूतकाळ (साधा भूतकाळ) | त्याने आंबा खाल्ला; आम्ही पत्र लिहिले; तो पळाला. |
| ३. तृतीयाख्यात (ई-ख्यात / ईल-ख्यात) | ईल / एल / तील | भविष्यकाळ (साधा भविष्यकाळ) | मी उद्या गावी जाईन; तो काम करील; ते येतील. |
| ४. चतुर्थाख्यात (ऊ-ख्यात) | ऊ / ओ-प्रत्यय | आज्ञा, प्रार्थना, आशीर्वाद (आज्ञार्थ) | मुलांनो शांत बसा; देवा सर्वांचे भले करो; मी आत येऊ? |
| ५. पंचमाख्यात (वाख्यात) | वा, वी, वे, वो | कर्तव्य, शक्यता, योग्यता (विध्यर्थ) | मोठ्यांची आज्ञा पाळावी; पाऊस पडावा; अंगी योग्यता यावी. |
| ६. षष्ठाख्यात (संकेतार्थ ताख्यात) | ता, ती, ते (अट दर्शक) | संकेतार्थ (Conditional Mood) | पाऊस पडता तर शेत पिकले असते; तू येतास तर बरे झाले असते. |
| ७. सप्तमाख्यात (रीती भूतकाळ ई-ख्यात) | ई / ए / असे | रीती भूतकाळ (Habitual Past) | आजी रोज पुराणाची कथा सांगे; तो दररोज डोंगर चढे. |
२. आख्यात विचारातील सूक्ष्म फरक व परीक्षोपयोगी बारकावे
१) वर्तमानकाळी ताख्यात विरुद्ध संकेतार्थी ताख्यात फरक:
जेव्हा 'त' प्रत्यय साध्या वर्तमानकाळात येतो, तेव्हा त्याला वर्तमानकाळी प्रथमाख्यात म्हणतात (उदा. 'तो धावतो').
परंतु जेव्हा 'त' प्रत्यय भूतकालीन अट किंवा संकेत दाखवतो, तेव्हा त्याला संकेतार्थी षष्ठाख्यात (ताख्यात) म्हणतात (उदा. 'तो अभ्यास करता तर पास झाला असता').
२) 'वाख्यात' हा नेहमी विध्यर्थी क्रियापदाशी संबंधित असतो:
ज्या क्रियापदाच्या शेवटी 'वा, वी, वे, वो' असते, ते रूप नेहमी विध्यर्थी असते आणि त्याचा आख्यात विकार 'वाख्यात' असतो (उदा. 'सत्य बोलावे', 'आईवडिलांची सेवा करावी').
३) 'लाख्यात' हा शुद्ध भूतकाळ दर्शक असतो:
भूतकाळात क्रिया पूर्ण घडली हे दाखवणारे क्रियापद 'लाख्यात' असते (उदा. 'त्याने पत्र लिहिले', 'राम वनवासात गेला').
परीक्षोपयोगी महत्त्वाचे तथ्ये (MPSC Highlights)
- आख्यात विकार: क्रियापदाला लिंग, वचन व पुरुषामुळे होणारे बदल म्हणजे आख्यात विकार.
- मराठीतील एकूण आख्यात: मराठीत क्रियापदाचे एकूण ७ आख्यात मानले जातात (प्रथमाख्यात ते सप्तमाख्यात).
- पुरुषवाचक आख्यात विकार: मी वाचतो (प्रथम पुरुष), तू वाचतोस (द्वितीय पुरुष), तो वाचतो (तृतीय पुरुष).
MPSC & सरळसेवा सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. 'मोठ्यांचा नेहमी आदर करावा' या वाक्यातील क्रियापदाचा आख्यात कोणता आहे?
१) प्रथमाख्यात २) लाख्यात ३) वाख्यात ४) ऊ-ख्यात
प्रश्न २. 'आजी दररोज संध्याकाळी तुळशीपुढे दिवा लावे.' या वाक्यातील आख्यात विकार कोणता?
१) प्रथमाख्यात (वर्तमान) २) सप्तमाख्यात (रीती भूतकाळ ई-ख्यात) ३) लाख्यात ४) वाख्यात
प्रश्न ३. 'तू मला वेळेवर पैसे देतास तर माझे काम झाले असते.' यातील 'देतास' या क्रियापदाचा आख्यात प्रकार ओळखा:
१) वर्तमानकाळी ताख्यात २) संकेतार्थी ताख्यात ३) लाख्यात ४) भविष्यकाळी ई-ख्यात
३. आख्यात विकारांचे पुरुष व वचन रूपे आणि व्याकरणकारांची मते
मराठी व्याकरणकार मो. के. दामले यांनी 'शास्त्रीय मराठी व्याकरण' ग्रंथात आख्यात रूपांची सखोल मांडणी केली आहे. धातूला लागणारे आख्यात प्रत्यय पुरुषांनुसार खालीलप्रमाणे बदलतात:
| पुरुष | प्रथमाख्यात (वर्तमान) | द्वितीयाख्यात (भूत) | तृतीयाख्यात (भविष्य) | पंचमाख्यात (विध्यर्थ) |
|---|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष (एकवचन/अनेकवचन) | मी बसतो/बसते ↔ आम्ही बसतो | मी बसलो/बसले ↔ आम्ही बसलो | मी बसेन ↔ आम्ही बसू | मी बसावे ↔ आम्ही बसावे |
| द्वितीय पुरुष (एकवचन/अनेकवचन) | तू बसतोस/बसतेस ↔ तुम्ही बसता | तू बसलास/बसलीस ↔ तुम्ही बसलात | तू बसशील ↔ तुम्ही बसाल | तू बसावेस ↔ तुम्ही बसावे |
| तृतीय पुरुष (एकवचन/अनेकवचन) | तो बसतो/ती बसते ↔ ते बसतात | तो बसला/ती बसली ↔ ते बसले | तो बसेल/ती बसेल ↔ ते बसतील | त्याने बसावे ↔ त्यांनी बसावे |
महत्त्वाचा निष्कर्ष: द्वितीय पुरुषी एकवचनात भूतकाळी 'स' प्रत्यय येतो (उदा. तू खाल्लास, तू आलास), ज्याला 'स-प्रत्ययांत आख्यात' असेही म्हणतात.
४. आख्यात रूपांचे शास्त्रीय व्याकरण विश्लेषण व प्राकृत वारसा
संस्कृत व्याकरणातील 'तिङन्त' (धातुप्रत्यय) परंपरेतून मराठीचे आख्यात प्रत्यय विकसित झाले आहेत. मराठीतील आख्यातांचे स्वरूप दादोबा पांडुरंग व मो. के. दामले यांनी खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले आहे:
ऊ-ख्यात (आज्ञार्थ) सविस्तर:
या आख्यातात प्रथम पुरुषी 'ऊ' (उदा. 'मी वाचू?'), द्वितीय पुरुषी प्रत्ययरहित रूप किंवा 'आ' (उदा. 'तू वाच', 'तुम्ही वाचा'), आणि तृतीय पुरुषी 'ओ' (उदा. 'देवा सर्वांचे कल्याण करो') अशी रूपे आढळतात. हे सर्व रूपे चतुर्थाख्यात (ऊ-ख्यात) मानले जातात.
वाख्यात (विध्यर्थ) सविस्तर:
या आख्याताचे प्रत्यय 'वा, वी, वे, वो' असे असून ते संस्कृतमधील 'तव्य / अनीय' या विध्यर्थी कृदंतांवरून मराठीत आले आहेत (उदा. पठितव्य → पढावे → वाचावे). यात नेहमी कर्तव्य, पात्रता किंवा तर्कशुद्ध शक्यता दर्शवली जाते.
काळ व आख्यात विचार सराव चाचणी ०१
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.