जैवविविधता (Biodiversity), भारतातील ४ हॉटस्पॉट्स, IUCN रेड डाटा बुक व संवर्धन पद्धती (In-situ & Ex-situ)
जैवविविधता (Biodiversity), भारतातील ४ हॉटस्पॉट्स, IUCN रेड डाटा बुक व संवर्धन पद्धती (In-situ & Ex-situ) या घटकामध्ये जैवविविधता (Biodiversity), जैवविविधता तप्तस्थळे (Biodiversity Hotspots), भारतात आढळणारे ४ जैवविविधता हॉटस्पॉट्स या मुद्द्यांचा सविस्तर समावेश आहे.
१. जैवविविधता: संकल्पना व स्तर (Biodiversity)
संकल्पना: पृथ्वीवरील किंवा एखाद्या विशिष्ट नैसर्गिक अधिवासात आढळणाऱ्या सजीवांमधील (वनस्पती, प्राणी, पक्षी आणि सूक्ष्मजीव) विविधता, भिन्नता आणि परिसंस्थेतील त्यांची जटिलता म्हणजे 'जैवविविधता' (Biodiversity) होय.
- 'Biological Diversity' ही संज्ञा सर्वप्रथम रेमंड डॅसमन (Raymond Dasmann - 1968) यांनी वापरली.
- 'Biodiversity' हा संक्षिप्त शब्द अमेरिकन शास्त्रज्ञ वॉल्टर जी. रोझेन (Walter G. Rosen - 1985) यांनी रूढ केला.
- जैवविविधतेचा सामाजिक व वैज्ञानिक पाया भक्कम करणारे एडवर्ड ओ. विल्सन (E.O. Wilson) यांना 'जैवविविधतेचे जनक' (Father of Biodiversity) मानले जाते.
- जागतिक जैवविविधता दिन: दरवर्षी २२ मे रोजी संयुक्त राष्ट्रांमार्फत साजरा केला जातो.
जैवविविधतेचे तीन मुख्य स्तर (Levels of Biodiversity)
- १. जनुकीय विविधता (Genetic Diversity): एकाच प्रजातीमधील सजीवांच्या जनुकांमध्ये आढळणारी विविधता. उदा. मानवातील विविध वंश, तांदळाच्या भारतात आढळणाऱ्या ५०,००० पेक्षा जास्त जाती, आंब्याच्या १,००० पेक्षा अधिक जाती. यामुळे प्रजातींना बदलत्या हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता प्राप्त होते.
- २. प्रजाती विविधता (Species Diversity): एका विशिष्ट क्षेत्रात आढळणाऱ्या विविध प्रजातींची संख्या आणि त्यांचे प्रमाण (Species richness & evenness). उदा. पश्चिम घाटात पूर्व घाटापेक्षा उभयचरांच्या (Amphibians) प्रजातींची संख्या अधिक आहे.
- ३. परिसंस्थीय विविधता (Ecosystem Diversity): एका मोठ्या भौगोलिक प्रदेशात आढळणाऱ्या विविध परिसंस्थांचे प्रकार. उदा. भारतात वाळवंटे, पावसाळी जंगले, पाणथळ जागा, खारफुटी व प्रवाळ बेटे अशी प्रचंड विविधता आहे.
- अल्फा विविधता ($\alpha$-Diversity): एकाच अधिवासातील किंवा परिसंस्थेतील प्रजातींची संख्या.
- बीटा विविधता ($\beta$-Diversity): दोन वेगवेगळ्या लगतच्या अधिवासांमधील प्रजातींची तुलनात्मक भिन्नता.
- गॅमा विविधता ($\gamma$-Diversity): संपूर्ण भौगोलिक भूप्रदेशातील (Landscape) एकूण जैवविविधता.
२. जैवविविधता हॉटस्पॉट्स (Biodiversity Hotspots)
संकल्पना: ब्रिटिश पर्यावरणतज्ज्ञ नॉर्मन मायर्स (Norman Myers) यांनी १९८८ मध्ये 'बायोडायव्हर्सिटी हॉटस्पॉट' ही संकल्पना मांडली. हे असे प्रदेश असतात जेथे अद्वितीय व समृद्ध जैवविविधता असते, परंतु मानवी हस्तक्षेपामुळे त्यांना प्रचंड धोका निर्माण झालेला असतो.
हॉटस्पॉट घोषित करण्याचे दोन अनिवार्य निकष (Criteria):
- त्या प्रदेशात किमान १,५०० संवहनी वनस्पतींच्या स्थानिक प्रजाती (Vascular Endemic Plants) असल्या पाहिजेत (म्हणजेच त्या पृथ्वीवर इतर कोठेही आढळत नाहीत).
- त्या प्रदेशातील मूळ अधिवासापैकी किमान ७०% नैसर्गिक अधिवास नष्ट झालेला असावा (केवळ ३०% किंवा त्याहून कमी मूळ अधिवास शिल्लक असावा).
सध्या संपूर्ण जगात ३६ जैवविविधता हॉटस्पॉट्स आहेत. हे ३६ हॉटस्पॉट्स पृथ्वीच्या केवळ २.४% भूभागावर आहेत, परंतु तेथे जगातील ४३% स्थानिक पक्षी, सस्तन व सरपटणारे प्राणी राहतात.
भारतातील ४ प्रमुख जैवविविधता हॉटस्पॉट्स
| हॉटस्पॉटचे नाव | विस्तार व भौगोलिक क्षेत्र | महत्त्वाच्या स्थानिक व वैशिष्ट्यपूर्ण प्रजाती |
|---|---|---|
| १. पश्चिम घाट व श्रीलंका (Western Ghats) | महाराष्ट्रातील तापी नदीच्या खोऱ्यापासून ते केरळ, तामिळनाडूच्या कन्याकुमारीपर्यंत (१,६०० किमी) पसरलेली सह्याद्री पर्वतरांग. २०१२ मध्ये युनेस्कोने 'जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ' घोषित केले. | सिंहपुच्छ वानर (Lion-tailed Macaque), निलगिरी ताहर (Nilgiri Tahr), मलबार करडा धनेश, जांभळा बेडूक (Purple Frog), कास पठारावरील दुर्मीळ फुले. |
| २. पूर्व हिमालय (Eastern Himalayas) | सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश, आसाम, पश्चिम बंगालचे उत्तरेकडील भाग, भूतान आणि पूर्व नेपाळ. | रेड पांडा (Red Panda), हिमबिबट्या (Snow Leopard), कस्तुरी मृग (Musk Deer), एकशिंगी गेंडा, सुवर्ण लंगूर, दुर्मीळ ऑर्किड्स. |
| ३. इंडो-बर्मा (Indo-Burma) | भारताचा संपूर्ण ईशान्य भाग (आसाम, मेघालय, मणिपूर, मिझोराम, नागालँड, त्रिपुरा - ब्रह्मपुत्रा नदीचे दक्षिणेकडील खोरे), म्यानमार, थायलंड, व्हिएतनाम. | हुलोक गिबन (भारतातील एकमेव वानर/Ape), साओला (Saola), पांढऱ्या पंखांचे लाकूड बदक. |
| ४. सुंदालँड (Sundaland) | भारताचा ग्रेट निकोबार द्वीपसमूह, इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापूर व ब्रुनेई. | निकोबार मेगापोड (Megapode पक्षी), खारफुटी मगरी, ओरॅंगउटान, जगातील सर्वात मोठे फूल रॅफ्लेशिया (Rafflesia). |
३. जैवविविधतेचे संवर्धन: इन-सिटू व एक्स-सिटू (In-situ & Ex-situ Conservation)
जैवविविधता संवर्धनाचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:
| घटक | स्वस्थाने संवर्धन (In-situ Conservation) | बाह्यस्थाने संवर्धन (Ex-situ Conservation) |
|---|---|---|
| व्याख्या | धोक्यात आलेल्या किंवा नैसर्गिक प्रजातींचे त्यांच्या मूळ नैसर्गिक अधिवासातच संरक्षण करणे. | धोक्यात आलेल्या वनस्पती व प्राण्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातून बाहेर आणून मानवनिर्मित नियंत्रित सुरक्षित वातावरणात जतन करणे. |
| पद्धती व उदाहरणे |
|
|
| मानवी हस्तक्षेप | राष्ट्रीय उद्यानात मानवी हस्तक्षेप (शिकार, चराई, लाकूडतोड) पूर्णतः निषिद्ध असतो. अभयारण्यात नियंत्रित मर्यादित परवानगी असते. | संपूर्णतः मानवी निगराणी, कृत्रिम प्रजनन (Captive breeding) व काळजी. |
महाराष्ट्रातील ६ राष्ट्रीय उद्याने (National Parks in Maharashtra)
- ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (चंद्रपूर): महाराष्ट्रातील सर्वात जुने राष्ट्रीय उद्यान (१९५५), वाघांसाठी प्रसिद्ध.
- नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (गोंदिया): पक्षी आणि वन्यजीवांसाठी प्रसिद्ध (१९७५).
- पेंच / पंडित जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय उद्यान (नागपूर): महाराष्ट्र व म.प्र. सीमेवर (१९७५).
- संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान / बोरिवली (मुंबई उपनगर व ठाणे): शहराच्या हद्दीतील उद्यान, कान्हेरी लेणी (१९८३).
- गुगामल राष्ट्रीय उद्यान (अमरावती - मेळघाट): वाघ व बिबट्यांसाठी प्रसिद्ध (१९८७).
- चांदोली राष्ट्रीय उद्यान (सांगली, सातारा, कोल्हापूर, रत्नागिरी सीमा): पश्चिम घाटातील उद्यान (२००४).
४. IUCN रेड लिस्ट व संकटग्रस्त प्रजाती (IUCN Red Data Book)
IUCN (International Union for Conservation of Nature): स्थापना ५ ऑक्टोबर १९४८ रोजी झाली. मुख्यालय ग्लँड (Gland), स्वित्झर्लंड येथे आहे. ही संस्था संकटग्रस्त सजीवांची माहिती प्रसिद्ध करण्यासाठी रेड डाटा बुक (Red Data Book) १९६४ पासून प्रकाशित करते.
IUCN च्या ९ संवर्धन वर्गवाऱ्या (Categories):
- १. नामशेष (Extinct - EX): ज्या प्रजातीचा शेवटचा सजीवही पृथ्वीवरून नष्ट झाला आहे (उदा. डोडो पक्षी, पॅसेंजर कबूतर, चित्ता - भारतातून १९५२ मध्ये नामशेष घोषित झाला होता).
- २. नैसर्गिक अधिवासातून नामशेष (Extinct in the Wild - EW): केवळ प्राणिसंग्रहालयात किंवा कृत्रिम बंदिवासात शिल्लक असणाऱ्या प्रजाती.
- ३. अतिसंकटग्रस्त (Critically Endangered - CR): नजीकच्या भविष्यात नामशेष होण्याचा अतिउच्च धोका असणाऱ्या प्रजाती:
- माळढोक (Great Indian Bustard): महाराष्ट्राचा राज्य पक्षी नव्हे, पण सोलापूर-अहमदनगर भागात आढळणारा दुर्मीळ पक्षी.
- घडियाल (Gharial): चंबळ नदीत आढळणारी लांब तोंडाची मगर.
- फॉरेस्ट आउलेट (रानपिंगळा): सातपुडा पर्वतरांगेत आढळणारा घुबडाचा प्रकार.
- ४. संकटग्रस्त (Endangered - EN): नष्ट होण्याचा मोठा धोका असलेल्या प्रजाती (उदा. वाघ, आशियाई सिंह, गंगा नदीतील डॉल्फिन, रेड पांडा, निलगिरी ताहर).
- ५. संवेदनशील / असुरक्षित (Vulnerable - VU): भविष्यकाळात संकटग्रस्त होऊ शकणाऱ्या प्रजाती (उदा. एकशिंगी गेंडा, हिमबिबट्या, ऑलिव्ह रिडले कासव).
- ६. नजीक संकटग्रस्त (Near Threatened - NT)
- ७. कमी चिंताजनक (Least Concern - LC)
- ८. अपुरी माहिती (Data Deficient - DD)
- ९. मूल्यमापन न झालेले (Not Evaluated - NE)
५. पोलीस भरती व सरळसेवा विशेष महत्त्वाचे वन-लायनर्स
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचा घटक / प्रश्न | अचूक उत्तर |
|---|---|---|
| १ | जागतिक जैवविविधता दिन कधी साजरा केला जातो? | २२ मे |
| २ | 'जैवविविधतेचे जनक' (Father of Biodiversity) कोणास म्हणतात? | एडवर्ड ओ. विल्सन (E.O. Wilson) |
| ३ | हॉटस्पॉट (Hotspot) ही संकल्पना कोणी मांडली? | नॉर्मन मायर्स (Norman Myers - १९८८) |
| ४ | जगात एकूण किती जैवविविधता हॉटस्पॉट्स आहेत? | ३६ |
| ५ | भारतात किती जैवविविधता हॉटस्पॉट्सचा विस्तार आहे? | ४ (पश्चिम घाट, पूर्व हिमालय, इंडो-बर्मा, सुंदालँड) |
| ६ | IUCN चे मुख्यालय कोणत्या देशात आहे? | ग्लँड (स्वित्झर्लंड) |
| ७ | संकटग्रस्त सजीवांची माहिती देणारे पुस्तक कोणते? | रेड डाटा बुक (Red Data Book) |
| ८ | भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान कोणते? | जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान (उत्तराखंड - १९३६, जुने नाव हेली) |
| ९ | भारतातील पहिले बायोस्फिअर रिझर्व्ह (Biosphere Reserve) कोणते? | निलगिरी बायोस्फिअर रिझर्व्ह (१९८६) |
| १० | महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान कोणते? | ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (१९५५, चंद्रपूर) |
| ११ | प्राणिसंग्रहालय आणि बीज बँक हे संवर्धनाचा कोणता प्रकार आहे? | एक्स-सिटू (Ex-situ / बाह्यस्थाने संवर्धन) |
| १२ | क्रायोप्रिझर्वेशनमध्ये पेशी कोणत्या द्रवात ठेवल्या जातात? | द्रवरूप नायट्रोजन (Liquid Nitrogen at $-१९६^\circ\text{C}$) |
| १३ | महाराष्ट्रातील 'देवराया' (Sacred Groves) कोणत्या संवर्धनाचा भाग आहेत? | इन-सिटू (In-situ / स्वस्थाने संवर्धन) |
| १४ | भारताचा राष्ट्रीय जलचर प्राणी (National Aquatic Animal) कोणता? | गंगा नदीतील डॉल्फिन (Gangetic Dolphin - २००९) |
| १५ | पश्चिम घाटाला युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ केव्हा घोषित केले? | २०१२ |
६. MPSC मागील वर्षांचे प्रश्न व सविस्तर विश्लेषण (PYQ)
प्रश्न १ (MPSC राज्यसेवा पूर्व): जैवविविधता हॉटस्पॉट (Biodiversity Hotspot) म्हणून घोषित करण्यासाठी खालीलपैकी कोणती अट पूर्ण करणे आवश्यक असते?
A) त्या भागात किमान ५,००० सस्तन प्राणी प्रजाती असाव्यात.
B) त्या भागात किमान १,५०० संवहनी वनस्पतींच्या स्थानिक (Endemic) प्रजाती असाव्यात आणि ७०% मूळ अधिवास नष्ट झालेला असावा.
C) तो भाग पूर्णपणे मानवरहित असणे आवश्यक आहे.
D) तेथे दरवर्षी ५,००० मिमी पेक्षा जास्त पाऊस पडत असावा.
उत्तर: B) त्या भागात किमान १,५०० संवहनी वनस्पतींच्या स्थानिक (Endemic) प्रजाती असाव्यात आणि ७०% मूळ अधिवास नष्ट झालेला असावा.
स्पष्टीकरण: नॉर्मन मायर्स यांनी १९८८ मध्ये मांडलेल्या निकषांनुसार, १,५०० पेक्षा जास्त स्थानिक वनस्पती (जगातील ०.५%) आणि ७०% पेक्षा जास्त मूळ नैसर्गिक अधिवास मानवी हस्तक्षेपामुळे नष्ट झालेला असणे या दोन अटी पूर्ण करणाऱ्या भागालाच हॉटस्पॉट मानले जाते.
प्रश्न २ (MPSC संयुक्त पूर्व): खालीलपैकी कोणते 'एक्स-सिटू' (Ex-situ) जैवविविधता संवर्धनाचे उदाहरण नाही?
A) वनस्पती उद्यान (Botanical Garden)
B) प्राणी अनाथालय / प्राणिसंग्रहालय (Zoological Park)
C) जनुक बँक (Gene Bank)
D) राष्ट्रीय उद्यान (National Park)
उत्तर: D) राष्ट्रीय उद्यान (National Park)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय उद्याने, वन्यजीव अभयारण्ये आणि बायोस्फिअर रिझर्व्ह ही सजीवांच्या मूळ नैसर्गिक अधिवासातच संरक्षण पुरवत असल्याने ती 'इन-सिटू' (In-situ) संवर्धन पद्धती आहेत. उर्वरित तीनही पद्धती मानवनिर्मित ठिकाणी केल्या जाणाऱ्या एक्स-सिटू पद्धती आहेत.
प्रश्न ३ (MPSC वनसेवा पूर्व): जागतिक निसर्ग संवर्धन संघाने (IUCN) प्रसिद्ध केलेल्या रेड लिस्टनुसार 'ग्रेट इंडियन बस्टर्ड' (माळढोक) पक्षाची स्थिती काय आहे?
A) संवेदनशील (Vulnerable)
B) अतिसंकटग्रस्त (Critically Endangered)
C) नामशेष (Extinct)
D) नजीक संकटग्रस्त (Near Threatened)
उत्तर: B) अतिसंकटग्रस्त (Critically Endangered)
स्पष्टीकरण: माळढोक (Ardeotis nigriceps) पक्षाची भारतातील संख्या केवळ १०० ते १५० इतकीच शिल्लक राहिली असून हाय-व्होल्टेज विजेच्या तारांना धडकून त्यांचे मृत्यू होत असल्याने IUCN ने त्यांचा समावेश 'Critically Endangered' (CR) वर्गात केला आहे.
पर्यावरण, परिस्थितीकी व जैवविविधता सराव चाचणी ०९
या घटकाचा अभ्यास पूर्ण झाला असल्यास लगेच चाचणी सोडून सराव करा.