महाराष्ट्र भूगोल नकाशा उजळणी व बदलणारी अधिकृत आकडेवारी २०२६: संपूर्ण अभ्यास नोट्स
महाराष्ट्र नकाशा उजळणी व २०२६ ची अधिकृत आकडेवारी: ३६ जिल्ह्यांच्या सीमा, सह्याद्री घाटरस्ते, जलप्रणाली संगम, सुधारित किनारपट्टी (८७७.९७ किमी - PIB २०२५), अहिल्यानगर (१७,०४८ चौ.किमी), MAHAGENCO ऊर्जा क्षमता, JNPA बंदर, व्याघ्र प्रकल्प व MPSC सराव प्रश्न.
महाराष्ट्र भूगोल नकाशा उजळणी व बदलणारी अधिकृत आकडेवारी २०२६
स्पर्धा परीक्षांमध्ये (MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट ब व क, पोलीस भरती, तलाठी व जिल्हा परिषद) महाराष्ट्राच्या भूगोलावर सर्वाधिक प्रश्न विचारले जातात. या विशेष अभ्यास घटकामध्ये आम्ही दोन अत्यंत महत्त्वपूर्ण भाग एकत्र केले आहेत: भाग १: संपूर्ण नकाशा उजळणी (Map Revision Cheatsheet) आणि भाग २: २०२६ ची अद्ययावत व बदलणारी अधिकृत आकडेवारी (Latest Dynamic Official Data), ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची कोणतीही जुनी किंवा चुकीची आकडेवारी परीक्षेत जाणार नाही.
⚠️ परीक्षार्थ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाची सूचना (Static vs Dynamic Facts):
भौगोलिक रचना (उदा. कळसूबाई शिखर १६४६ मी., सह्याद्री पर्वत, गोदावरी नदी) ही कायमस्वरूपी (Static) असते; परंतु समुद्रकिनाऱ्याची लांबी (८७७.९७ किमी - PIB २०२५), जिल्ह्यांची नावे (अहिल्यानगर), ऊर्जा क्षमता (MAHAGENCO २०२६), बंदरांची वाहतूक (JNPA ५३.९३%) ही बदलणारी (Dynamic) असते. परीक्षेत अधिकृत सरकारी स्रोतांची नवी आकडेवारी ग्राह्य धरली जाते.
भाग १: महाराष्ट्र नकाशा उजळणी (Map Revision Cheatsheet)
१. महाराष्ट्राच्या सीमा व शेजारील राज्ये (Border Matrix)
महाराष्ट्राला एकूण ६ राज्ये आणि १ केंद्रशासित प्रदेशाची (दादरा-नगर हवेली व दमण-दीव) सीमा लागून आहे. कोणत्या राज्याला महाराष्ट्रातील किती व कोणते जिल्हे लागून आहेत, यावर MPSC मध्ये हमखास प्रश्न असतो:
| शेजारील राज्य / केंद्रशासित प्रदेश | महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची संख्या | सीमा लागून असणारे जिल्हे | परीक्षेच्या दृष्टीने विशेष पॉईंट |
|---|---|---|---|
| मध्य प्रदेश (Madhya Pradesh - उत्तरेस) | ८ जिल्हे (सर्वाधिक) | नंदुरबार, धुळे, जळगाव, बुलढाणा, अमरावती, नागपूर, भंडारा, गोंदिया. | महाराष्ट्राची सर्वात लांब आंतरराज्यीय सीमा मध्य प्रदेश राज्याशी लागून आहे. |
| कर्नाटक (Karnataka - दक्षिणेस) | ७ जिल्हे | सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर, धाराशिव, लातूर, नांदेड. | दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वाधिक जिल्ह्यांची सीमा. |
| गुजरात (Gujarat - वायव्येस) | ४ जिल्हे | पालघर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार. | नवापूर (नंदुरबार) रेल्वे स्टेशन गुजरात व महाराष्ट्राच्या सीमेवर अर्धे-अर्धे विभागलेले आहे. |
| तेलंगणा (Telangana - आग्नेयेस) | ४ जिल्हे | नांदेड, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली. | प्राणहिता व गोदावरी नद्या महाराष्ट्र व तेलंगणाची नैसर्गिक सीमा तयार करतात. |
| छत्तीसगड (Chhattisgarh - पूर्वेस) | २ जिल्हे | गोंदिया, गडचिरोली. | गडचिरोली व गोंदिया हे नक्षलग्रस्त व दाट वनाच्छादित जिल्हे सीमेवर आहेत. |
| गोवा (Goa - दक्षिणेस) | १ जिल्हा (सर्वात कमी) | सिंधुदुर्ग. | महाराष्ट्राची सर्वात लहान आंतरराज्यीय सीमा गोव्याशी लागून आहे (तेरेखोल नदी सीमा ठरवते). |
| दादरा-नगर हवेली व दमण-दीव (UT) | १ जिल्हा | पालघर. | केंद्रशासित प्रदेशाची सीमा. |
अधिकृत संदर्भ / Source: महाराष्ट्र शासन महसूल व वन विभाग अधिकृत सीमा नकाशा.
📌 दोन राज्यांना स्पर्श करणारे महाराष्ट्रातील जिल्हे (Exam Super Hit):
- • धुळे व नंदुरबार: गुजरात व मध्य प्रदेश या दोन राज्यांना स्पर्श करतात.
- • गोंदिया: मध्य प्रदेश व छत्तीसगड या दोन राज्यांना स्पर्श करतो.
- • गडचिरोली: छत्तीसगड व तेलंगणा या दोन राज्यांना स्पर्श करतो.
- • नांदेड: तेलंगणा व कर्नाटक या दोन राज्यांना स्पर्श करतो.
- • सिंधुदुर्ग: कर्नाटक व गोवा या दोन राज्यांना स्पर्श करतो.
२. सह्याद्री पर्वतातील प्रमुख घाटरस्ते व जोडली जाणारी शहरे
| घाटाचे नाव | जोडली जाणारी प्रमुख शहरे / महामार्ग | स्थान (जिल्हा सीमा) व विशेष परीक्षा पॉईंट |
|---|---|---|
| थळ घाट (कसारा घाट) | मुंबई ⇄ नाशिक | ठाणे-नाशिक सीमा (NH-3 / NH-160); मुंबई-भुसावळ मध्य रेल्वे मार्ग येथूनच जातो. |
| भोर घाट (खंडाळा घाट) | मुंबई ⇄ पुणे | रायगड-पुणे सीमा (NH-4 / मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग); रेल्वे मार्ग १८६३ मध्ये पूर्ण झाला. |
| माळशेज घाट | कल्याण/ठाणे ⇄ ओतूर/जुन्नर (पुणे/अहिल्यानगर) | ठाणे-पुणे सीमा; पावसाळ्यातील धबधबे व फ्लेमिंगो पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध. |
| वरंधा घाट | महाड ⇄ भोर (पुणे) | रायगड-पुणे सीमा; शिवथरघळ (समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोध लिहिला) याच घाटाजवळ आहे. |
| कुंभार्ली घाट | कराड ⇄ चिपळूण | सातारा-रत्नागिरी सीमा; कोयना जलविद्युत प्रकल्पाच्या क्षेत्राजवळून जातो. |
| आंबा घाट | कोल्हापूर ⇄ रत्नागिरी | कोल्हापूर-रत्नागिरी सीमा. |
| फोंडा घाट | कोल्हापूर ⇄ कणकवली/देवगड | कोल्हापूर-सिंधुदुर्ग सीमा. |
| आंबोली घाट | सावंतवाडी ⇄ बेळगाव | सिंधुदुर्ग-कर्नाटक सीमा; आंबोली हे सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण याच घाटात आहे. |
| ताम्हिणी घाट | पुणे ⇄ माणगाव (रायगड) | पुणे-रायगड सीमा; अतिवृष्टीचा परिसर. |
अधिकृत संदर्भ / Source: सार्वजनिक बांधकाम विभाग (PWD) व महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळ (MSRDC).
३. महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्या व धरणे / संगम क्विक मॅट्रिक्स
- गोदावरी नदी: उगम: त्र्यंबकेश्वर (नाशिक). धरणे: गंगापूर (भारतातील पहिले मातीचे धरण), जायकवाडी (औरंगाबाद/छत्रपती संभाजीनगर - 'नाथसागर' जलाशय), बाभळी बंधारा (नांदेड). संगम: प्रवरा संगमी 'टोके' (अहिल्यानगर); मांजरा संगमी 'कुंडलवाडी' (नांदेड); प्राणहिता संगमी 'सिरोंचा' (गडचिरोली).
- भीमा नदी: उगम: भीमाशंकर (पुणे). धरणे: उजनी धरण (सोलापूर - 'यशवंतसागर' जलाशय), चासकमान धरण, पानशेत, खडकवासला (मुठा नदीवर). संगम: इंद्रायणी संगमी 'तुळापूर' (पुणे); नीरा संगमी 'नीरा नरसिंहपूर' (पुणे-सोलापूर सीमा).
- कृष्णा नदी: उगम: महाबळेश्वर (सातारा). धरणे: धोम धरण, कोयना धरण (कोयना नदीवर - 'शिवसागर' जलाशय - महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी). संगम: वेण्णा संगमी 'माहुली' (सातारा); कोयना संगमी 'प्रीतीसंगम' (कराड, यशवंतराव चव्हाण समाधी); वारणा संगमी 'हरिपूर' (सांगली); पंचगंगा संगमी 'नरसोबाची वाडी' (कोल्हापूर).
- तापी-पूर्णा नदी: उगम: बैतुल (MP). पश्चिमेकडे वाहणारी नदी. धरण: हतनूर धरण (जळगाव). संगम: तापी-पूर्णा संगम चांगदेव (जळगाव).
४. नद्या: डावा व उजवा तीर उपनद्या (Tributary Flow Directions)
MPSC परीक्षेत नद्यांच्या प्रवाहाच्या दिशेनुसार डाव्या व उजव्या तीरावरील उपनद्यांवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात:
| नदी | उजव्या तीरावरील उपनद्या (Right-Bank) | डाव्या तीरावरील उपनद्या (Left-Bank) | परीक्षेच्या दृष्टीने विशेष पॉईंट |
|---|---|---|---|
| गोदावरी (Godavari) | दारणा, प्रवरा, मुळा, कुंडलिका, सिंधफणा, मांजरा. | कादवा, शिवना, खाम, दुधना, पूर्णा, प्राणहिता (वर्धा+वैनगंगा+पैनगंगा), इंद्रावती, शबरी. | मांजरा ही उजव्या तीरावरील सर्वात लांब उपनदी (७२४ किमी) आहे; प्राणहिता ही डाव्या तीरावरील सर्वात मोठी उपनदी आहे. |
| भीमा (Bhima) | भामा, इंद्रायणी, मुळा-मुठा, निरा, माण. | घोड, सीना, भोगावती. | सीना ही डाव्या तीरावरून मिळणारी सर्वात लांब उपनदी आहे; निरा ही उजव्या तीरावरील प्रमुख उपनदी आहे. |
| कृष्णा (Krishna) | कोयना, वारणा, पंचगंगा (कुंभी+कासारी+तुळशी+भोगावती), दूधगंगा, वेदगंगा, घटप्रभा, मलप्रभा. | येरळा (एकमेव प्रमुख डावी उपनदी). | 'येरळा' ही कृष्णा नदीला डाव्या तीरावरून मिळणारी महाराष्ट्रातील एकमेव प्रमुख उपनदी आहे (MPSC हमखास प्रश्न). |
| तापी (Tapi) | वाघूर, गिरणा, बोरी, पांझरा, बुराई, अमरावती. (दक्षिणेकडून मिळणाऱ्या) | पूर्णा उपखोरे: काटेपूर्णा, मोर्णा, मन, वाण, चंद्रभागा. (उत्तरेकडून मिळणाऱ्या) | तापी पश्चिमेकडे वाहत असल्याने दक्षिणेकडील उपनद्या तिच्या डाव्या तीरावर आणि उत्तरेकडील उजव्या तीरावर मानल्या जातात. गिरणा ही सर्वात मोठी उपनदी. |
अधिकृत संदर्भ / Source: जलसंपदा विभाग, महाराष्ट्र शासन (WRD Maharashtra) अधिकृत खोरे अहवाल.
५. महाराष्ट्राची भूगर्भ रचना व खडक प्रणाली (Rock Systems of Maharashtra)
| खडक प्रणाली | भौगोलिक विस्तार व जिल्हे | निर्मिती काळ व खडकांचे स्वरूप | संबंधित प्रमुख खनिजे व महत्त्व |
|---|---|---|---|
| १. आर्कियन व धारवाड खडक | दक्षिण कोकण (सिंधुदुर्ग - सावंतवाडी/वेंगुर्ला) व पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली). | महाराष्ट्रातील सर्वात जुने स्फटिकमय व रूपांतरित खडक (Pre-Cambrian). | लोहखनिज (Iron ore) व मॅंगनीज (Manganese) चे देशातील समृद्ध साठे. |
| २. गोंडवाना खडक प्रणाली | वर्धा-वैनगंगा खोरे: चंद्रपूर (बल्लारपूर), यवतमाळ (वणी), नागपूर (उमरेड/कामठी). | कार्बोनिफेरस ते जुरासिक काळ; गाळाचे थर व वनस्पतींचे जीवाश्म. | महाराष्ट्रातील ९८% बिट्युमिनस दगडी कोळसा (Coal) साठे याच थरांत आढळतात. |
| ३. डेक्कन ट्रॅप (बेसाल्ट) | महाराष्ट्राचा सुमारे ८२% ते ८५% भूभाग (पश्चिम व मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा, पश्चिम विदर्भ). | क्रिटेशियस काळातील भ्रंशमूलक ज्वालामुखी उद्रेक (Fissure Eruptions); लाव्हारसाचे थर (पायऱ्यांसारखी रचना - Trap). | अपक्षयातून (Weathering) सुपीक काळी कापसाची मृदा (रेगूर) निर्माण होते; बांधकामाचा दगड. |
| ४. जांभा खडक (Laterite) | दक्षिण कोकण (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग), पश्चिम घाटाची शिखरे (महाबळेश्वर, माथेरान, राधानगरी/शाहूवाडी - कोल्हापूर). | अतिवृष्टी व उष्णतेमुळे बेसाल्टचे तीव्र निक्षालन (Leaching); सिलिका वाहून जाऊन लोह व ॲल्युमिनियम ऑक्साईड उरतात. | बॉक्साईट (Bauxite - ॲल्युमिनियमचे धातुक) आणि लाल सच्छिद्र जांभा दगड (घरबांधणी विटा). |
अधिकृत संदर्भ / Source: भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (Geological Survey of India - GSI) व भूविज्ञान संचालनालय महाराष्ट्र.
६. महाराष्ट्राचे ९ कृषी-हवामान विभाग (9 NARP Agro-Climatic Zones)
| विभाग क्रमांक व नाव | समाविष्ट भौगोलिक क्षेत्र | वार्षिक सरासरी पाऊस | मृदा प्रकार व प्रमुख पिके |
|---|---|---|---|
| १. दक्षिण कोकण किनारपट्टी विभाग | रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्हा | > ३,००० मिमी | जांभी मृदा; भात, नाचणी, काजू, आंबा, नारळ, सुपारी. |
| २. उत्तर कोकण किनारपट्टी विभाग | ठाणे, पालघर, रायगड, मुंबई | २,५०० ते ३,००० मिमी | गाळाची व किनारपट्टीची मृदा; भात, भाजीपाला, फळे. |
| ३. घाटमाथा विभाग (Ghat Zone) | सह्याद्रीचा पश्चिम कडा व माथा | ३,००० ते ५,०००+ मिमी | जांभी व वनीय मृदा; वनसंपत्ती, चारा, औषधी वनस्पती. |
| ४. संक्रमण विभाग १ (Transition 1) | सह्याद्रीचा पूर्व पायथा (कोल्हापूर, सातारा, सांगली, पुणे पश्चिम) | १,२५० ते २,५०० मिमी | तपकिरी-काळी मृदा; ऊस, भात, भुईमूग, सोयाबीन, भाजीपाला. |
| ५. संक्रमण विभाग २ (Transition 2) | सातारा, सांगली, पुणे, नाशिक, अहिल्यानगरचा मध्य पट्टा | ७०० ते १,२५० मिमी | मध्यम काळी मृदा; बाजरी, ज्वारी, भुईमूग, कांदा, द्राक्षे, डाळिंब. |
| ६. अवर्षणप्रवण विभाग (Scarcity Zone) | मध्य महाराष्ट्र: अहिल्यानगर, सोलापूर, धुळे, बीड, उस्मानाबाद/धाराशिव पश्चिम | < ७०० मिमी (सर्वात कमी) | उथळ ते मध्यम काळी मृदा; रब्बी ज्वारी (मालदांडी), बाजरी, डाळी, तेलबिया. |
| ७. आश्वासित पर्जन्य विभाग (Assured Rainfall) | मराठवाडा: छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, नांदेड, लातूर, हिंगोली | ७०० ते ९०० मिमी | काळी रेगूर मृदा; कापूस, सोयाबीन, तूर, ज्वारी, मूग, उडीद. |
| ८. मध्य विदर्भ विभाग | अमरावती, अकोला, वाशीम, यवतमाळ, वर्धा, नागपूर पश्चिम | ९५० ते १,२५० मिमी | भारी काळी मृदा; कापूस ('पांढरे सोने'), सोयाबीन, संत्री, तूर. |
| ९. पूर्व विदर्भ विभाग | भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर, नागपूर पूर्व | १,२५० ते १,७०० मिमी | तांबूस-पिवळसर मृदा (वाळूमिश्रित); भात (तलावांचा जिल्हा), जवस, वनउपज. |
अधिकृत संदर्भ / Source: राष्ट्रीय कृषी संशोधन प्रकल्प (NARP) व महाराष्ट्र कृषी विद्यापीठे परिषद (MCAER).
भाग २: बदलणारी अधिकृत आकडेवारी २०२६ (Dynamic Official Data 2026)
| घटक / विषय | पूर्वीची जुनी / अप्रमाणित आकडेवारी | सुधारित अधिकृत आकडेवारी (२०२६) | अधिकृत सरकारी स्रोत |
|---|---|---|---|
| महाराष्ट्राची सागरी किनारपट्टी | सुमारे ७२० किमी | ८७७.९७ किमी (877.97 km) | भारत सरकार / MoPSW / PIB २०२५ सुधारित मोजणी अहवाल |
| भारताची एकूण सागरी किनारपट्टी | ७,५१६.६ किमी | ११,०९८.८१ किमी (11,098.81 km) | Press Information Bureau (PIB 2025) |
| अहिल्यानगर जिल्हा क्षेत्रफळ | १७,४१३ चौ.किमी (काही पुस्तकांत) | १७,०४८ चौ.कि.मी. (महाराष्ट्रातील १ नंबर जिल्हा) | जिल्हाधिकारी कार्यालय अहिल्यानगर अधिकृत पोर्टल |
| प्रशासकीय विभाग क्षेत्रफळ क्रम | पुणे विभाग > नाशिक विभाग (काही संदर्भात) | १) छत्रपती संभाजीनगर (६४,८१३ चौ.किमी) २) नाशिक (५७,४९३ चौ.किमी) ३) पुणे (५७,२७५ चौ.किमी) ४) नागपूर (५१,३७७ चौ.किमी) ५) अमरावती (४६,०२७ चौ.किमी) ६) कोकण (३०,७२८ चौ.किमी) |
महाराष्ट्र शासन महसूल व वन विभाग |
| चंद्रपूर महाऔष्णिक केंद्र (CSTPS) | ३,३४० मेगावॅट | २,९२० मेगावॅट (2,920 MW स्थापित क्षमता) | MAHAGENCO अधिकृत स्थापित क्षमता अहवाल २०२६ |
| कोयना जलविद्युत प्रकल्प क्षमता | १,९६० मेगावॅट (अंदाजे) | १,९५६ मेगावॅट (अंदाजे १,९६० MW) | MAHAGENCO जलविद्युत अहवाल |
| तारापूर अणुऊर्जा केंद्र (TAPS) | अप्सरा/सायरस अणुभट्टीसोबत गफलत | १,४०० मेगावॅट (TAPS-1 to 4; अप्सरा व सायरस या ट्रॉम्बे/BARC मुंबई येथील प्रायोगिक भट्ट्या आहेत) | Nuclear Power Corporation of India (NPCIL) |
| बोर व्याघ्र प्रकल्प क्षेत्रफळ (वर्धा) | केवळ १३८ चौ.किमी (भारतातील सर्वात लहान) | गाभा क्षेत्र (Core): १३८.१२ चौ.किमी, बफर क्षेत्र: ६७८.१५ चौ.किमी; एकूण क्षेत्र: ८१६.२७ चौ.किमी | National Tiger Conservation Authority (NTCA २०२६) |
| JNPA कंटेनर वाहतूक वाटा (न्हावा शेवा) | भारतातील ५०% पेक्षा जास्त (अंदाजे) | FY २०२५-२६ मध्ये भारतातील Major Ports द्वारे हाताळल्या जाणाऱ्या कंटेनर वाहतुकीपैकी सुमारे ५३.९३% (८.१७ दशलक्ष TEUs) JNPA ने हाताळले. | JNPA अधिकृत वार्षिक अहवाल २०२५-२६ |
| नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | प्रस्तावित / नियोजित विमानतळ | ८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी अधिकृत उद्घाटन पूर्ण | पंतप्रधान कार्यालय / PIB अधिकृत प्रकाशन |
| महाराष्ट्रातील रामसार पाणथळ स्थळे | केवळ १ किंवा २ स्थळे | ३ रामसार स्थळे: १) नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - २०२०), २) लोणार सरोवर (बुलढाणा - २०२०), ३) ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (२०२२) | Ramsar Convention Secretariat / MoEFCC |
| महाराष्ट्रातील महानगरपालिका संख्या | २७ किंवा २८ महानगरपालिका | एकूण २९ महानगरपालिका (२८ वी: इचलकरंजी - कोल्हापूर; २९ वी: जालना) | नगरविकास विभाग, महाराष्ट्र शासन अधिकृत अधिसूचना |
| विशेष संकटग्रस्त आदिम जमाती (PVTGs) | सामान्य आदिवासी जमातींमध्ये गल्लत | केंद्र सरकारमान्य ३ जमाती: १) कातकरी (ठाणे/पालघर/रायगड), २) माडिया गोंड (गडचिरोली), ३) कोलाम (यवतमाळ/नांदेड) | आदिवासी कार्य मंत्रालय, भारत सरकार (Ministry of Tribal Affairs) |
| मराठी भाषेला अभिजात भाषा दर्जा | प्रलंबित मागणी / केवळ समिती अहवाल | ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केंद्र सरकारद्वारे अधिकृत मान्यता (प्रा. रंगनाथ पठारे समिती अहवाल) | केंद्रीय मंत्रिमंडळ निर्णय / PIB अधिकृत गॅझेट |
| अटल सेतू (MTHL) व समृद्धी महामार्ग | कामाची चालू स्थिती | अटल सेतू: लांबी २१.८ किमी (समुद्रावर १६.५ किमी, जमिनीवर ५.५ किमी - देशातील सर्वात लांब सागरी पूल); समृद्धी महामार्ग: नागपूर ते मुंबई ७०१ किमी (१० जिल्ह्यांतून थेट) | MSRDC व MMRDA अधिकृत प्रकल्प अहवाल |
| वाढवण बंदर (Vadhvan Port, पालघर) | प्रारंभिक चर्चा / प्रस्ताव | केंद्रीय मंत्रिमंडळाद्वारे ₹७६,२०० कोटींच्या खोल समुद्रातील (Deep-draft Greenfield Port) कंटेनर बंदराला अंतिम मंजुरी (जगातील शीर्ष १० बंदरांचे उद्दिष्ट) | बंदरे, जहाजबांधणी व जलमार्ग मंत्रालय (MoPSW) |
| प्रमुख जलाशयांची अधिकृत नावे | धरणे व जलाशयांच्या नावांची गल्लत | पानशेत (तानाजी सागर), वरसगाव (वीर बाजी पासलकर), भाटघर (येसाजी कंक / लॉइड डॅम), तोतलाडोह (मेघदूत), जायकवाडी (नाथसागर), उजनी (यशवंतसागर), कोयना (शिवसागर / शिवाजी सागर), राधानगरी (लक्ष्मी तलाव), भंडारदरा (आर्थर लेक) | जलसंपदा विभाग, महाराष्ट्र शासन अधिकृत गॅझेटिअर |
| नद्यांची एकूण लांबी वि. महाराष्ट्रातील लांबी | लांबीच्या आकड्यांत तफावत | गोदावरी (एकूण १,४६५ किमी; महाराष्ट्रात ६६८ किमी) भीमा (एकूण ८६१ किमी; महाराष्ट्रात ४५१ किमी) कृष्णा (एकूण १,४०० किमी; महाराष्ट्रात २८२ किमी) तापी (एकूण ७२४ किमी; महाराष्ट्रात २०८ किमी) |
केंद्रीय जल आयोग (CWC) व महाराष्ट्र जलसंपदा विभाग |
अधिकृत संदर्भ / Source: वरील सर्व आकडेवारी भारत सरकार व महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५-२०२६ च्या अधिकृत गॅझेटिअर व पोर्टलवरून संकलित.
MPSC परीक्षा सराव प्रश्न (MCQs)
प्रश्न १. भारत सरकारच्या (MoPSW/PIB २०२५) सुधारित मोजणीनुसार महाराष्ट्राच्या सागरी किनारपट्टीची एकूण लांबी किती नोंदवली गेली आहे?
१) ७२०.०० किमी
२) ८७७.९७ किमी
३) ९१०.५० किमी
४) ७५०.२० किमी
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: भारत सरकारच्या बंदरे, जहाजबांधणी व जलमार्ग मंत्रालय (MoPSW) आणि PIB च्या २०२५ च्या सुधारित आकडेवारीनुसार खाड्या व वळणांसह महाराष्ट्राची किनारपट्टी ८७७.९७ किमी मोजण्यात आली आहे (पूर्वीची प्रचलित आकडेवारी ७२० किमी होती). भारताची एकूण किनारपट्टी ११,०९८.८१ किमी झाली आहे.
प्रश्न २. खालीलपैकी कोणता घाटरस्ता 'मुंबई ते पुणे' दरम्यानच्या प्रवासासाठी सह्याद्री पर्वत ओलांडतो?
१) थळ घाट
२) भोर घाट
३) माळशेज घाट
४) वरंधा घाट
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: मुंबई ते पुणे दरम्यान भोर घाट (खंडाळा घाट) आहे. (थळ घाट - मुंबई ते नाशिक; माळशेज घाट - कल्याण ते जुन्नर/अहिल्यानगर; वरंधा घाट - महाड ते भोर).
प्रश्न ३. महाराष्ट्रातील कोणत्या दोन जिल्ह्यांची सीमा 'मध्य प्रदेश' आणि 'छत्तीसगड' या दोन्ही राज्यांना लागून आहे?
१) गोंदिया व गडचिरोली
२) केवळ गोंदिया जिल्हा
३) भंडारा व नागपूर
४) चंद्रपूर व यवतमाळ
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: 'गोंदिया' हा एकमेव जिल्हा मध्य प्रदेश व छत्तीसगड या दोन्ही राज्यांच्या सीमेवर आहे. (गडचिरोली हा छत्तीसगड व तेलंगणाच्या सीमेवर आहे).
प्रश्न ४. बोर व्याघ्र प्रकल्पाबाबत खालीलपैकी कोणते विधान अधिकृत वस्तुस्थिती दर्शवते?
१) बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे एकूण क्षेत्रफळ केवळ १०० चौ.किमी आहे.
२) बोरचे गाभा क्षेत्र (Core Area) १३८.१२ चौ.किमी असून बफरसह एकूण क्षेत्र ८१६.२७ चौ.किमी आहे.
३) बोर हा महाराष्ट्रातील सर्वात जुना व्याघ्र प्रकल्प आहे.
४) बोर हा प्रकल्प सह्याद्री पर्वतात स्थित आहे.
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: पर्याय २
स्पष्टीकरण: NTCA च्या अधिकृत सांख्यिकीनुसार वर्धा जिल्ह्यातील बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे गाभा क्षेत्र १३८.१२ चौ.किमी असून बफर क्षेत्र ६७८.१५ चौ.किमी मिळून एकूण राखीव क्षेत्र ८१६.२७ चौ.किमी आहे. केवळ गाभा क्षेत्राच्या आधारे याला पूर्वी सर्वात लहान मानले जात असे, मात्र एकूण क्षेत्र ८१६.२७ चौ.किमी आहे.
प्रश्न ५. खालीलपैकी कोणती जोडी 'नदी व जलाशय' या संदर्भात अचूक जुळते?
१) गोदावरी (जायकवाडी) - यशवंतसागर
२) भीमा (उजनी) - नाथसागर
३) कोयना (कोयना धरण) - शिवसागर
४) तापी (हतनूर) - तानाजीसागर
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: पर्याय ३
स्पष्टीकरण: कोयना धरणाच्या जलाशयाला 'शिवसागर' म्हणतात (अचूक). जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला 'नाथसागर' म्हणतात, तर उजनी धरणाच्या जलाशयाला 'यशवंतसागर' म्हणतात.